In de Nederlandse media verschenen in de afgelopen maanden alarmerende berichten over het verlies van startersbanen door AI. En ook buitenlandse media winden er geen doekjes om: "Een AI-banenapocalypse dreigt voor afgestudeerden", kopte The New York Times. Nieuwssite Axios koos voor de term "banenbloedbad" en schreef dat AI meer dan de helft van alle startersfuncties kan elimineren.

Allemaal baseren ze zich op dezelfde ontwikkeling: de forse afname van het aantal startersvacatures. Volgens arbeidsmarktonderzoeksbureau Intelligence Group is het aandeel startersfuncties in Nederland gehalveerd in de afgelopen jaren:

Het gaat hierbij vooral om zogenoemde AI-gevoelige banen in de dienstverlening en ict, zoals de advocatuur, marketing, consultancy en softwareontwikkeling.

De redenering dat AI een bedreiging vormt voor starters in deze beroepen, wordt breed gedeeld, ziet econoom Mathijs Bouman. En die is volgens hem niet vergezocht. "Eerder hadden we de ontwikkeling van robots, die het werk in fabrieken overnamen. Maar AI is een innovatie die kennis vervangt. Iemand die net is afgestudeerd heeft veel kennis, maar kan nog weinig in de praktijk. Van deze groep wordt nu gezegd dat AI de taken kan overnemen."

Een somber vooruitzicht voor theoretisch opgeleide jongeren die de komende jaren de arbeidsmarkt betreden. Desondanks zeggen economen dat er nog geen reden is voor apocalyptische conclusies.

Naweeën corona

Ja, het aantal startersvacatures neemt af, maar daarvoor zijn ook andere oorzaken te noemen, zegt Bouman. Bijvoorbeeld de naweeën van de coronapandemie: "Na corona kwam de economie veel sneller op gang dan verwacht, met als gevolg grote personeelstekorten. Nu gaan we weer richting normaal en dat zie je terug in het aantal startersvacatures."

Als het economisch even wat minder gaat, is het voor werkgevers namelijk aantrekkelijker om geen nieuwe mensen aan te nemen, dan om werknemers te ontslaan. De rekening komt dus altijd eerst bij starters terecht, zegt hoogleraar economie Anna Salomons. "De conclusie dat jongeren economisch minder waard zijn, puur omdat het aantal startersvacatures afneemt, is dus heel vreemd."

AI-gebruik door bedrijven

Salomons doet al jaren onderzoek naar de impact van technologische ontwikkelingen op de arbeidsmarkt. Ze is zeer kritisch op de link die veel analisten leggen tussen de opkomst van AI en de afnemende vraag naar starters. Ook het feit dat deze afname sterker is in AI-gevoelige sectoren, zegt volgens haar niet zoveel. "Er zit een groot verschil tussen wat AI in theorie kán en in hoeverre bedrijven het ook gebruiken."

Het Amerikaanse AI-bedrijf Anthropic vroeg aan bedrijven uit verschillende sectoren hoe zij de AI-potentie zien, en wat daarvan al in de praktijk wordt benut:

Salomons verwijst naar een Deens onderzoek waarin de daadwerkelijke inzet van AI door bedrijven wel is meegewogen. Daaruit blijkt dat de afname van het aantal jongerenbanen niet sterker was bij bedrijven die AI op grote schaal inzetten.

AI als zondebok

De econoom benadrukt ook dat bedrijven AI mogelijk aangrijpen als zondebok bij grote ontslagrondes. "In sommige gevallen zal AI daar heus een rol in spelen, maar het is ook handig om het daarop te gooien onder het mom van: 'We moeten met de tijd meegaan.' En dit soort narratieven beïnvloeden hoe mensen denken over de impact van AI."

Dat Nederlanders zich inderdaad zorgen maken, blijkt uit cijfers van het CBS. Driekwart van de volwassenen denkt dat door AI banen zullen verdwijnen. Economen Bouman en Salomons snappen deze zorgen, en beiden verwachten dat de arbeidsmarkt wel degelijk zal veranderen door AI, maar voor doemscenario's is het volgens hen dus nog te vroeg.

Bovendien biedt kunstmatige intelligentie ook oplossingen voor problemen op de arbeidsmarkt, zoals personeelstekorten, zegt Bouman. "We zijn in Nederland niet meer goed in staat om met minder mensen, meer te maken. De productiviteitsgroei is vrijwel stil komen te liggen, vooral in de dienstensector. Een technologische ontwikkeling als deze kan daar een impuls aan geven."

Voor starters heeft econoom Salomons bemoedigende woorden: "De werkende bevolking krimpt, dus we gaan jongeren heel hard nodig hebben. En als we íets weten, is het dat jongeren vooroplopen bij technologische ontwikkelingen. Dus er zullen altijd bedrijven zijn die daar de waarde van inzien."

De ontslagrondes hebben één ding gemeen: kunstmatige intelligentie (AI). Zo zei de CEO van Amazon recent ongeveer 200 miljard dollar in AI te investeren, in de hoop op die manier marktleider te worden en de toekomstige winst te vergroten.

Meta verwacht dit jaar tussen de 115 en 135 miljard dollar te investeren in nieuwe datacentra. "Dat geld moet ergens vandaan komen en personeel is over het algemeen een grote kostenpost", zegt ING technologie-analist Jan Slijkerman.

Met de investeringen en bijbehorende ontslagen lijkt Meta verwikkeld te raken in een soort AI-wedloop met andere techgiganten. "Het bedrijf zet vol in op AI", zegt Slijkerman. Maar het is de vraag of dat genoeg is. "Bedrijven als Google hebben al enorm veel datacenters. Meta moet een grote inhaalslag maken, om bij te blijven."

Werknemers vervangen

Toch is het volgens Henk Volberda, hoogleraar strategie en innovatie aan de Universiteit van Amsterdam, niet zo gek dat ook Meta investeert in AI. "Alle grote techbedrijven doen het. De afgelopen jaren was AI vooral een belofte, die onder de streep niet altijd tot verhoogde productiviteit leidde. Werknemers gingen wel meer samenwerken met AI, maar AI nam nog nauwelijks taken over. Dat verandert nu."

Volgens Volberda zijn grote techbedrijven inmiddels zo ervaren met het werken met AI, dat het steeds vaker ook echt menselijke taken kan vervangen. "Denk bijvoorbeeld aan het schrijven van codes om websites draaiende te houden of het modereren van een platform als Instagram. Mede daardoor verdwijnen er nu zoveel banen."

Die efficiëntieslag is volgens beursanalist Nico Inberg van beleggerswebsite De Aandeelhouder normaal gesproken goed nieuws voor beleggers. "De kosten gaan omlaag en dus gaat de winst omhoog. Tegelijkertijd staat Meta-CEO Mark Zuckerberg erom bekend dat hij de neiging heeft opeens heel veel geld te investeren terwijl niet altijd duidelijk is wat het oplevert."

Zo stak Zuckerberg een paar jaar geleden veel geld in het ontwikkelen van de Metaverse, een virtuele 3D-omgeving. Dat bleek weinig succesvol. "Zuckerberg ziet vaak overal wel brood in", zegt Inberg. "Dat maakt zijn investeringen ook risicovol. Aandeelhouders zien liever dat hij wat zuiniger met zijn geld omgaat."

Maar deze situatie is wel anders. "Als Meta nu niet investeert in AI, worden ze op de lange termijn ingehaald door andere bedrijven", zegt Inberg.

Meta concurreert bijvoorbeeld met Google en Amazon om advertentie-inkomsten. "Hoe gerichter advertenties zijn, hoe groter de kans dat mensen op de advertenties klikken en iets kopen", zegt Inberg. "Bedrijven adverteren het liefste op platformen die veel verkopen opleveren. En dus loont het om de advertenties te optimaliseren met behulp van AI."

Grote investeringen, weinig zekerheid

Hoe dan ook zijn de grote investeringen risicovol, zegt hoogleraar Volberda. "Meta stond er de afgelopen vijftien jaar financieel gezien goed voor. Zo goed, dat ze geld overhadden dat ze konden investeren in AI. Tegelijkertijd zijn de investeringen die het bedrijf nu aankondigt ongekend. Meta is nog altijd zeer winstgevend, maar om de investeringen te kunnen blijven betalen leent het bedrijf nu zelfs geld."

Daarmee verandert Meta volgens Volberda langzaam van een bedrijf dat eigenlijk alleen een kantoor en computers nodig had om te kunnen functioneren, naar "een soort AI-fabriek die opeens een hele infrastructuur moet uitrollen en beheren. Dat kost bakken geld, terwijl helemaal niet zeker is of ze de AI-wedloop ook echt gaan winnen."

Het lijkt Zuckerberg weinig uit te maken. Meta geeft komend jaar bijna net zoveel geld uit aan AI als de afgelopen drie jaar bij elkaar. Daarnaast werd begin deze maand bekend dat Zuckerberg aan een AI-kloon van zichzelf werkt, die wordt getraind op zijn toon, maniertjes en ideeën over de bedrijfsstrategie.

Maar die is nog niet klaar. Aankondigingen van ontslagen zal Zuckerberg voorlopig toch echt zelf moeten doen.

Het Turkse moederbedrijf BinBin laat gemeenten opdraaien voor de kosten, in sommige gevallen gaat het om honderdduizenden euro's. Dat geld willen gemeenten terug, daarom staan er duizenden scooters in de verkoop en kunnen mensen morgen langskomen op een kijkdag.

Er zitten volgens curator Marc Udink nog enkele honderden scooters in de doos. "Die in de doos zitten, zijn uiteraard nog goed. Daarnaast is een groot gedeelte nog niet 'verhufterd'. Een kleiner gedeelte, dat kan je net zo goed uit mekaar slopen en dan kan je de onderdelen gebruiken", vertelt Udink. Een deel van de veiling loopt woensdag af.

Niet brandveilig

Hollands Kroon, in de kop van Noord-Holland, is een van de schuldeisers van Go Sharing. 3700 elektrische scooters stonden al maanden gestald bij een loods in de gemeente, maar die locatie was niet brandveilig. In de scooters zitten lithiumbatterijen en daarvoor gelden strengere regels. Bij een brand zijn die batterijen namelijk moeilijk te blussen.

In februari vorig jaar, toen het bedrijf nog niet failliet was, deden politie, omgevingsdienst en veiligheidsregio een inval en werden de scooters verplaatst naar een nieuwe locatie, waar ze buiten staan. Daar staan de duizenden scooters tot op de dag van vandaag. Kosten: 614.991 euro. En de teller blijft lopen. Dat gaat niet alleen om de huur van de locatie, maar ook om de beveiligingskosten.

De gemeente draait daar nu voor op, maar zij willen de kosten verhalen op Go Sharing, net als de andere schuldeisers. Curator Udink denkt niet dat het gaat lukken om iedereen te betalen, ook al worden alle scooters verkocht: "Ik heb een sommetje gemaakt en kan zeker niet alle crediteuren betalen."

Voor de gemeente is dat geen grote verrassing. Ze hopen dat op 1 juli de opslag leeg staat en daarmee de kosten ook kunnen stoppen. "De veiling is een noodzakelijke stap, maar het is nog te vroeg om iets te zeggen over het uiteindelijke resultaat", laat de gemeente in een reactie weten.

Go Sharing kwam in 2019 op de Nederlandse markt. Binnen een korte tijd waren de scooters in zeker 45 steden te huur. Een deelscooter werkt vrij simpel: je huurt de scooter via een app, betaalt per minuut en kunt hem achterlaten waar en wanneer je wil. Gemeenten werkten in het begin graag mee aan de plannen, omdat het een oplossing kan zijn om de auto uit de binnenstad te weren.

Maar in 2022 trok het deelscooterbedrijf zich weer terug uit tientallen steden. Het bedrijf stond op de rand van faillissement omdat de scooters niet in alle steden rendabel waren, maar Go Sharing werd gered door een Turks deelscooterbedrijf: BinBin. Een groot bedrijf in Turkije dat ook beursgenoteerd is.

Schulden ontlopen

BinBin bleef eigenaar tot 1 mei 2025. Toen is Go Sharing weer verkocht, dit keer aan het Nederlandse Bezorgmaat b.v. Volgens de curator is het een "klassieke katvangerconstructie": het moederbedrijf koppelde het verlieslatende Go Sharing af en vertrok uit Nederland, om op die manier de schulden te ontlopen.

De curator zegt dat hij BinBin er "niet mee weg laat komen". Ubink heeft nog geen contact gekregen met de BinBin-eigenaren. "Hier is het laatste woord niet over gezegd. Ze reageren niet op e-mails, aangetekende brieven en deurwaarders. Ze denken: laten ze er lekker in zakken in Nederland. Maar we gaan dat geld terughalen", zegt hij stellig. "Ik zou ook niet rustig slapen als ik hen was."

Het hele management bij Go Sharing was volgens de curator "een grote rotzooi". De administratie was niet op orde en het is ook niet duidelijk waar alle scooters staan. Zo bleek een dochterbedrijf van Go Sharing in Spanje nog 7000 scooters te hebben. De curatoren zijn bezig om de bestuurder van het Spaanse dochterbedrijf te ontslaan en nieuwe bestuurders aan te stellen, die dan de scooters weer kunnen verkopen.

BinBin heeft niet gereageerd op vragen van de NOS.

"Uit alles blijkt dat hier sprake is van een angstcultuur en intimidatie. We hebben regelmatig huilende collega's op de werkvloer en een schreeuwende regiearts", zegt een leidinggevende van de uitkeringsinstantie tegen EenVandaag.

"De opleiding staat onder druk en de productie gaat voor", aldus een verzekeringsarts in opleiding. Door die productiedruk voelen de artsen zich onveilig en neemt het werkplezier af. "We moeten overleven. Het is een regime."

Ook problemen op andere locaties

EenVandaag zegt dat het met een grote groep basisartsen van het UWV heeft gesproken. Ze deden hun verhaal anoniem, omdat ze bang zijn voor represailles van de UWV-leiding. De verhalen worden bevestigd door documenten die de redactie onder ogen kreeg.

Mirko Bal van de beroepsvereniging voor UWV-artsen Novag kent de geluiden ook, zegt hij tegen de NOS. "We hebben gesproken met een heel grote groep artsen uit Amsterdam, dat daar flinke problemen zijn wat betreft de veiligheid van het opleidingsklimaat en dat ze zich onvoldoende kunnen uitspreken over de kwaliteit van de opleiding en dat veiligheidsklimaat."

Wachtlijsten wegwerken

UWV-artsen beoordelen in hoeverre werknemers die langer dan twee jaar ziek zijn arbeidsongeschikt zijn en of ze een WIA-uitkering kunnen krijgen. Al enige tijd kampt de organisatie met een tekort aan artsen. Om de wachtlijsten weg te werken worden ook verzekeringsartsen in opleiding ingezet. De verzekeringsartsen in opleiding doen feitelijk de helft van het werk, aldus EenVandaag.

"Wat daarbij uit het oog verloren wordt is dat deze collega's bezig zijn met het vak te leren en ze daar natuurlijk ook tijd en ruimte voor nodig hebben", aldus Bal. "Cliënten hebben recht op een zorgvuldige beoordeling. Daarvoor zal je toch het vak goed moeten leren voordat je die beoordelingen ook echt op een zorgvuldige wijze kunt doen."

Stoppen met de opleiding kunnen deze artsen niet zo eenvoudig. "In de studieovereenkomst die met het UWV getekend moet worden, staat dat artsen de studiekosten moeten terugbetalen als ze voortijdig stoppen met de opleiding of binnen twee jaar na het afronden weggaan. Dat kan oplopen tot 70.000 euro."

Verscherpt toezicht

Het UWV stond al onder verscherpt toezicht van de toezichthouder voor geneeskundige vervolgopleidingen RGS. Naar aanleiding van de signalen over de angstcultuur stelt deze commissie een nieuw onderzoek in, niet alleen bij het UWV in Amsterdam maar ook bij andere UWV-vestigingen.

In het uiterste geval kan de uitkomst zijn dat het UWV zijn bevoegdheid om basisartsen tot verzekeringsarts op te leiden kwijtraakt. Dat zou betekenen dat de artsen in opleiding niet meer beschikbaar zijn voor het wegwerken van de wachtlijsten.

Reactie UWV en minister

In een reactie erkent het UWV dat de werkdruk hoog is. "Er wachten te veel mensen te lang op een beoordeling die hoort bij een WIA-uitkering. Hierdoor zitten tienduizenden mensen in onzekerheid en neemt de druk op medewerkers toe."

In de reactie zegt het UWV ook dat het de signalen over een onveilig werkklimaat zeer serieus neemt. Er zijn al gesprekken gevoerd met de betrokken medewerkers, Novag, de ondernemingsraad en het management "want verbeteringen zijn altijd nodig".

Minister Vijlbrief van Sociale Zaken en Werkgelegenheid zegt de signalen over de angstcultuur en werkdruk zeer serieus te nemen. "Ik begrijp dat het UWV heeft aangekondigd dat ze dit grondig gaan onderzoeken. Dat is een goede zaak", zegt hij tegen EenVandaag. Hij heeft de raad van bestuur opdracht geven om een plan op te stellen voor verbetering van de organisatiecultuur.

Vooral beleggers die eerder hun geld staken in een vakantiehuisje willen hier nu vanaf. Dit komt volgens de NVM door de aanpassingen van belastingen in box 3. Hierdoor moet er onder meer hogere btw worden afgedragen op verhuur, terwijl er ook nog een fictief rendement wordt geheven.

De vraag verschuift daardoor van beleggers naar particuliere kopers die de woning zelf (deels) willen gebruiken, zo merken de NVM-makelaars.

Kritische kopers

Toch lukt het beleggers niet om hun recreatiewoning makkelijk te verkopen. Gemiddeld staat een huisje 84 dagen in de verkoop, waar dit normaal gemiddeld 32 dagen is. Ook krijgen ze minder dan gevraagd. Kopers krijgen hun vakantiewoning gemiddeld voor een bedrag dat 3,4 procent onder de vraagprijs ligt.

Dat komt volgens de NVM omdat particulieren een stuk kritischer zijn geworden. Ze willen kortom waar voor hun geld, ook omdat kopers dit voornamelijk met eigen spaargeld doen.

"De recreatiewoning wordt weer vaker gekocht vanuit emotie en gebruik, minder vanuit rendement", zegt Anneke Haak-Bronsema, bestuurslid NVM Wonen. "Kopers nemen weer de tijd en onderhandelen scherper. Dat is gezond, maar vraagt ook realisme van verkopers."

Permanente bewoning?

Tegelijk wachten veel particulieren ook op de mogelijkheid om permanent in een vakantiehuisje te kunnen wonen. "Duidelijkheid vanuit de overheid is essentieel om vertrouwen te behouden", vindt Haak-Bronsema.

Permanente bewoning van vakantiehuisjes wordt gezien als oplossing voor het tekort aan woningen, bijvoorbeeld voor ouderen. Toch ziet niet elke gemeente dit zitten. Haak-Bronsema vindt dat gemeenten meer maatwerk moeten toepassen met het toestaan van permanent wonen in een recreatiehuisje.

Overigens zijn er landelijk verschillen in de koop en verkoop van recreatiewoningen. In Zeeland worden veel huisjes aangeboden en dalen de prijzen het scherpst. Op de Waddeneilanden liggen de prijzen juist op een record.

Banken waarschuwen in hun veiligheidsvoorschriften dat klanten nooit hun bankpas, pincode of inloggegevens mogen delen met iemand anders. Wie dit wel doet is grof nalatig.

Het Kifid wijst er echter op dat bij bankhelpdeskfraude slachtoffers op ernstige wijze kunnen worden gemanipuleerd en onder druk gezet. Zij denken dan contact te hebben met een echte bankmedewerker en slaan daarom de veiligheidseisen in de wind. Een gedupeerde die dat kan aantonen, moet voortaan toch worden vergoed door hun bank.

50.000 euro weg

De doorbraak kwam nadat een slachtoffer van bankhelpdeskfraude naar het Kifid was gestapt. De klant was getrapt in een mail van een fraudeur die vroeg om voor de klantveiligheid "de validatie van haar bankrekening af te ronden" door op een website alle gegevens in te vullen.

De oplichter belde vervolgens op om de 6-cijferige beveiligingscode op te vragen. Daardoor kon de app van de bank op een tweede telefoon worden geactiveerd, waarna vervolgens ruim 50.000 euro van een spaarrekening werd weggeschreven naar een cryptoplatform en een Spaans bankrekeningnummer.

Toen de klant ontdekte te zijn opgelicht kon zij haar bank Bunq pas de volgende dag bereiken. Die probeerde het geld nog tevergeefs terug te krijgen

Omdat de rekeninghouders hun passen en veiligheidscodes hadden afgegeven, hadden de klant het recht verspeeld om de schade terug te krijgen. Bunq bood uit coulance nog wel aan om 70 procent van het gestolen geld te compenseren. Daarop stapte de klant naar het Kifid.

"Niet juist"

Het Kifid vindt nu dat de manipulatie zó verfijnd is dat er niet gesproken kan worden van nalatigheid. "De consument heeft niet grof nalatig gehandeld maar is slachtoffer geworden van oplichting", zo luidt het oordeel.

Het klachteninstituut vindt namelijk dat de bank alerter had kunnen zijn op de vreemde afschrijvingen. En ook dat het omzetten van een spaarrekening naar een betaalrekening om het geld vervolgens over te boeken te snel ging. Door dit te vertragen had dit kunnen worden voorkomen.

Omdat het Kifid vindt dat de rekeninghouder niet frauduleus of opzettelijk heeft gehandeld, krijgt zij het volledige gestolen geld terug van de bank. In het vervolg geldt die coulance ook voor nieuwe slachtoffers die in paniek overtuigd zijn dat zij met een echte bankmedewerker contact hebben.

Eerder vertelde een slachtoffer van helpdeskfraude zijn verhaal aan de NOS:

Correctie

In een eerder versie werd verwezen naar een zaak van twee slachtoffers die reageerden op een nep-sms. De zaak van het Kifid betreft een nieuwe zaak. De uitspraken in deze oude zaken worden niet met terugwerkende kracht gecorrigeerd.

Dit betekent dat het pensioenfonds wat minder geld in kas heeft om nu en in de toekomst pensioenen uit te keren. Met de dekkingsgraad ruim boven de 100 staat die wel ruim in de plus.

Bestuursvoorzitter Harmen van Wijnen spreekt van "een lastig eerste kwartaal", waarbij de pijn hem vooral in de laatste maand zat. "Januari en februari waren goede beleggingsmaanden. Maar het nieuws over de oorlog in Iran leidde tot dalingen op financiële markten. Rust en veiligheid in de wereld zorgen voor betere beleggingsresultaten voor het pensioen."

Wat is de dekkingsgraad?

De dekkingsgraad van een pensioenfonds geeft aan of pensioenen van nu en in de toekomst uitbetaald kunnen worden. 100 procent betekent dat voor elke euro aan pensioenverplichtingen ook een euro in kas is. Onder de 100 betekent een tekort en meer dan 100 wil zeggen dat er genoeg geld is.

Bij een te lage dekkingsgraad moet het pensioenfonds de uitkering verlagen. Als de dekkingsgraad hoog genoeg is, kunnen de pensioenuitkeringen verhoogd worden.

Door onrust op de beurzen leed ABP een half procent verlies op alle beleggingen. Ook de dalende rente speelt een rol in het afnemen van de dekkingsgraad.

Pensioenfondsen gebruiken de rente op de financiële markten om te berekenen hoeveel geld ze in kas moeten hebben om alle pensioenen uit te keren. Als de rente hoger staat, is er minder vermogen nodig om tot een bepaald bedrag te komen. Bij een lagere rente is er dan dus meer nodig. De pensioenverplichtingen van ABP stegen naar 445 miljard euro.

Metaalfonds

Ook metaalfonds PME had in de eerste drie maanden last van de dalende koersen op de financiële markten. Het fonds voor bijna 630.000 deelnemers uit de metaal- en techindustrie behaalde met 0,3 procent nog een kleine winst. Toch daalde de dekkingsgraad van PME van 125,3 procent naar 121,5 procent.

Net als ABP moest ook PME zich indekken voor de gedaalde rente. "Door de renteafdekking in het afgelopen kwartaal verder te verhogen, voorkomen we dat de pensioenen van onze deelnemers vlak voor de overgang naar het nieuwe pensioenstelsel onnodig kwetsbaar worden voor de grillen van de wereldmarkt", zegt bestuursvoorzitter Alae Laghrich.

Nieuwe stelsel

ABP stapt begin volgend jaar over naar het nieuwe pensioenstelsel. Vanwege een regeling kon het fonds daardoor de pensioenen dit jaar flink verhogen. Daarvoor is een dekkingsgraad van minimaal 110 procent nodig. Anders is een extra verhoging dan niet mogelijk.

Vooralsnog gaat Van Wijnen er van uit dat dit lukt. Wel is de aanhoudende onrust een punt van zorg. "Op dit moment is de dekkingsgraad van 119,1 procent hoog genoeg. We houden dit goed in de gaten naar het moment van overstappen toe."

Waan van de dag

Ook PME-bestuurder Laghrich maakt zich vooralsnog geen grote zorgen. Hij benadrukt dat de financiële markten ook snel kunnen herstellen als de rust zou terugkeren in de Perzische Golf.

"Op moment van publicatie van dit bericht is onze dekkingsgraad alweer gestegen naar ongeveer 125 procent. Het laat de huidige realiteit zien, waarbij uitschieters naar boven en beneden wat vaker voorkomen. We laten ons nooit leiden door de waan van de dag, maar deze volatiliteit benadrukt wel waarom we onze reserves nu beschermen."

Fondsen die met de jaarwisseling al zijn overgestapt naar het nieuwe pensioenstelsel komen vandaag niet met hun dekkingsgraden. Pensioenfonds Metaal en Techniek (PMT) en Bpf Bouw en Pensioenfonds Zorg en Welzijn (PFZW) stellen dat hun dekkingsgraden geen grote rol meer spelen nu deelnemers individuele pensioenpotjes hebben.

Zij zeggen wel "op een later moment" met informatie te komen over hun resultaten en ontwikkelingen.

Wat betekent het dat het stroomnet vol is?

Nederland heeft geen gebrek aan stroom. Alleen lukt het niet de opgewekte stroom te transporteren naar huizen, fabrieken en andere plekken waar deze wordt gebruikt. De stroomkabels en -stations hebben niet altijd genoeg ruimte om de opgewekte stroom van A naar B te verplaatsen. Netbeheerders noemen dit 'netcongestie' en vergelijken het met files op de snelweg.

Gedurende de dag verschilt de drukte op het stroomnet, net als op de snelweg. Het grootste deel van de tijd is er genoeg ruimte, maar vooral 's ochtends en 's avonds is er een piek. Mensen gebruiken massaal stroom omdat ze koken, lampen aandoen en de vaatwasser laten draaien.

Ook hebben steeds meer Nederlanders warmtepompen, inductiekookplaten en elektrische auto's. Het stroomverbruik in Nederland is niet omhoog gegaan, maar het gebruik gebeurt wel meer in de pieken.

In de video zie je meer over de oorzaken van het overvolle net:

Wie heeft er last van het volle stroomnet?

Het stroomnet is niet overal even vol; de ene regio heeft er meer last van dan de andere. Al jaren komen bedrijven en instellingen die een zware aansluiting willen op een wachtlijst. Ze moeten wachten tot er weer plek is. Vanaf 1 juli is Utrecht de eerste regio waar alle aanvragen, groot én klein, op een wachtlijst komen.

De aansluitstop raakt ook de verduurzamingsplannen van mensen, zoals die van Utrechter Joop Oude Lohuis. "De cv-ketel is ongeveer 18 jaar oud, dus die is aan vervanging toe", vertelt hij. Het liefst zou hij een warmtepomp plaatsen, maar dat wordt met de aankondiging van gisteren een lastig verhaal.

Oude Lohuis ziet de aansluitstop als een beperking van zijn keuzevrijheid. "Heel vervelend en ook frustrerend, want ik vind verduurzaming hartstikke belangrijk."

Ook bij tuincentrum Steck aan de noordrand van Utrecht zijn er zorgen. Het bedrijf wil de bestaande stroomaansluiting uitbreiden, maar netcongestie maakt dat een stuk ingewikkelder. "Het hing al als een donkere wolk boven ons hoofd, maar het wordt sinds gisteren een stuk duidelijker, in negatieve zin", zegt eigenaar Bob Scherrenberg.

Kunnen er nog nieuwe huizen worden gebouwd?

Een aansluitstop op het stroomnet betekent slecht nieuws voor projectontwikkelaars die voor woningen nog een aansluiting moeten aanvragen. Nieuwe woningbouwprojecten kunnen niet opstarten.

De gemeente Utrecht streeft ernaar om elk jaar 3000 woningen te bouwen. Tot 2030 stonden er 24.000 woningen op de planning, maar een groot deel van die plannen dreigt dus in het water te vallen. En dit geldt alleen nog maar voor de gemeente Utrecht. De totale omvang van de problemen is nog groter.

"We weten het al langer, maar toch is het een grote teleurstelling voor iedereen die een huis zoekt", zegt Fahid Minhas. Hij is directeur van brancheorganisatie voor projectontwikkelaars Neprom.

Hij wijst op de optie om "netbewuster" te gaan bouwen. Dan houden ontwikkelaars bij de bouw rekening met de beperkte capaciteit op het net. Maar dat kost volgens Minhas veel geld en maakt huizen dus (nog) duurder.

Hoe lang gaat de aansluitstop duren?

De netbeheerders en overheid proberen op allerlei manieren ruimte te maken op het stroomnet. Door batterijen en gasgeneratoren te plaatsen kan er lokaal stroom worden geleverd tijdens pieken. Dan is er dus geen netstroom nodig. Zo kun je meer huizen en bedrijven aansluiten zonder dat het net overbelast raakt.

Ook worden mensen verleid om meer stroom te gebruiken buiten de piekmomenten. Dat kan door de instelling van apparaten te veranderen of het tarief af te laten hangen van de drukte. Verder zoeken netbeheerders meer en meer de grenzen op van het net. Dat vergroot wel de kans op storingen.

Elk halfjaar wordt in Utrecht gekeken of er genoeg ruimte is om de aansluitstop te beëindigen, maar het is niet de verwachting dat dit snel mogelijk is. Ondertussen wordt er druk gewerkt aan het bouwen en uitbreiden van hoogspanningsstations in Breukelen en Utrecht. Dat zou fors meer ruimte opleveren op het net. Maar die zijn pas op zijn vroegst in 2031 klaar.

Blijft het bij Utrecht?

Dit is zeker niet de enige regio die kampt met een vol stroomnet. In grote delen van Nederland komen bedrijven en instellingen die een zware aansluiting willen nu al op een wachtlijst. Vervolgens moeten ze wachten tot er weer plek is. Vanaf 1 juli gelden er nieuwe regels waarbij sommige klanten voorrang kunnen krijgen als er weer ruimte te vergeven is.

Utrecht is wel de eerste regio waar de problemen zo groot zijn dat er zelfs geen ruimte is om kleine verbruikers aan te sluiten; ook die komen straks op een wachtlijst. Netbeheerders en de overheid doen alles om te voorkomen dat deze situatie in meer regio's ontstaat, maar het is nog te vroeg om te zeggen of ze dit kunnen voorkomen.

Het vertrouwen is al sinds 2019 negatief. Toch betekent dat niet meteen dat mensen ook daadwerkelijk minder geld uit geven, blijkt uit data van ING. Afgelopen maand daalde het consumentenvertrouwen ook al, maar dat is niet terug te zien in de uitgaven van huishoudens.

Het consumentenvertrouwen is een getal dat uitdrukt hoe optimistisch of pessimistisch consumenten zijn over hun eigen financiën en de Nederlandse economie in zijn geheel. Een 0 betekent dat op dat moment de ene helft van de bevolking positief is, en de andere helft negatief.

Mooi weer

De brandstofprijzen zijn in maart flink gestegen, maar dat heeft mensen er niet toe aangezet om minder te gaan tanken, komt naar voren uit de cijfers van ING. Deze uitgaven worden door de bank gezien als noodzakelijk. ING zag ook dat huishoudens in dezelfde maand meer geld uitgaven aan kleding en restaurants.

"Terwijl je toch zou denken dat mensen die meer kwijt zijn aan de pomp, terughoudender zijn met dit soort uitgaven", zegt hoofdeconoom bij ING, Bert Colijn.

Het kan ook te maken hebben met het mooie weer in maart. Het was zonovergoten, droog en uitzonderlijk zacht voor de tijd van het jaar, aldus het KNMI. "Beter weer om te shoppen en uit eten te gaan, maar dat dit een rol zou kunnen spelen geeft al aan dat mensen hun uitgaven niet volledig uitstellen", zegt Colijn.

Sinds 2023 zijn huishoudens wel meer gaan sparen, blijkt uit de spaarquote, het percentage van het inkomen dat huishoudens sparen. In dat jaar lag het rond de 15 procent en op dit moment ligt het rond de 17,5 procent.

"Dat dit is gestegen geeft wel aan dat huishoudens voor de zekerheid liever een kleine buffer aanhouden, omdat ze bijvoorbeeld niet weten hoe lang de oorlog in het Midden-Oosten nog aan blijft houden", aldus Colijn.

Grotere taart

Maar omdat de meeste lonen na 2023 flink zijn gestegen, hebben consumenten ook meer te besteden. "De totale taart is voor werknemers gewoon groter geworden", zegt Colijn over de verhouding tussen inkomsten en uitgaven. "Als je een kleiner stukje van die taart uitgeeft kan het zijn dat je nog steeds wel meer uitgeeft in absolute getallen".

Toch zegt het cijfer wel iets over de turbulente tijd waarin we leven. Het CBS ziet dat de koopbereidheid van consumenten deze maand verder daalde, van -15 naar -26. Consumenten vinden het geen gunstige tijd om grote aankopen te doen.

"Het consumentenvertrouwen kan een nuttig signaal zijn in hele heftige tijden, maar zegt lang niet alles over hoe de economie ervoor staat", zegt hoogleraar Robert Dur van de Erasmus School of Economics.

Mensen lezen in de media over voorspellingen dat de hoge brandstofprijzen ook gaan zorgen voor duurdere boodschappen. "Dat draagt eraan bij dat de consument behoorlijk somber is geworden, terwijl ze het zelf niet zo slecht hoeven te hebben", zegt Dur.

Appeltje voor de dorst

Dur: "Nu is het zeker niet zo dat we elkaar allemaal in de put praten. Consumenten kiezen ervoor een appeltje voor de dorst op te bouwen om de onzekere toekomst tegemoet te gaan, maar dit gaat niet meteen tot een economische crisis leiden."

Geen reden voor paniek dus. Hij gaat zich pas zorgen maken als de werkloosheid ook stijgt, maar daar is nog geen sprake van.

Om dit te voorkomen greep Holland Casino een jaar geleden hard in. Op het hoofdkantoor vond een grote reorganisatie plaats. Mede daardoor werkten er in 2025 195 mensen minder dan het jaar ervoor. Ook werden de panden met bijbehorende grond van de casino's in Zandvoort en Groningen verkocht. Bestuursvoorzitter Petra de Ruiter spreekt daarom in de jaarcijfers van "een bewogen jaar".

Tegelijk waarschuwt zij dat Holland Casino ondanks de winst van vorig jaar nog niet uit de problemen is. "Deze resultaten geven ons lucht, maar we zijn er nog niet", zegt zij. De Ruiter wijst naar de aangekondigde tweede verhoging van de kansspelbelasting: naar 37,8 procent. "2026 zal opnieuw vragen om focus en discipline."

Omzet

Vorig jaar kwamen er iets meer bezoekers een gokje wagen bij Holland Casino. Met 140 euro per bezoek gaven zij 8 euro meer uit dan in 2024. Dat leverde ook een iets hogere omzet op. Wel verhoogde Holland Casino vorig jaar de entreegelden en werd iets minder vaak uitgekeerd omdat voor enkele nieuwe spellen de winstkansen "gering werd verlaagd". Ook investeert het concern veel in online gokken, om de concurrentie op internet bij te benen.

Door het ingrijpen van het bestuur is de accountant nu minder pessimistisch over de toekomst. Waar de accountant vorig jaar in het jaarverslag nog waarschuwde voor dreigende liquiditeitsproblemen, geven de cijfers van 2025 "vertrouwen op duurzame voortzetting" van het bedrijf.

Vooral de opbrengsten in onze buurlanden België, Duitsland en Frankrijk daalden in het eerste kwartaal. In Nederland groeide de omzet wel licht, met 1 procent. Dat komt volgens het bedrijf voornamelijk door de vraag naar personeel in de zorg in Nederland. Randstad levert mede door de overname van Zorgwerk veel uitzendkrachten voor deze sector.

Bestuursvoorzitter Sander van 't Noordende spreekt toch van een "positieve start" van 2026 voor Randstad. Hij wijst naar de groei van een kleine halve procent voor het merendeel van de activiteiten van het uitzendconcern, bijvoorbeeld via de lancering van zogenoemde digitale marktplaatsen voor uitzendkrachten: "Dat geef ons vertrouwen voor het jaar".

Het bedrijf is actief in 39 landen en daarmee 's werelds grootste uitzendbureau. Toch heeft ook Randstad, net als andere uitzenders, al jaren last van tegenvallende resultaten. De vraag naar uitzendkrachten loopt al langere tijd terug, merkte Randstand vorig jaar.

Het CBS meet elke maand het vertrouwen van consumenten in hun financiële situatie in het komende jaar. Dit vertrouwen daalde in april hard. De daling was zelfs de grootste sinds het gekelderde consumentenvertrouwen uit 2020. Dat was tijdens de uitbraak van het coronavirus.

Gezakt naar -44

Bij een neutraal consumentenvertrouwen staat de stand van de meting van het CBS op nul. Op dat moment is de ene helft van de bevolking positief, de andere helft negatief. In januari 2000 bereikte de stemming met +36 de hoogste stand ooit. Gemiddeld lag het consumentenvertrouwen de afgelopen twintig jaar op -11.

De laatste jaren is het consumentenvertrouwen chronisch laag en dat heeft volgens Frank Notten, econoom bij het CBS, verschillende oorzaken. "De coronacrisis, daarna de inval in Oekraïne, en de hoge energieprijzen. Hierdoor haalde het consumentenvertrouwen in september 2022 een historisch dieptepunt van -59."

Nu zakte het vertrouwen van -30 in maart naar -44 in april. "Dat is echt uitzonderlijk veel", zegt Notten. Het is de op een na grootste daling sinds het CBS is begonnen met het bijhouden hiervan, in april 1986.

Patroon

Het consumentenvertrouwen lijkt mee te bewegen met het geopolitieke nieuws. "Sinds Trump aan de macht is, volgt het nieuws elkaar snel op en het consumentenvertrouwen lijkt dit patroon te volgen." Bij het CBS kunnen ze niet exact aangeven waarom mensen nú negatiever zijn geworden.

"De onzekerheid rondom Groenland, de zogenoemde 'Liberation day' van Trump, de oorlog in het Midden- Oosten. Dat zijn allemaal momenten dat je het vertrouwen opeens ziet dalen", aldus Notten.

Hand op de knip

Consumenten maken zich tegenover de onderzoekers van het CBS zorgen over hun portemonnee en vinden het daarom nu geen goed moment om grote aankopen te doen. "Boodschappen heb je altijd nodig en op grotere aankopen kun je makkelijker bezuinigen", zegt Notten.

Doorgaans is een grote daling van het consumentenvertrouwen daarom een opmaat voor een stilvallende economie. Het kan ook weer snel omslaan. In coronatijd verbeterde het vertrouwen na twee maanden, onder meer door de financiële steun tijdens de lockdowns.

Het exacte plan wordt eind deze maand gepresenteerd, maar de eerste aanpassingen zijn al doorgevoerd. Zo zijn 120 dagelijkse Europese vluchten van dochteronderneming CityLine uit het schema gehaald.

CityLine

Het was al langer bekend dat Lufthansa CityLine in 2028 wilde opdoeken om kosten te besparen, maar dat is nu versneld gebeurd. Lufthansa meldt het opheffen van CityLine te hebben vervroegd vanwege de hoge brandstofprijzen en de lasten die het bedrijf zegt te moeten dragen als gevolg van de arbeidsconflicten.

In de laatste maanden legde het personeel van de luchtvaartmaatschappij diverse keren het werk neer. Piloten en cabinepersoneel eisten een betere pensioenregeling, een nieuwe cao en een sociaal plan voor het cabinepersoneel van CityLine.

De routes van Frankfurt naar Bydgoszcz en Rzeszów (Polen) en Stavanger (Noorwegen) zijn tijdelijk uit het vluchtschema gehaald. Verbindingen vanuit hubs van de Lufthansa Group in Zürich, Wenen, Brussel en Rome worden uitgebreid. Passagiers behouden daardoor toegang tot het wereldwijde routenetwerk, met name tot langeafstandsvluchten.

Voorraden

Vandaag kwamen de Europese ministers van Transport bijeen om plannen te bespreken om een tekort aan kerosine te voorkomen. Het Internationaal Energieagentschap waarschuwde onlangs dat Europa nog voor minder dan zes weken aan kerosine in voorraad heeft.

De Europese Commissie maakt woensdag plannen bekend om de voorraden vliegtuigbrandstof beter te monitoren en over de lidstaten te verdelen.

KLM

Ook andere luchtvaartmaatschappijen over de hele wereld proberen de hoge brandstofkosten te compenseren. Zo hebben onder meer Delta Airlines, Cathay Pacific, AirAsia X en Air New Zealand aangekondigd routes te schrappen om brandstof te besparen.

KLM schrapt de komende maand tachtig retourvluchten. Het gaat om vluchten binnen Europa waar de luchtvaartmaatschappij meerdere keren per dag op vliegt, zoals Londen en Düsseldorf.

De cijfers zijn goed nieuws, zeggen verschillende economen tegen de NOS. Al jaren roepen beleidsmakers op tot meer investeringen om productief te zijn. Toch zegt het nieuwe cijfer lang niet alles. "Sterker nog, het kan een vertekend beeld geven van hoeveel productiever we daadwerkelijk zijn geworden", aldus CBS-hoofdeconoom Peter-Hein van Mulligen.

Hoe zit dat en wat betekent het cijfer wel?

Gratis bier

"Arbeidsproductiviteit is het gratis bier van de economie", vat macro-econoom Jasper Lukkezen samen. "De arbeidsproductiviteit stijgt als je meer produceert met hetzelfde aantal mensen. Bijvoorbeeld door met machines sneller te produceren. Produceer je per gewerkt uur meer, dan stijgt die productiviteit."

Volgens hem is er bij een hogere arbeidsproductiviteit bovendien amper sprake van een trade off. "Het is niet zo dat als de arbeidsproductiviteit omhooggaat, dat ten koste gaat van iets anders. We worden er allemaal beter van."

Er zijn maar een paar jaren in de afgelopen decennia waarin we juist minder productief werden. "Hogere arbeidsproductiviteit komt vaak door technologische vooruitgang, en er is nooit sprake van technologische achteruitgang", zegt Van Mulligen.

Gronings gas

Maar een groeicijfer van 2,4 procent is vrij uitzonderlijk. Het heeft volgens economen meerdere verklaringen. Een daarvan is opvallend genoeg het dichtdraaien van de Groningse gaskraan: dat was een directe klap voor het landelijke productiviteitscijfer. Ook nog jaren later.

Dat komt doordat veel geld werd verdiend met het winnen van gas met naar verhouding weinig mensen. "Dat was dus een sector met een hoge arbeidsproductiviteit die toen wegviel", aldus Van Mulligen. Daardoor was de arbeidsproductiviteit de jaren daarna lager, en de stijging in 2025 ten opzichte van het jaar daarvoor dus extra hoog.

Daarnaast daalde het aantal uren dat we werkten afgelopen jaar met 0,6 procent. En dat verhoogt dus ook die arbeidsproductiviteit. Reden volgens het CBS: het strenger handhaven op schijnzelfstandigheid sinds 2025 door de Belastingdienst. "Het aantal zzp'ers is namelijk afgenomen, waar dat aantal voorheen juist toenam", aldus Van Mulligen.

En dat is opmerkelijk, aangezien de economie als geheel wél is gegroeid. "In tegenstelling tot de financiële en de covid-crisis. Toen zag je ook dat het aantal gewerkte uren bij zelfstandigen flink daalde."

Waarom zzp'ers nu ook minder uren hebben gewerkt is, los van die wetswijziging, volgens Van Mulligen niet duidelijk. "Het is in ieder geval niet zo dat zzp'ers hetzelfde aantal uren in loondienst zijn gaan werken."

Gebeurtenissen uit het verleden kwamen ook in 2025 tot uiting. Denk aan corona, toen bedrijven hun personeel vasthielden terwijl er minder werk was. "Een goede IT'er aanhouden terwijl je er eigenlijk geen werk voor hebt, zoiets", zegt hoofdeconoom bij ING, Bert Colijn.

"Maar dit hamsteren van personeel is er inmiddels wel uit", zegt Colijn. Doordat de lonen ook stegen werd het duur om personeel aan te houden en zijn bedrijven op zoek gegaan naar efficiëntere manieren om te werken.

Dan is het de afgelopen tijd ook veel gegaan over kunstmatige intelligentie (AI) die banen zou kunnen vervangen. Afgelopen jaren kondigden banken ontslagrondes aan, zoals ING, ABN en Triodos. Als een van de redenen hiervoor werd ook AI genoemd.

"Matige productiviteitsgroei in de IT en de bankensector geven de indruk dat kunstmatige intelligentie nog niet veel effect op de cijfers heeft", zegt Colijn. Volgens hem is AI in ieder geval niet dé reden dat onze arbeidsproductiviteit vorig jaar is toegenomen.

Hoopvol cijfer

Waar sommige sectoren erbovenuit steken, zoals de maakindustrie, lijkt het er volgens Colijn op dat er in de meeste sectoren nu efficiënter gewerkt wordt. Fabrieken zouden met nieuwe machines meer kunnen produceren met minder mensen.

Al met al is het groeicijfer een hoopvol cijfer, vindt econoom Lukkezen. Maar echt tevreden is hij pas als over een paar jaar die groei standvastig blijkt. "Ik wijt de groei nu meer aan vertekeningen dan dat we onze arbeidsproductiviteitsagenda op de rit hebben. De tijd moet uitwijzen hoe dit over een paar jaar is."

Toen Cook vijftien jaar geleden begon als CEO volgde hij Steve Jobs op, een van de oprichters van het bedrijf. Waar Jobs bekendstond als creatieve geest en zichzelf presenteerde als het gezicht van Apple, was Cook meer van de cijfers. Onder zijn leiding groeide de techgigant uit tot een bedrijf met een beurswaarde van meer dan 4 biljoen dollar.

Cook werd in 1998 aangenomen bij Apple, met als belangrijkste taak het op orde brengen van de toeleveringsketen. In zijn eerste jaren stroomlijnde hij die keten. Hij verkleinde het aantal toeleveranciers en fabrikanten waar Apple mee samenwerkte en focuste op het opbouwen van een relatie met de leveranciers.

Verder investeerde hij in technologieën waarmee Apple de voorraad nauwkeurig kon bijhouden en hij bedacht een just-in-time leveringssysteem. Daarmee kreeg Apple de onderdelen die nodig waren voor producten als de iPhone binnen op het moment dat ze nodig waren, in plaats van dat er van te voren een enorme voorraad werd opgebouwd.

Toen Jobs in 2009 wegens ziekte tijdelijk een stap terug deed, viel Cook voor hem in. Dat verliep zo goed, dat hij in 2011 definitief de rol van Jobs overnam. Zes weken nadat Jobs vanwege zijn gezondheidsproblemen stopte als baas van Apple, overleed hij aan alvleesklierkanker.

Onnauwkeurigheden

Met afstand het grootste succes van Apple was de iPhone. Nog altijd is de telefoonverkoop goed voor meer dan de helft van Apple's jaaromzet. Dat succes bleek lastig te evenaren.

Cook deed meerdere pogingen om innovaties op de markt te brengen, maar dat verliep niet altijd even soepel. Al vroeg in zijn carrière moest hij excuses maken over de werking van het navigatiesysteem Apple Maps. Na de lancering in 2012 kwam er meteen veel kritiek op de onnauwkeurigheden.

Ook de Apple Vision Pro, die in 2024 gepresenteerd werd als een mixed-reality-headset, was weinig succesvol. Cook presenteerde de gadget als "het platform van de toekomst", maar consumenten bleken niet bereid er ruim 3000 dollar voor te betalen.

De afgelopen jaren kwam er vooral kritiek op het tempo waarin Apple generatieve kunstmatige intelligentie ontwikkelt en implementeert. De release van een krachtiger versie van Siri, Apple's virtuele spraakassistent, is bijvoorbeeld al meerdere keren uitgesteld. Het systeem is nog altijd grotendeels afhankelijk van technologie van Google.

Ecosysteem

Toch waren er ook successen. Zo introduceerde Cook een succesvolle lijn draagbare technologie, zoals de Apple Watch en de bekende witte oortjes, de AirPods. Ook groeide Apple's diensten als iCloud, Apple Music en Apple TV onder Cooks' leiding uit tot een belangrijke inkomstenbron. Vorig jaar was een kwart van de Apple's jaaromzet afkomstig uit die diensten. Tien jaar geleden was dat nog zo'n 11 procent.

Daarmee zette Cook in op het ontwikkelen van een groter Apple ecosysteem waarin niet alleen de hardware, maar vooral ook de software een centrale rol kreeg.

Hoewel Cook per september stopt als CEO, blijft hij wel nauw betrokken bij Apple. Als voorzitter van de raad van commissarissen is hij verantwoordelijk voor de politieke lobby. In die rol lijkt hij ook een van zijn belangrijkste taken aan te houden: die van 'Trump-fluisteraar'.

De afgelopen jaren loodste Cook Apple meerdere keren door politiek ingewikkelde situaties. Apple verplaatste een groot deel van de productie de afgelopen decennia naar China, tot onvrede van de Amerikaanse president Trump. Washington doet al langer pogingen om een deel van die productie terug te halen naar Amerika.

Het vereiste nauwkeurig balanceerwerk van Cook, die regelmatig kritiek kreeg op zijn pogingen om Trump voor zich te winnen. Onlangs raakte hij nog in opspraak omdat hij aanwezig was bij een vertoning van de documentaire Melania in het Witte Huis, op dezelfde dag dat Alex Pretti in Minneapolis door federale agenten van de grensbewakingsdienst ICE werd doodgeschoten tijdens een protest.

Uitdagingen

Voor Apple pakt de strategie van Cook tot nu toe gunstig uit. De iPhone werd tijdens Trumps eerste termijn vrijgesteld van importheffingen en ook in Trumps tweede termijn blijven smartphones deels gespaard.

De komende tijd staan Apple verschillende andere uitdagingen te wachten. Zo neemt de druk om de leeftijd van gebruikers te verifiëren voordat zij bepaalde apps kunnen downloaden toe en wordt er in de politiek regelmatig gesproken over het reguleren van AI.

"Gelukkig voor Ternus zal Cook er zijn om die taak op zich te nemen", schrijft de bekende Amerikaanse techwebsite The Verge.

Rivoli is een pretpark dat de poorten nooit opende. Het is al jarenlang in aanbouw. Zo staan er een reuzenrad zonder gondels en een frame voor een achtbaan.

Ondernemer Hennie van der Most nam het terrein in 2012 in erfpacht met het plan er een attractiepark neer te zetten. Dat zou naast de Euromast en de Erasmusbrug beeldbepalend moeten zijn voor de skyline van Rotterdam.

50 miljoen

Van der Most zegt meer dan 50 miljoen in het project te hebben gestoken, maar uiteindelijk kreeg hij de financiering niet rond. Een grote schuldeiser liet het park veilen. Nu moet die schuldeiser nog definitief ja zeggen tegen het eindbod van 6,5 miljoen euro.

Als dat akkoord er komt, zou de nieuwe eigenaar Wim Beelen de plannen voor een attractiepark willen voortzetten. De gemeente moet dan nog wel de erfpacht verlengen, die loopt nu tot 2030.

In het paviljoen - in kenmerkend oranje - presenteren elf innovatieve bedrijven zich aan een verwachte 37.000 bezoekers. Hun aanwezigheid in Frankfurt is een publiek-private samenwerking en komt mede voort uit het Actie Plan Circulair Textiel en het voormalige topsectorenbeleid van de Rijksoverheid.

De gedachte is dat een meer circulaire en digitale textielindustrie kan bijdragen aan het maatschappelijk verdienvermogen van Nederland. Met andere woorden: er is geld te verdienen aan verduurzaming van de sector. Eerder deze maand werd al bekend dat het kabinet 135 miljoen euro investeert in recyclingbedrijf Reju, dat textiel recyclet tot nieuw textiel. Met de subsidie bouwt het bedrijf een fabriek op industriecomplex Chemelot in Geleen.

Groot Europees platform

Op de beurs in Frankfurt komt de hele textielketen samen, vertelt Nanette Hogervorst van brancheorganisatie Modint. "Het gaat over hoe je een textielproduct maakt: kleding, maar ook huishoudtextiel, textiel voor de autobranche of de medische wereld. Welke stoffen, garen en machines gebruik je? Dat is waar duurzame innovatie begint", zegt ze. "We willen laten zien wat Nederlandse bedrijven allemaal in huis hebben. Zij hebben nog nooit zo'n groot Europees platform gekregen."

De deelnemende bedrijven leveren stuk voor stuk producten of technologieën die textiel meer circulair moeten maken. Dat wil zeggen dat zuinig wordt omgesprongen met grondstoffen, dat die grondstoffen zoveel mogelijk hergebruikt worden en uiteindelijk gerecycled. In ons land wordt jaarlijks zeker 215 miljoen kilo kleding afgedankt, blijkt uit cijfers van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. Minder dan 1 procent daarvan wordt gerecycled tot nieuwe kleding.

Sokken van textielafval

In het Nederlandse paviljoen staat onder meer het bedrijf Vodde, dat afgedankt textiel inzamelt om er sokken en garens van te maken. Een andere deelnemer is Saxcell uit Enschede, dat een duurzame methode ontwikkelde om textielafval om te zetten in nieuwe vezels om kleding mee te produceren. Andere deelnemers maken bijvoorbeeld geweven QR-codes die geen verstoring opleveren in recycleprocessen of leveren digitale platforms om de herkomst van kledingstukken in kaart te brengen.

Dit soort innovaties worden in de sector gevierd, maar het is voor bedrijven vaak een uitdaging om ze op te schalen. Schaalgrootte is juist nodig om als bedrijf te overleven, verder te innoveren en de kledingindustrie te verduurzamen.

Vooral financiering is een probleem, zegt Meliha Kesek van Saxcell. "In de textielsector is financiering best wel lastig te vinden op het ogenblik. Bovendien duurt het in deze sector gemiddeld langer om investeringen terug te verdienen dan in andere industrieën."

In Frankfurt kijkt het bedrijf ook uit naar nieuwe, internationale klanten. "De interesse in onze techniek is enorm en merken willen graag met ons werken. Toch is het voor velen nog lastig om een ander, duurzamer materiaal in hun productieketen te introduceren."

Ook onzekere wet- en regelgeving is een probleem. Duurzaamheidsregels voor Europese bedrijven worden aangekondigd, maar vervolgens uitgesteld of afgezwakt. Voor veel organisaties reden om verduurzaming op de lange baan te schuiven. De impuls waar circulaire textielbedrijven op zaten te wachten, blijft dan uit.

Toenemende concurrentie

Door die problemen staat de positie van Nederland als koploper in circulair textiel onder druk. "We doen het echt heel goed, zeker op het gebied van inzameling, sortering en recyclingtechnologie. Maar de rest van de wereld zit ook niet stil. We moeten beter ons best doen om te laten zien wat we hebben, en inzetten op Europese samenwerking. Anders worden we door andere landen ingehaald", zegt Hogervorst.

De brancheorganisatie wil op de beurs de Nederlandse voortrekkersrol benadrukken en hoopt dat deelname de bedrijven helpt aan waardevolle contacten. "Om te kunnen groeien moeten klanten en investeerders je wel kennen, en snappen wat je doet. Daarom zijn we hier."

Deskundigen zijn overwegend positief over de aangekondigde maatregelen, maar vragen zich af of het echt zo snel gaat leiden tot meer ruimte op de woningmarkt.

De minister trekt voor de maatregelen bijna 300 miljoen euro uit. Zo moeten er snel meer woningen bij komen. De minister hoopt hiermee de ambitie van 100.000 woningen per jaar te halen.

'Niet één gouden oplossing'

"In deze eeuw is die ambitie van 100.000 woningen nog niet een keer gehaald, dus als je dat wel wil halen is het een kwestie van alle zeilen bijzetten", zegt Frank Wassenberg van kennisinstituut Platform31.

Wassenberg is positief dat de minister op meerdere manieren de woningcrisis wil aanpakken. Zo wil ze bijvoorbeeld een "flexibele pool" van ambtenaren en experts die gemeenten en provincies kunnen helpen met het plannen en realiseren van woningen. Ook wil de minister sommige vergunningen afschaffen. "Het is allemaal nodig en goed, want er is niet een gouden oplossing voor het woningtekort."

Daar sluit Maurice van Sante van ING Research zich bij aan. "Voor alles op de woningmarkt moet je tijd nemen en dat tekort ga je morgen niet oplossen. Maar je moet van alles proberen en ik denk dat deze maatregelen allemaal wel een beetje gaan helpen."

Ook de Vereniging van Nederlandse Gemeenten is blij dat de minister de woningnood wil aanpakken, met name als het gaat over de aanpak van de oneindige bezwaarprocedures.

Volgens Wassenberg zijn die woningen uit de fabriek nodig, omdat de bouwsector die hoge vraag aan woningen niet aan kan. "Je ziet in de bouwsector dat de druk heel hoog is. We hebben te weinig bouwvakkers, dus alles wat in een fabriek gebeurt, is mooi meegenomen."

Volgens Van Sante hebben veel bouwbedrijven daarom de afgelopen jaren ook flink ingezet op het kunnen produceren van woningen in de fabriek. Maar het is dan wel belangrijk dat die fabriek blijft draaien. "Als je een fabriek hebt wil je niet dat die leeg komt te staan wanneer je er geen opdrachten voor krijgt."

Dat herkent Marja Elsinga, hoogleraar Woonbeleid aan de TU Delft. Ze staat positief tegenover de mogelijkheden die fabrieksmatig bouwen biedt. "Ik zie heel veel mooie projecten op dit gebied en het is een efficiëntere en goedkopere manier van bouwen."

Stroperigheid

"Je zou zeggen dat het bouwen in een fabriek snel moet kunnen, maar het gaat niet eenvoudig", zegt Elsinga. "Gemeenten hebben vaak specifieke eisen voor omgevingsvergunningen wat lastig is voor fabrieksmatige woningbouwers. Bovendien duren procedures vaak lang."

"Gemeenten hebben vaak lokale eisen die afwijken van wat een fabriek produceert. Dat gaat soms over iets dikkere muren of hogere ramen", noemt Wassenberg. "Er zijn 342 gemeenten met 342 eigen eisen. Daar kun je als fabriek niet mee uit de voeten en daar moet je eigenlijk vanaf."

Dat er op dit moment dus nog weinig uit de fabrieken komt heeft er volgens Wassenberg mee te maken dat er in de voorfase nog veel vertraging is. "Door bijvoorbeeld klagende bewoners of netcongestie worden projecten maanden uitgesteld. Ik kan me voorstellen dat fabrieken willen dat dat beter geregeld wordt."

Eerder bleek dat fabrieken die huizen bouwen niet op volle kracht draaien. Startblock uit Emmeloord vroeg zelfs een paar jaar terug het faillissement aan.

Keurmerk

Om die voorfase te versnellen werkt de minister aan een wetswijzigingen waardoor vooraf gefabriceerde woningen een typegoedkeuring krijgen. Volgens Elsinga houdt dat in dat woningtypen een bepaald keurmerk krijgen dat garandeert dat het type woning, inclusief varianten daarop, van goede kwaliteit is. Ze denkt daarom ook dat het kan helpen om gemeenten meer vertrouwen te geven.

Daar sluit Van Sante zich bij aan. "Als een bepaald type huis een goedkeuringsstempel krijgt kan dat helpen om zowel het vergunningstraject als het bouwen te versnellen."

Na de zomer volgt een actieplan waarin minister Boekholt de maatregelen verder uitwerkt.

Zo zegt ondernemersorganisatie MKB-Nederland dat er goede punten in de plannen staan, maar heeft het wel moeite met hoe deze worden betaald. Structurele regelingen voor kleine en startende bedrijven worden geschrapt voor tijdelijke maatregelen.

Ook Vereniging Zelfstandigen Nederland (VZN) is kritisch op het kabinet. "Natuurlijk is het goed dat er wordt gezocht naar oplossingen om burgers en sectoren te helpen, maar de rekening wordt nu structureel neergelegd bij startende en zelfstandige ondernemers", zegt VZN-voorzitter Connie Maathuis. Zij vindt het economisch onverstandig en op termijn zelfs schadelijk.

Een halvering van de motorrijtuigenbelasting voor grijze kentekens, vaak voor kleine ondernemers met een bestelbus, is een van deze maatregelen. "Het is fijn," zegt Karin van Elten, eigenaar van glazenwasserij, "maar als ik een beetje terugreken bespaar ik daarmee vierhonderd euro in de maand, terwijl ik door de hogere brandstofprijzen nu vierduizend euro extra kwijt ben".

Voor haar glazenwasserij rijden er dagelijks tien busjes, op grijs kenteken, naar verschillende locaties in Nederland. De hoge brandstofprijzen zijn een doorn in het oog. "Het is echt aftellen de laatste dagen. We kijken van het ene loon naar het volgende loon toe en kijken of we rond kunnen blijven komen", zegt Van Elten.

De brandstofrekening voor haar werkbusjes is flink gestegen sinds het uitbreken van de oorlog in het Midden-Oosten. Ze ziet graag dat de brandstofaccijnzen worden verlaagd. "Het is gewoon belachelijk dat we hier zoveel meer betalen aan brandstof dan in België en Duitsland."

Niet voor iedereen

Het is een bewuste keuze van het kabinet om de accijns aan de pomp niet te verlagen. Die maatregel is duur voor de staatskas. Bovendien helpt het ook groepen die het geld wel kunnen missen. Het CPB concludeerde afgelopen week dat gerichte steun effectiever is. Daaraan geeft het kabinet gehoor.

Bijvoorbeeld met een extra potje voor mensen die moeilijk de energierekening kunnen betalen. En subsidies voor huurders en woningeigenaren om hun huis te verduurzamen.

"Het kabinet kiest ervoor om de kwetsbaarste huishoudens te helpen", zegt Aggie van Huisseling, econoom bij ABN Amro. "En ze proberen het mogelijk te maken voor mensen en bedrijven om te investeren in verduurzaming, om weerbaarder te worden tegen dit soort schokken in de toekomst."

Duurdere drank

Het steunpakket kost bijna een miljard euro. Het geld wordt opgehaald door te draaien aan knoppen elders in de rijksbegroting. Zo verdwijnt de startersaftrek voor beginnende ondernemers en gaat de accijns op alcohol omhoog.

Dat is een politieke keuze, constateert Van Huisseling. "Je kunt twee dingen doen: de staatsschuld laten oplopen en dat overhevelen naar toekomstige generaties. Of de samenleving de lasten laten opvangen. Het kabinet kiest voor de tweede optie."

Ondernemers zullen dus ook moeten inleveren. De startersaftrek wordt in de plannen vanaf 2027 afgeschaft en de kleinschaligheidsinvesteringsaftrek (KIA) wordt 'versoberd'. Dat levert de overheid bij elkaar structureel tweehonderd miljoen euro per jaar op.

De startersaftrek geldt voor ondernemers die in de eerste vijf jaar een extra korting kunnen krijgen op hun inkomstenbelasting. De kleinschaligheidsinvesteringsaftrek helpt ondernemers om nieuwe machines of bedrijfsauto's aan te schaffen.

Signaal

Deze maatregelen zijn weliswaar in 2023 eerder negatief geëvalueerd door het ministerie van Financiën en zouden al worden afgebouwd, zegt belastingadviseur Cor Overduin. Toch geeft het huidige kabinet hier wel een signaal mee af. "Je zegt in feite tegen ondernemers: als je wil investeren in nieuwe apparatuur dan zoek je dat zelf maar uit."

Een bakker die een nieuwe oven wil aanschaffen kan met de regeling snel duizenden euro's goedkoper uit zijn. Zijn verwachting is dat ondernemers die al nadenken over dit soort investeringen, dat nu sneller zullen doen.

Overduin zegt wel dat een beetje ondernemer zich niet laat sturen door de overheid. "We moeten ook begrijpen dat de overheid niet alles op kan lossen voor ons, daar zou ook meer begrip voor mogen zijn."

Het kabinet debatteert woensdag over de plannen met de Tweede Kamer, er is naar verwachting een meerderheid voor.

De stichting hoopt dat zoveel mogelijk mensen een rechtszaak tegen Odido zullen steunen, zegt Eliëtte Vaal, de voorzitter van Consumers United in Court (CUIC), de organisatie die naar de rechter wil stappen. Ze wil Odido dwingen een schadevergoeding te betalen.

Als je als Odido-klant ook geld wilt zien, hoef je je niet per se bij deze stichting te melden, zegt Jay Doerga van de Radboud Universiteit. Hij doet onderzoek naar massaclaims die worden gestart rond de privacywet AVG.

CUIC moet wel aantonen dat Odido-klanten daadwerkelijk achter een rechtszaak staan, zegt hij. CUIC vertegenwoordigt automatisch alle getroffen Odido-klanten, zegt stichtingvoorzitter Vaal. Je kunt als Odido-klant ook later melden als het tot een schadevergoeding komt.

Slepende rechtszaak

Wanneer is dat dan? "Het kan wel vijf, zes of zeven jaar duren, misschien zelfs langer, voordat je daadwerkelijk je geld krijgt", zegt Doerga - áls Odido een schadevergoeding moet betalen. Dat komt omdat deze rechtszaken heel lang kunnen duren.

Allereerst moet CUIC aantonen dat het spreekt namens alle Odido-klanten, zegt Doerga. Daarvoor hebben ze steunverklaringen nodig. Ook moet de stichting aantonen dat het de rechtszaak voert omdat het privacy belangrijk vindt, en niet alleen omdat uit winstbejag, legt hij uit.

"Dat lijkt me hier geen ingewikkeld punt, omdat hier twee privacyorganisaties achter zitten. Maar in zo'n rechtszaak kan dat alsnog een paar jaar duren." Pas daarna kan zo'n rechtszaak over de inhoud gaan, zegt hij. Dat gaat over de vraag of Odido de wet heeft overtreden én of er schade is geleden die vergoed moet worden.

Wet overtreden?

"Dat de wet is overtreden, is een voorwaarde om een schadevergoeding te krijgen", zegt Doerga. "Of de wet daadwerkelijk is overtreden, is in deze zaak nog helemaal niet bewezen."

CUIC zegt zelf heel stellig van wel. Volgens de stichting heeft Odido gegevens veel langer bewaard dan het zelf aangaf, terwijl het bedrijf die gegevens helemaal niet mocht bewaren, zegt CUIC-voorzitter Vaal. Ook zegt Vaal dat Odido gegevens van klanten onvoldoende heeft beveiligd.

Odido wil niet reageren op die beschuldigingen. Op dit moment doet de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) onderzoek of Odido de privacywet AVG heeft overtreden door gegevens langer te bewaren dan van de wet mag en of persoonlijke gegevens van klanten voldoende waren beveiligd.

Er zijn dus wel aanwijzingen, maar of de wet daadwerkelijk is overtreden staat nog niet vast, zegt Doerga. "Dat is wel een voorwaarde om een schadevergoeding te krijgen. Dat moet de AP dus beoordelen. Of de stichting moet daar de rechter van overtuigen."

Gegronde vrees

Als wordt vastgesteld dat Odido de wet heeft overtreden, ontstaat de mogelijkheid dat mensen een schadevergoeding kunnen krijgen. "In dit soort zaken betekent dat dat er 'gegronde vrees' moet zijn dat jouw gegevens kunnen worden misbruikt", zegt Doerga.

Volgens hem is dat niet moeilijk aan te tonen. "De hackersgroep heeft de gegevens gestolen en op het darkweb gepubliceerd. Ook is er veel media-aandacht voor geweest. Het zou niet gek zijn als jij als Odido-klant vreest voor misbruik."

Het is onduidelijk hoeveel schadevergoeding slachtoffers kunnen ontvangen, mocht het zover komen. Wel zegt CUIC dat er maximaal 25 procent van het bedrag worden ingehouden, onder meer om de advocaatkosten te betalen.

In deze video zie je meer over de ShinyHunters, de cybercriminele groep die de Odido-gegevens heeft gestolen: