Zo hardnekkig als Columbus destijds moest bedelen bij investeerders, zo massaal staan die momenteel in de rij om de ruimtereizen van Elon Musk te financieren. Zijn bedrijf SpaceX gaat vrijdag naar de beurs. Winst maakt SpaceX niet en op dividend hoeven investeerders "in de nabije toekomst" ook niet te rekenen, zo staat in de stukken voor de beursgang.

Toch verdringen beleggers elkaar wereldwijd om een aandeel in het ruimtevaartbedrijf te bemachtigen. "Kun je het je veroorloven niet in te stappen?", vat hoofd beleggingsstrategie van Rabobank Mary Pieterse-Bloem de hype samen. "Er heerst bij deze beursgang heel veel fomo, fear of missing out."

Sciencefiction

"Musk is een verkoper van dromen. En ja, een paar van die dromen heeft hij wel laten uitkomen", verwijst Joost Schmets van beleggersclub VEB naar het cv van de in Zuid-Afrika geboren ondernemer. Hij veranderde met PayPal de wereld van betalen en zette met Tesla het elektrisch rijden definitief op de kaart.

Met SpaceX verkoopt Musk nieuwe dromen, van toeristische trips naar de maan, via energieproductie in de ruimte tot mijnbouw op astroïden. De ultieme droom is permanente bewoning van de planeet Mars. "Natuurlijk is dat voor een deel pure sciencefiction", zegt Martijn Rozemuller van vermogensbeheerder VanEck. "Het is net in hoeverre je meegaat in zijn toekomstbeeld en visie."

Zo zit de VEB er ook in. "Wie altijd een recessie voorspelt, die krijgt altijd wel een keer gelijk", zegt Schmets. "Er wordt nu volop gedanst, dus waarom niet meedansen?"

Grootste beursgang ooit

Anders dan normaal bij grote beursgangen, richt SpaceX zich ook op gewone beleggers. Een groot deel van de aandelen is gereserveerd voor particulieren uit Noord-Amerika en Europa. Op sociale media valt nauwelijks te ontsnappen aan advertenties van beleggingsplatforms om via hen aandelen van SpaceX te kopen. ING, één van de banken die SpaceX bij de beursgang begeleiden, heeft zelfs een aparte pagina op de eigen website om klanten te overtuigen de portemonnee te trekken.

Die strategie lijkt te werken voor wat de grootste beursgang ooit moet worden. Al vijf dagen kunnen beleggers zich inschrijven voor aandelen, voor een prijs van 135 tot 162 dollar per stuk. Nadat de inschrijving donderdag om 12.00 uur is gesloten, wordt vrijdag bij de opening van de beurs in New York duidelijk wie er voor hoeveel geld aandelen van SpaceX krijgt.

Maar zelfs wie niet actief is in de handel in aandelen zou straks zomaar in SpaceX kunnen beleggen. Dat komt doordat de Amerikaanse technologiebeurs Nasdaq de regels versoepelde om SpaceX bij de beursgang direct toe te laten tot de lijst van veertig grootste fondsen.

Daarmee komt het ook in beleggingsproducten die specifieke beleggingsindexen volgen, zogeheten ETF's. "Vroeg of laat komt het zo ook in de portefeuille van veel passieve beleggers", stelt Pieterse-Bloem van Rabobank.

Risico

Dat lijkt nogal een risico met een zwaar verlieslijdend bedrijf met utopische toekomstplannen. "We hebben een geschiedenis van nettoverliezen en zullen in de toekomst mogelijk niet winstgevend worden", zo schrijft SpaceX nadrukkelijk in het prospectus, de documentatie rondom de beursgang.

Onder Musks concern vallen naast de SpaceX-raketten ook de satellieten van Starlink, socialemediabedrijf X (voorheen Twitter) en de kunstmatige intelligentie van Grok. Uit de stukken komt naar voren dat alleen Starlink momenteel geld oplevert.

Geen van de grote Nederlandse pensioenfondsen gaat voorlopig beleggen in SpaceX, blijkt uit een rondgang. En dat is niet alleen vanwege de onzekerheid over het wel of niet slagen van alle plannen, maar ook vanwege de onduidelijke bedrijfsstructuur.

Musk blijft alleenheerser

Alles bij SpaceX draait namelijk om Musk, valt op te maken uit de documenten. Die houdt ook na de beursgang met zo'n 85 procent van de stemmen de absolute zeggenschap over alles wat er gebeurt.

Niet alleen zegt SpaceX vermoedelijk geen opvolger te kunnen vinden als de topman onverhoopt zou overlijden, hij kan zelfs van de ene dag op de andere besluiten "andere interesses" te gaan najagen. Daarmee zou het vrijwel direct einde verhaal voor SpaceX zijn.

Naast tal van zakelijke verbanden met Musk's andere bedrijf Tesla, zijn ook de relaties met de huidige Amerikaanse regering opvallend sterk. Zelfs zozeer dat als president Trump vertrekt uit het Witte Huis, ook SpaceX de deur gewezen wordt door de overheid.

Ondertussen lopen gebruikers weg van X, het zwaar gepolariseerde platform waar de AI van Grok juist alle menselijke kennis vandaan moet halen. Grok zelf is wereldwijd voorwerp van onderzoek vanwege het verspreiden van valse informatie en andere schadelijke inhoud.

Daarmee blijft SpaceX een gok, benadrukt het bedrijf zelf ook. "Dat is altijd de moeilijke keuze met beleggen", concludeert Rozemuller van VanEck. "Had je in 1492 geld in de expeditie van Columbus willen steken of niet?"

Voor de Belgische pers is de verandering groot nieuws. Cécémel wordt een icoon genoemd, "een uniek stukje Belgische geschiedenis". Op sociale media worden nostalgie en jeugdsentiment afgewisseld met verontwaardiging over rommelen met een klassieker.

Producent FrieslandCampina benadrukt dat het alleen om "andere letters op het pak" gaat. "Wij willen mensen bij elkaar brengen, over grenzen heen, en dat lukt het beste met één naam. Of je nu Frans, Engels of Nederlands spreekt, Chocomel blijft Chocomel."

Puntjes

In 1932 introduceerde babyvoedingmaker Nutricia uit Zoetermeer Chocomel als eerste lang houdbare chocolademelk. De naam was aanvankelijk Melcola, maar het Bureau voor den Industriëlen Eigendom stond dat niet toe. Het alternatief Chocomel was ook al gedeponeerd, maar daarvoor kon een concurrent uit Baarn voor 50 gulden worden afgekocht.

Nutricia zette het product als een verkwikkende "genot- en gezondheidsdrank" in de markt, "heerlijk en voedzaam". Het werd gratis uitgedeeld bij wandelmarsen en bij moeders aangeraden "als afwisseling op gewone melk aan slecht-etende kinderen".

Toen het drankje na de oorlog de grens over ging, waren er opnieuw problemen met de naam. De producent kreeg te horen dat Chocomel te veel leek op de term chocomelk. De producent besloten daarom C...c.mel op de verpakking te zetten, wat in de volksmond al snel Cécémel werd.

België werd daarmee wereldwijd de uitzondering. In Duitsland, Oostenrijk, Denemarken, het VK en zelfs Australië werd de oorspronkelijke naam zonder problemen geaccepteerd. Omdat inmiddels ook België geen bezwaar meer heeft, gaat de producent nu ook daar om.

Campagne

Een reclamecampagne moet de zuiderburen rijp maken voor de naamswijziging. BB'ers (Bekende Belgen) als regisseur Erik Van Looy, zangeres Sandra Kim, friturist Dorien Nuyts en mediapersoonlijkheid Julie Vermeire zullen aandringen op de nieuwe naam. Ook wordt de horeca gevraagd de oude mokken mee te geven aan klanten en gaat er een Chocomel-tram rijden.

Merkexperts voorspellen dat consumenten de oude naam voorlopig nog wel zullen blijven gebruiken. Zo koos de Belgische producent Lotus 6 jaar geleden voor de internationaal gebruikte naam Biscoff, maar wordt het koekje vaak nog gewoon speculoos genoemd.

Merkstrateeg Stef Verbeeck blikt zelfs nog verder terug, naar 1991: "Er zijn vandaag nog altijd koppigaards die Raider zeggen in plaats van Twix", zegt hij in De Gazet van Antwerpen. "Mensen hebben niet graag dat je morrelt aan iconen."

Het UWV keek voor de arbeidsmarkt tot 2028 naar een scenario waar de energieprijzen snel gaan dalen en één waar de hoge prijzen langer aanhouden. In het ongunstige geval komen er in drie jaar 75.000 minder banen dan in het gunstige geval. Er is dan nog wel groei, maar veel minder dan eerdere jaren.

Door de huidige onvoorspelbaarheid in de wereld worden bedrijven voorzichtiger, ziet Rob Witjes, hoofd arbeidsmarktinformatie en advies bij het UWV.

Krimp in sommige regio's

Sinds Israël en de VS in februari Iran aanvielen, stijgen de energieprijzen wereldwijd hard. Het heeft volgens het UWV vooral effect in de sectoren industrie, vervoer en opslag. Daar zullen minder banen zijn door de hoge energieprijzen.

Ook de uitzendbranche gaat het voelen. Witjes: "Veel mensen die via een uitzendbureau aan het werk gaan werken in sectoren als vervoer en de industrie."

De hoge energieprijzen werken ook door in de koopkracht. De hogere inflatie en lagere koopkracht hebben vervolgens effect op het aantal banen in bijvoorbeeld de horeca.

Doorstroming en ontwikkeling

Niet in elke sector vindt krimp plaats als de energieprijzen hoog blijven. Het UWV ziet dat in bijvoorbeeld de specialistische zakelijke dienstensector, zoals accountants en juridische dienstverleners, het aantal banen wel stijgt.

Dat is nu ook al het geval zegt Witjes. "Maar doordat andere sectoren minder hard groeien, zouden hier meer mensen naartoe kunnen stromen."

Er zijn meer sectoren waar het aantal vacatures zal blijven toenemen, zoals de zorg en ICT. Die sectoren voelen geen grote impact van hogere energieprijzen. Daarnaast is bekend dat de zorgvraag de komende jaren alleen maar toe gaat nemen, wat tot vraag naar arbeid zal leiden.

Ook zijn regionale verschillen te zien. Rond Amsterdam en Eindhoven zal het aantal banen het sterkst blijven groeien. In de regio's Midden-Limburg, Zeeland en Drenthe slaat bij aanhoudend hoge energieprijzen de verwachte lichte banengroei om in lichte krimp.

Als de energieprijzen weer snel dalen, dan neemt de banengroei tot 2028 weer toe. "Het is allemaal tijdelijk", zegt hoofd arbeidsmarktinformatie Witjes. "We gaan er vanuit dat in 2028 het allemaal terugveert, tenminste als dan de oorlog voorbij is."

Het UWV roept bedrijven, werkenden en werkzoekenden op nu vooral te blijven investeren. "De krapte op de arbeidsmarkt verdwijnt niet vanzelf, dus blijf je ontwikkelen", zegt Witjes.

Volgens hem gaan ontwikkelingen als kunstmatige intelligentie (AI) zorgen voor nieuwe banen, maar daar hangen wel andere competenties en opleidingen aan. "Het is van belang om bij de les te blijven. Investeren in mensen is altijd belangrijk, maar juist nu moet je alle zeilen bijzetten."

De oplichter had de gedupeerden opgebeld en ervan overtuigd om een programma op hun computer te installeren waardoor hij kon meekijken in de internetomgeving van hun bank. De fraudeur kreeg de slachtoffers zover dat ze hun daglimiet verhoogden en in drie etappes geld overboekten naar zijn rekening.

Betaling geblokkkeerd

Bij de eerste overboeking had de SNS-bank, tegenwoordig onderdeel van ASN-bank, de betaling nog geblokkeerd, maar op advies van de fraudeurs belden de gedupeerden met de bank: het geld was nodig voor de aankoop van een camper, vertelden zij. De bank hief daarop de blokkade op.

Het Kifid oordeelt nu dat de bank de slachtoffers niet hoeft te compenseren, omdat zijzelf hun daglimiet verhoogden en zelf drie keer geld overmaakten naar de fraudeurs. Volgens het klachteninstituut hebben de SNS-klanten daarmee ingestemd met de betaling en waren er voor de bank onvoldoende signalen dat het om oplichting ging.

De overboekingen waren daarvoor niet opvallend genoeg, en dus is de zorgplicht die elke bank heeft in deze zaak niet geschonden, aldus het Kifid. De bank weigerde de mensen schadeloos te stellen omdat zij niet onder de coulanceregeling vielen.

Grof nalatig

In april wees het Kifid er nog op dat mensen bij bankhelpdeskfraude op overtuigende wijze kunnen worden gemanipuleerd. Het instituut vond daarom dat er meer ruimte moest komen om slachtoffers hun geld terug te betalen.

Een woordvoerder van Kifid zegt nu tegen persbureau ANP dat het cruciaal is of slachtoffers van bankhelpdeskfraude zelf het geld overmaken of dat de fraudeurs dit doen. Wanneer blijkt dat iemand niet "grof nalatig" heeft gehandeld moeten banken de consument wel compenseren, vindt het Kifid.

De Europese Commissie presenteerde dit voorjaar technologie voor apps waarmee je online kunt bewijzen dat je oud genoeg bent om bepaalde sites te bezoeken. Het gaat bijvoorbeeld om sociale media, goksites, pornosites of websites waar je alcohol kunt kopen. De apps moeten het internet veiliger maken voor kinderen. Het idee is dat ontwikkelaars ze met de in Brussel gepresenteerde technologie gaan bouwen.

De Europese Commissie hamerde er bij de presentatie op dat de technologie privacyvriendelijk is. "Gebruikers bewijzen hun leeftijd zonder andere informatie te onthullen. Het is volledig anoniem en gebruikers kunnen niet worden getraceerd." Dat moet onder meer gebeuren door middel van de Zero-Knowledge-Proof-methode (ZKP).

Die methode faciliteert als het ware een digitale handtekening, legt Jaap-Henk Hoepman uit, hoofddocent digitale veiligheid aan de Radboud Universiteit. "Hiermee kun je aan websites bewijzen dat je die handtekening hebt, zonder die handtekening te laten zien."

Probleem is volgens deskundigen echter dat de Europese Commissie die ZKP-methode niet verplicht stelt. "Het is heel jammer dat de Commissie dat niet doet", zegt Hoepman. "Zolang het een keuze is, zal het voor ontwikkelaars te veel gedoe zijn, waardoor het er waarschijnlijk niet van komt."

Monitoren van menselijk gedrag

Zonder die methode is te achterhalen wie welke website bezoekt, waarschuwen deskundigen. De partij die de handtekening verwerkt kan dan samen met de websites die een minimumleeftijd vereisen informatie aan elkaar koppelen en zo precies zien hoe iemand zich online gedraagt. "Dan zet je in theorie de deur open voor het monitoren van menselijk gedrag", zegt Hoepman.

De privacyvriendelijke ZKP-methode is wel de standaardwerkwijze, zegt de vertegenwoordiging van de Europese Commissie in Den Haag. Maar er zijn uitzonderingen mogelijk. Bijvoorbeeld als oudere mobiele telefoons die methode niet ondersteunen. Daarom wil de Europese Commissie app-ontwikkelaars een uitwijkmogelijkheid bieden bij technische problemen.

'Privacy is meer dan dat'

Ook Dibran Mulder maakt zich zorgen over de Europese richtlijnen voor het ontwikkelen van een leeftijdscontrole-app. Hij is directeur bij Yivi. Dat is een organisatie die zelf een privacyvriendelijke ID-app ontwikkelde waarmee je veilig inlogt. "Het mag niet eens de schijn hebben dat privacy kan worden geschonden, want het gaat hier om heel gevoelige zaken."

Mulder wijst eveneens naar de door Brussel opgestelde technische specificaties, de regels waarbinnen ontwikkelaars de app kunnen bouwen. Die gaan niet verder dan een aanbeveling van de ZKP-methode als "experimentele functie". Ook staat er dat de methode kan "worden overwogen om bescherming te bieden".

Volgens Thijs van Ede, docent cybersecurity aan de Universiteit Twente, kan anonimiteit alleen worden gegarandeerd als je je eigen handtekening uitgeeft, rechtstreeks met de websites die dat vereisen, zonder onafhankelijke tussenpartij die jouw leeftijd controleert. "Maar zonder de controle van die tussenpartij is het maar de vraag of je de waarheid spreekt. Dat doet afbreuk aan de betrouwbaarheid."

Voorlopig niet in gebruik

De Europese Commissie maakt niet zelf een app om websites te bezoeken, maar willen dat de leeftijdstechnologie wordt verwerkt in apps die landen zelf ontwikkelen.

Het is nog onduidelijk of zo'n app er in Nederland komt. Voor overheidszaken bestaat DigiD. Ook wordt er gewerkt aan een nationale 'NL ID-wallet' waarmee je online je identiteit kunt bewijzen. Of leeftijdscontrole hier een onderdeel van gaat zijn, is onduidelijk.

Ook bedrijven kunnen de Europese technologie in een app verwerken. Als Nederland besluit om niet zelf zo'n app te maken, kunnen gebruikers eventueel wel zo'n app downloaden. Yivi en Itsme bieden bijvoorbeeld zo'n app aan.

De Commissie wil dat voor het einde van het jaar in de eerste landen de apps te downloaden zijn.

Het gaat om twee brancheorganisaties die supermarkten en detailhandel vertegenwoordigen, zoals Jumbo en het moederbedrijf van Albert Heijn, Ahold Delhaize. Maar ook bijvoorbeeld drogisterij Kruidvat en elektronicaketen Mediamarkt. Zowel het Centraal Bureau Levensmiddelenhandel (CBL) als de Raad Nederlandse Detailhandel (RND) is vanaf 1 januari 2027 geen lid meer van VNO-NCW.

De twee brancheorganisaties zouden "aanmerkelijk meer" contributie gaan betalen. Eus Peters van de RND wil niet zeggen om hoeveel geld het gaat, maar wijst wel naar Europese koepelorganisatie, EuroCommerce. "Daar betalen we minder."

"We zijn gaan nadenken of we wel voldoende terugkrijgen voor die contributie", zegt een woordvoerder van het CBL. Dat heeft geleid tot het besluit om het lidmaatschap per volgend jaar op te zeggen, zegt ze.

De RND benadrukt dat hun besluit nog niet definitief is, de organisatie maakt voor het einde van het jaar nog een nieuwe afweging. Ze hoopt voor die tijd alsnog overeenstemming te vinden met de ondernemersorganisatie.

Onvrede over stijgen minimumloon

CBL en RND hebben nu samen een bestuurszetel in het dagelijks bestuur bij de werkgeversorganisatie en Ahold Delhaize heeft een eigen bestuurslid.

Bronnen laten De Telegraaf weten dat zij van mening zijn dat VNO-NCW te weinig opkomt voor de belangen van detailhandel. Zo is er onvrede over het voornemen van het kabinet het minimumloon te laten stijgen. Jongeren tussen de 16 en 20 jaar gaan vanaf volgend jaar meer verdienen.

De ondernemersorganisatie heeft sinds afgelopen mei een nieuwe voorzitter: vastgoedondernemer en multimiljonair Coen van Oostrom. Hij sprak zich recentelijk uit tegen de kabinetsplannen om de AOW-leeftijd te laten stijgen. Ook gaan andere ingrepen in de sociale zekerheid wat hem betreft van tafel.

De NOS heeft VNO-NCW benaderd, de organisatie wil geen uitspraak doen over individuele leden.

De in Groningen geboren Everts werkte meer dan 37 jaar voor Shell. Hij leidde onder meer Shell Energy in Noord-Amerika. Ook gaf hij enige tijd leiding aan de wereldwijde communicatie van het concern. Drie jaar geleden werd Everts directeur bij Shell Nederland.

Om vervuiling tegen te gaan en door de onrust rond olie- en gasprijzen door de oorlogen in Oekraïne en rond de Perzische Golf wil Nederland sneller elektrificeren. Tennet kan het stroomnet alleen niet snel genoeg uitbreiden, waardoor veel bedrijven en zelfs woonwijken niet kunnen worden aangesloten.

Deze "uitdagingen vragen om sterk strategisch leiderschap, executiekracht en nauwe samenwerking met partners in heel Europa", zo schrijft Tennet. "In zijn huidige functie geeft hij leiding aan de organisatie van Shell in Nederland en beschikt hij over diepgaande kennis van en expertise in vele aspecten van de energietransitie", zegt het bedrijf over Everts.

Werknemers in allerlei sectoren hebben inmiddels ontdekt hoe generatieve AI - zoals deze modellen worden genoemd - hun werk efficiënter kan maken. Een arts kan het gebruiken om snel een verwijsbrief op te stellen, een advocaat om een dossier samen te vatten, een journalist om een interview uit te werken. Maar deze handelingen zijn niet zonder risico. Persoonsgegevens, bedrijfsgeheimen of vertrouwelijke dossiers kunnen zo ongemerkt in openbare AI-systemen terechtkomen.

AI-gebruik door werknemers dat buiten het zicht gebeurt van de organisatie waarvoor ze werken, wordt 'Shadow AI' genoemd. "De grootste risico's zitten in medewerkers die willen werken met AI, maar niet goed weten hoe ze dat veilig moeten doen", zegt Jan van der Put. Hij is ethisch hacker en directeur van een cybersecuritybedrijf dat veel werkt voor de Rijksoverheid.

Volgens hem gaat het vooral mis bij organisaties die nog geen duidelijke afspraken hebben gemaakt over AI-gebruik. "Dan gaan werknemers zelf aan de gang met bijvoorbeeld ChatGPT en gooien ze daar data in waar mogelijk persoons- of bedrijfsgegevens in zitten, zonder dat ze zich dat realiseren. Of zich bewust zijn van de privacy-instellingen van het AI-model."

Gemeente Eindhoven en Amazon

Een voorbeeld waarbij dit misging, is bij de gemeente Eindhoven. Vorig jaar bleek uit een steekproef dat medewerkers van de gemeente in een maand tijd meer dan duizend documenten met persoonsgegevens naar externe AI-tools hadden geüpload.

"Denk aan BSN-nummers, aan Wmo-gegevens, gegevens over verslavingsgevoeligheid of financieel gevoelige data", zegt Remco van der Schoot, AI-onderzoeker aan de Hogeschool Utrecht. "Daardoor ontstond een datalek."

De gemeente heeft dit gemeld bij de Autoriteit Persoonsgegevens en al het gebruik van openbare AI-modellen voor werknemers geblokkeerd. Ook heeft de gemeente OpenAI, het bedrijf achter ChatGPT, verzocht de gegevens te verwijderen. Er is geen bevestiging van OpenAI of dat ook is gebeurd, laat de gemeente aan Nieuwsuur weten. De gemeente zegt geen signalen te hebben dat er gemeentelijke bestanden naar privé-omgevingen zijn verstuurd.

Ook technologiebedrijf Amazon legde het AI-gebruik onder werknemers aan banden, nadat bleek dat bedrijfsinformatie openbaar was geworden. "Als we data in een AI-model zetten, kan die data worden gebruikt om het model te trainen", legt Van der Schoot uit. "Dan kan het dus gebeuren dat die informatie publiek toegankelijk wordt, en dat is bij Amazon gebeurd. Interne documentatie werd teruggevonden in ChatGPT."

Kop in 't zand

Wat de onderzoeker betreft moeten organisaties serieus aan de slag met hun AI-beleid. "Je kunt niet je kop in het zand steken en dit negeren, want dat creëert op de lange termijn alleen maar meer problemen."

Volgens ethisch hacker Van der Put is het gebruik van AI-modellen helemaal verbieden uiteindelijk niet de oplossing. "Het beste wat je kunt doen, is wel íets faciliteren, zodat je ook kunt monitoren hoe het wordt gebruikt."

Dat kan bijvoorbeeld met speciale software. De Amerikaanse startup Unseen biedt software aan die het lekken van data via AI-modellen kan voorkomen. "Unseen kan je er bijvoorbeeld op wijzen als een werknemer vertrouwelijke data in een AI-systeem stopt", zegt mede-oprichter Frey Khademi. "Maar we kunnen de data ook automatisch anonimiseren."

Woekerhuren, appartementen met kakkerlakken en veel te krappe kamertjes: burgemeester Stephan Luyven van de gemeente Goch maakt zich er grote zorgen over. In het stadje net over de grens bij Noord-Limburg wonen veel arbeidsmigranten.

De Duitse overheid nam al meerdere maatregelen om misstanden met arbeidsmigranten te voorkomen. Zo mogen woningen niet worden gekoppeld aan een arbeidscontract en geldt voor bedrijven in de vleessector een uitzendverbod, wat betekent dat ze geen uitzendkrachten mogen inzetten.

Die maatregelen gelden niet in Nederland. Minister Vijlbrief van Sociale Zaken en Werkgelegenheid dreigde afgelopen week nog met zo'n uitzendverbod voor de vleessector, maar het is niet zeker of dat er daadwerkelijk komt.

'Nederlandse' misstanden

Als het aan Luyven ligt wel. "We bestrijden in Duitsland de symptomen van wat er in Nederland gebeurt. Ik verwacht eigenlijk dat Nederland deze wetten nu gaat meenemen zodat er ook in Nederland duidelijke regelgeving komt."

De burgemeester van Goch kan niet bij alle arbeidsmigranten achter de voordeur kijken. Toch heeft hij een aardig beeld van de woonomstandigheden van met name Oost-Europese arbeidsmigranten. "Jaren geleden zagen we al dat meerdere uitzendkrachten op één kamer wonen. Met alleen een matras, meer niet. Dat is natuurlijk geen echte woning."

Nieuwsuur ging op pad met Nicoleta van BEAM, een adviescentrum dat arbeidsuitbuiting bestrijdt namens de Duitse overheid. Ze schat dat Goch zo'n tweeduizend arbeidsmigranten huisvest - op een totaal van 35.000 inwoners - en herkent het beeld dat de burgemeester schetst.

"De woonomstandigheden zijn hier heel slecht. Voor kleine kamertjes wordt veel te veel huur gevraagd." Ook vertelt ze dat veel woningen zijn gekoppeld aan arbeidscontracten, wat maakt dat mensen zomaar op straat kunnen belanden.

Veel arbeidsmigranten in Goch komen uit Roemenië. Geen van hen wil ons te woord staan. "De mensen zijn helaas erg bang", zegt Nicoleta. Bij één huis mag ze wel in haar eentje naar binnen - zonder cameraploeg dus - en daar stuit ze op kakkerlakken. "De bewoners hebben ons laten zien dat ze 450 euro per persoon betalen. Dus 900 per kamer."

Nederlands bedrijf voor Duitse rechter

Nederlandse bedrijven kiezen er soms voor hun arbeidsmigranten in Duitsland te huisvesten omdat woningen daar goedkoper zijn. Ook RMS Meat Specialist, een uitzendbureau dat arbeidsmigranten voor de vleessector levert, erkent dat de financiën "een van de redenen" zijn om te kiezen voor Goch.

Het bedrijf uit het Gelderse 's-Heerenberg kwam de afgelopen jaren meerdere keren in het nieuws, onder meer vanwege slechte huisvesting, te lage lonen en een strafzaak over verduistering van salaris van medewerkers. Een manager werd vijf jaar geleden veroordeeld voor mishandeling.

Vorige maand kwam daar nog bij dat het Duitse OM drie bestuurders van RMS vervolgt omdat ze woekerhuren zouden vragen. Arbeidsmigranten betaalden voor een bed in een kamer 320 euro per persoon per maand, uitgaande van twee personen per kamer. Volgens het OM zou dat om en nabij de 128 euro moeten zijn.

RMS-Huisvestingsmanager Wim Dassen, die zelf niet als verdachte geldt, zegt een rechtszaak met vertrouwen tegemoet te zien. Volgens hem is 128 euro niet realistisch.

Dassen liet Nieuwsuur zien hoe 'zijn' arbeidsmigranten wonen in Goch:

De Nederlandse Tweede Kamer debatteerde afgelopen week over arbeidsmigratie. Minister Vijlbrief vertelde het parlement dat hij en zijn voorgangers sinds 2021 al 29 gesprekken met specifiek de vleessector hebben gevoerd. Dat leidde vooralsnog niet tot "de noodzakelijke vooruitgang".

Daarom stelt Vijlbrief de sector een deadline: voor 15 juni moeten arbeidsomstandigheden van uitzendkrachten zijn verbeterd. Gebeurt dat niet, dan wil hij een uitzendverbod instellen. "Je kunt je ook afvragen waarom een sector waarin het werk permanent is, met zo veel arbeidskrachten op uitzendbasis werkt."

Veel Kamerleden vinden dat de politiek te lang te weinig heeft gedaan aan misstanden rond arbeidsmigratie. Ook benadrukken ze dat de problemen zich niet alleen beperken tot de vleessector.

Brancheorganisatie VleesNL laat in een reactie weten dat ze een actieplan hebben om te verbeteren en daar nu tot en met de deadline van minister Vijlbrief hard aan werken.

Volgens het ED vinden de medewerkers dat de opvattingen van Musk haaks staan op de kernwaarden van ASML, gelijkheid en inclusiviteit. Ze wijzen op wat zij zien als nazisympathieën en op zijn anti-Europese houding, schrijven ze op een intern communicatiekanaal. Om hoeveel werknemers het gaat is niet bekend.

ASML heeft de uitnodiging van Musk aan de NOS bevestigd. Volgens een woordvoerder zal hij tijdens de besloten conferentie "zijn visie delen op AI, robotica, ruimtevaart en halfgeleiderproductie". De onderwerpen zijn volgens het bedrijf relevant voor de medewerkers.

Volgens het bedrijf worden geregeld technologieleiders uit de industrie uitgenodigd om hun inzichten te delen. "De uitnodiging aan Elon Musk vond plaats in het kader van het Terafab-project, dat zeer relevant is voor de halfgeleiderindustrie."

Mega chipfabriek

Musk maakte eerder dit jaar bekend dat hij een chipfabriek (Terafab) wil bouwen in de Amerikaanse staat Texas. Het is een gezamenlijk project van Tesla, SpaceX en chipgigant Intel. Voor de megafabriek heeft hij volgens het ED de geavanceerde chipmachines van ASML nodig.

ASML zegt in de verklaring dat via het Terefab-project Musk "onderdeel zal worden van het bredere ecosysteem van onze industrie. Veel bedrijven, waaronder ASML, zullen samenwerken binnen dit initiatief".

Het chipbedrijf zegt verder dat het zich inzet "voor een inclusieve werkomgeving waarin iedereen zich gewaardeerd en gerespecteerd voelt, volledig kan bijdragen en vrij is om zijn of haar mening te uiten".

Als je daarbij optelt dat er dit toernooi veel meer teams (48 in plaats van 32) meespelen en dus ook veel meer wedstrijden te voorspellen zijn, zal het invullen van een voetbalpool kunnen voelen als een heuse opgave. Dankzij de opkomst van AI-chatbots in de afgelopen jaren is het aannemelijk dat meer mensen de hulp zullen inroepen van een digitale assistent.

Sterker nog: het is het eerste WK voetbal waarbij een AI-chatbot op grote schaal kan worden gebruikt voor voorspellingen. De eerste publieke versie van ChatGPT werd uitgebracht in november 2022, toen de groepsfase van het WK in Qatar nog bezig was. Sindsdien zijn er meerdere AI-modellen op de markt gekomen en is het gebruik van kunstmatige intelligentie gemeengoed geworden voor veel mensen.

Westers gericht

Een aandachtspunt daarbij is dat chatbots als Claude, ChatGPT en Gemini niet specifiek zijn getraind om voetbalwedstrijden te voorspellen, zegt Ruud Adriaans, hoofd AI bij accountantsbureau BDO. "Dat zijn modellen die heel breed ingezet kunnen worden. Ze hebben data van zo'n beetje het hele internet gebruikt."

Maar meer data betekent niet automatisch een grotere kans op een goed antwoord bij het invullen van een WK-pool. "Als je een open vraag zou stellen aan een AI-bot, krijg je een soort gemene deler als antwoord." Concreet leidt dat ertoe dat de landen die als favoriet worden gezien, in het antwoord van de chatbot vaak netjes door de poulefase heen komen.

De data waarmee de chatbot rekent hebben nog een effect, zegt Adriaans. "ChatGPT en veel andere westerse AI-modellen baseren zich onder meer op data van het internet en die zijn overwegend westers. Westerse nieuwssites zijn bijvoorbeeld meer vertegenwoordigd."

Dat heeft weer impact op het antwoord dat je van een chatbot krijgt. Zo is de kans groter dat westerse en 'mediagenieke' landen overschat worden door AI, simpelweg omdat ze vaker voorkomen en meer worden opgehemeld in de aangeleverde data.

Geen verrassingen

Die vooringenomenheid is meteen ook de valkuil, omdat een AI-model je dus niet zomaar een verrassende uitkomst geeft. Marokko dat de halve finale van het WK haalt en daarbij Spanje en Portugal uitschakelt, zoals in 2022, zou een AI-bot niet hebben voorspeld. Daar komt bovenop dat een chatbot een compleet ander antwoord kan geven als je dezelfde vraag vijf minuten later stelt.

Dat merkte ook Peter Neef, die de website Pouletips.nl beheert. Hij werkt al jaren met een rekenmodel dat zich baseert op data van wedkantoren en vergeleek dat dit jaar met de antwoorden van AI-chatbots. Die lopen nogal uiteen. ChatGPT en Gemini verwachten een 1-1 bij de groepsfasewedstrijd Nederland-Zweden, Claude denkt 2-1 voor Nederland en Neef zelf gaat uit van een 1-0 winst voor Oranje.

De data van de wedkantoren zouden betrouwbaarder moeten zijn, omdat daar ook bijvoorbeeld WK-selecties, blessures en recente wedstrijden in worden meegenomen. Volgens Neef hebben de bookmakers een duidelijke voorkeur. "Frankrijk en Spanje, die hebben de grootste kans om wereldkampioen te worden. Maar die hebben net wel net allebei een oefenwedstrijd niet weten te winnen, dus dat moeten we echt nog maar zien."

Hij wacht in elk geval nog even met het invullen van zijn pool. "Dat is een van de tips ook: vul alles zo laat mogelijk in. Want wie weet zijn er nog blessures of gebeuren er nog andere dingen."

Onverwacht goed

Kortom: AI een volledige voorspelling laten genereren is geen goed idee als je een pool wil winnen. Maar hulp vragen kan wel, als het maar zeer specifieke vragen zijn, zegt Adriaans van BDO. Je kunt bijvoorbeeld ermee onderzoeken welk van de Afrikaanse landen het de afgelopen periode onverwachts goed heeft gedaan. "AI kan je daar wel, mits je de vraag goed kadert, een prima antwoord op helpen vinden. Zolang je het maar met een bron kunt verifiëren."

Adriaans omschrijft het als volgt. "Zie het qua betrouwbaarheid een beetje als je oom die voetbal volgt en ook wat heeft gegoogeld. Uiteindelijk moet je kiezen of je hem vertrouwt of toch liever zelf je research doet."

Rijksbouwmeester Francesco Veenstra vindt ook dat we moeten oppassen met het bouwen van eengezinswoningen. "Meer dan 60 procent van alle woningen in Nederland is een rijtjeswoning", zegt hij. "Gezinswoningen met een voor- en achtertuin en een parkeerplaats. De vraag is, is dat in de toekomst nog houdbaar?"

'Echt heel spaarzaam'

Veenstra zit in het College van Rijksbouwmeester en Rijksadviseurs, dat de overheid gevraagd en ongevraagd adviseert over dit soort zaken. Het aantal inwoners van Nederland blijft groeien. Maar een steeds groter deel van de bevolking is alleenstaand of op leeftijd.

Veenstra's advies is daarom om op grootschalige woningbouwlocaties "echt heel spaarzaam" te zijn met het bijbouwen van eengezinswoningen. "Een grotere diversiteit is veel meer nodig. Woningen voor starters, jongeren, studenten. Maar ook woningen voor ouderen of in ieder geval woningen die aanpasbaar zijn."

Splitsen

Ook ziet de Rijksbouwmeester wel wat in het vaker splitsen van grotere eengezinswoningen. "Of woningen bouwen die in de toekomst gesplitst kunnen worden."

De trend bij nieuwbouw is de laatste jaren al dat het vaker appartementen zijn. Daardoor daalt ook het gemiddelde vloeroppervlak van nieuwe woningen.

Minister: heel bewust bijbouwen

Woonminister Boekholt-O'Sullivan beaamt in een reactie dat we goed moeten kijken wat we bouwen. "Het is belangrijk dat we met het oog op de toekomst ons bewust zijn van wat er demografisch in Nederland gebeurt. En van wat voor soort woningen er dan horen te worden bijgebouwd."

Door een wet die binnenkort moet worden aangenomen (Wet Versterking regie volkshuisvesting) moeten gemeenten goed gaan kijken wat voor een soort woningen daar nodig zijn. "Op basis daarvan zullen we gaan zien dat er meer eenpersoonshuishoudens en tweepersoonshuishoudens zijn. En dat dus bij nieuwbouwplannen heel nadrukkelijk gestuurd wordt op bouwen voor de behoefte en betaalbaarheid."

Maar volgens ABN Amro worden er in zulke lokale nieuwbouwplannen nu al te veel eengezinswoningen opgenomen. Toch wil de minister de keuze in het soort woningen vooral aan gemeenten en provincies overlaten. "Ik wil voorkomen dat ik hier vanuit Den Haag ga zeggen: Gemeentes, jullie weten niet voor wie je aan het bouwen bent. Want dat is niet waar."

Brabant: niet bouwen voor huishoudens van gisteren

De provincie Noord-Brabant zegt hier ook al druk mee bezig te zijn. "Wie vandaag blijft bouwen voor de huishoudens van gisteren, creëert de woonproblemen van morgen", aldus een woordvoerder van de gedeputeerde voor Wonen, Wilma Dirken.

Ook Brabant krijgt de komende jaren veel meer ouderen en alleenstaanden, is de verwachting. "Een groot deel van de woningbouwopgave hangt direct samen met de vergrijzing. Voor Brabant gaat het om duizenden extra nultredenwoningen, geclusterde ouderenwoningen en zorggeschikte woningen." Samen met gemeenten stuurt de provincie daarom erop aan dat vooral dit soort woningen erbij komen.

Sloterdijk

Als goede voorbeeld noemt Rijksbouwmeester Veenstra het gebied rond station Sloterdijk in Amsterdam. Dat stond vroeger vol met kantoren en andere bedrijfspanden en er woonde bijna niemand.

"Een aantal jaar geleden is bedacht om heel veel woningen, vooral woontorens, toe te voegen. Er is mobiliteit, een station met verbinding naar het centrum van Amsterdam en andere delen van Nederland. Nu benutten we deze ruimte beter en brengen we veel meer functies in dit gebied samen."

Hij plaatst dat tegenover de rijtjeshuizen, waarvoor veel meer ruimte nodig is. "En die ruimte is wel beperkt in Nederland. De kunst is om met de schaarste aan ruimte eigenlijk veel meer mensen een goede woning te geven."

"Het aantal eengezinswoningen is tweemaal zo groot als het aantal gezinnen waar deze woningen voor bedoeld zijn en deze onbalans neemt de komende decennia verder toe", staat in het rapport van ABN Amro.

Toch zetten gemeenten met hun bouwplannen nog altijd vol in op eengezinswoningen.

ABN stelt dat er de komende jaren ongeveer 270.000 gezinswoningen worden bijgebouwd. Dat kunnen er nog meer worden, omdat nog niet alle bouwplannen zijn ingevuld.

Ook komen er tot 2050 nog eens zo'n 900.000 gezinswoningen vrij. "We zitten nu in een vergrijzingsgolf maar over veertig jaar is de babyboomgeneratie niet meer bij ons en zullen er heel veel van dit soort eengezinswoningen op de markt komen", zegt sector-analist bouw en vastgoed van ABN Amro Jorke Kooijenga.

Leegstand

Van alle ouderen tussen de 65 en 74 jaar woont 70 procent in een eengezinswoning en het aantal gezinnen groeit nauwelijks. Deze combinatie kan, zeker in regio's waar de bevolking afneemt, leiden tot leegstand en waardedalingen.

In Nederland zijn 5,2 miljoen eengezinswoningen. Dit kan een tussenwoning, hoekwoning, twee onder één kap, villa of landhuis zijn, bedoeld voor een huishouden met een of meerdere volwassenen en minimaal een kind.

De 5,2 miljoen eengezinswoningen zijn samen ongeveer twee derde van het totale aantal huizen. Maar van alle Nederlandse huishoudens bestaat slechts één derde uit gezinnen voor dit type woningen.

Onbetaalbaar

Dat maakt het aanbod klein voor de overige twee derde van de mensen die een dak boven hun hoofd nodig hebben.

Natuurlijk kan een huishouden zonder kinderen prima in een gezinswoning wonen, erkent Kooijenga. Maar hij benadrukt dat een te grote woning voor bijvoorbeeld starters niet te betalen is, of vanwege de trappen niet geschikt voor senioren.

Het overschot aan gezinswoningen vindt zijn oorsprong in de jaren zeventig en tachtig. Ook toen moest er flink worden bijgebouwd. Dat waren vooral gezinswoningen, zegt Kooijenga: "In 1970 was 60 procent van de huishoudens een gezin. Nu is dat 32 procent. Het aantal eenpersoonshuishoudens is echt heel snel gegroeid."

De verwachting is dat het aantal eenpitters de komende jaren blijft doorstijgen.

Kooijenga waarschuwt dat bij bouwplannen veel meer gekeken moet worden naar de situatie in de toekomst. "Je moet er echt rekening mee houden dat er over twintig, dertig, veertig jaar nog meer eenpersoonshuishoudens zijn."

Maar zelfs als de groei van het aantal alleenstaanden minder hard toeneemt, blijven er te veel eengezinswoningen over. Door de groei aan alleenstaanden zijn er minder kinderen waardoor de bevolking steeds meer vergrijst.

Geen aanleunwoning

De ouder wordende generatie uit de jaren zeventig en tachtig blijft ondertussen in de oude gezinswoning wonen. Uit cijfers blijkt dat 70 procent van de mensen tussen de 65 en 74 jaar in 2022 nog in een eengezinswoning woonde.

"Mensen van 65 tot 75 jaar kunnen geen nieuwe woning vinden", vertelt Kooijenga. "Ouderen willen geen traditionele aanleunwoning. Ze zoeken een iets ruime woning met een fijne keuken, gelijkvloers, met een fijne hobbykamer naast de slaapkamer."

Uiteindelijk komt er een moment dat deze senioren wel moeten vertrekken uit hun oude gezinswoning. ABN Amro spreekt van een "verstervingsgolf" waarin tussen nu en 2050 minstens 900.000 eengezinswoningen te koop komen te staan. Die komen dan nog bij de in de tussentijd extra gebouwde gezinswoningen.

Kooijenga vindt dat het bouwen van seniorenwoningen de belangrijkste schakel is om de woningnood snel aan te pakken: "Laten we niet proberen nóg meer gezinswoningen erbij te zetten, maar juist meer geschikte ouderenwoningen. Deze groep kan dan doorstromen. En dat maakt woningen vrij voor jonge gezinnen die een huis zoeken."

Tijdens de Tweede Kamerverkiezingen van 2025 was het woningtekort in Nederland voor veel kiezers het belangrijkste thema. Destijds maakte de NOS deze special:

De afspraken uit het regeerakkoord blijven "de basis", maar als er alternatieven zijn voor de voorgenomen bezuinigingen op de uitkeringen voor werklozen en arbeidsongeschikten, dan wil het kabinet daar "inhoudelijk" naar kijken. "En daarna zullen we in de ministerraad moeten bekijken wat dat betekent voor de begroting. Maar wel in die volgorde", zei Jetten.

Veel oppositiepartijen willen de toezegging dat de 6,5 miljard euro die de komende jaren bespaard moet worden op de uitkeringen, ook op andere terreinen dan de sociale zekerheid mag worden opgehaald. "Er zijn op voorhand geen zaken die we uitsluiten", zei de premier daarover.

Hij biedt daarmee meer ruimte dan VVD-minister Heinen van Financiën. Die zei eerder, net als VVD-fractievoorzitter Brekelmans, dat alternatieven voor de bezuinigingen bespreekbaar zijn, maar dat het uiteindelijke bezuinigingsbedrag blijft staan en gevonden moet worden op de begroting van Sociale Zaken. Heinen en Brekelmans laten verstek gaan bij het debat vandaag.

'Deur wagenwijd open'

De vakbonden hebben stakingsacties aangekondigd als er wordt gesneden in de hoogte en de duur van uitkeringen. Het minderheidskabinet hoopt dat ze weer aan tafel komen voor onderhandelingen. "De deur staat wagenwijd open", zei Jetten, en "de cijfers zijn niet leidend". Hij kondigde aan de komende weken met concrete nieuwe voorstellen te komen om werkgevers en werknemers tegemoet te komen.

Eerder besloot het kabinet al om de aangekondigde snellere verhoging van de AOW-leeftijd te schrappen in de hoop de bonden weer aan tafel te krijgen. Die vinden dat volstrekt onvoldoende.

ChristenUnie-leider Bikker wees Jetten erop dat de sfeer tussen overheid en sociale partners niet verbetert als de coalitie zich niet eensgezind uit over de bezuinigingen. Daarmee doelde ze op de uitlatingen van de VVD'ers Heinen en Brekelmans. Maar volgens Jetten is er slechts sprake van 'klankkleurverschillen" en heeft Heinen als minister van Financiën nu eenmaal de taak om te wijzen op financiële degelijkheid.

Vakbonden FNV, CNV en VCP hebben het kabinet een ultimatum gesteld en voor woensdag 24 juni een landelijke staking in het openbaar vervoer aangekondigd, als protest tegen de bezuinigingen op de sociale zekerheid.

Hoeveel Omoda betaalt voor Wehkamp wil het bedrijf niet zeggen. Om de overname te kunnen betalen heeft het familiebedrijf een minderheidsbelang verkocht aan een vermogende familie. Het is niet bekend wie dit is.

Wehkamp werd in 2015 overgenomen door de Britse investeerder Apax Partners. De Wehkamp Retail Group is ook eigenaar van kleertjes.com, een webwinkel voor kleding voor kinderen en jonge gezinnen.

Omoda heeft naast een eigen onlineshop ook 42 kledingboetieken in het land. Het Zeeuwse familiebedrijf bestaat 150 jaar en wordt nog altijd geleid door familieleden. De afgelopen jaren ging het bedrijf op overnamepad. Zo werden concurrenten Shuz, Leurink, Mijn Modewereld en Van den Assem overgenomen. Laatstgenoemde heet tegenwoordig Assem, dat landelijk twintig winkels heeft.

Buitenlandse concurrentie

Met de overname van Wehkamp en kleertjes.com ontstaat volgens Omoda een van de grootste kledingverkoopconcerns van Nederland. Daarmee denkt het bedrijf te kunnen concurreren met grote buitenlandse verkopers, zoals Amazon.

De afgelopen jaren heeft Wehkamp het moeilijk door deze concurrentie. De afgelopen drie jaren daalde de winst. Een jaar geleden kondigde Wehkamp daarom nog een grote ontslagronde aan.

Directeur Martijn Hagman van Wehkamp verwacht dat de webwinkel kan profiteren van de kennis bij de nieuwe eigenaar. Topman Jan Baan van Omoda denkt dat het online winkelen bij Wehkamp persoonlijker gemaakt kan worden. Hagman zegt in een persbericht trots te zijn weer in Nederlandse handen te komen: "Ik ben ervan overtuigd dat Wehkamp op deze manier weer echt Wehkamp zal worden."

Zeeman

Omoda krijgt ook het grote Wehkamp-distributiecentrum van ruim 140.000 vierkante meter in Zwolle in handen. De nieuwe eigenaar wil daar de distributie van alle webwinkels onderbrengen. Op die manier moet de nieuwe groep een jaaromzet van zo'n 600 miljoen euro gaan realiseren.

Met de overname krijgt Omoda naast een directie ook een apart toezichtsorgaan, een raad van commissarissen. Het bedrijf maakte vandaag ook bekend dat die geleid gaat worden door Erik-Jan Mares, momenteel nog topman bij concurrent Zeeman. Hij kondigde eerder dit jaar aan na negen jaar bij de kledingketen te vertrekken.

Vandaag heeft het chemiebedrijf het personeel geïnformeerd over de ontslagronde. Dow is al langer bezig met een wereldwijd plan om het bedrijf te reorganiseren. Zo wil het bedrijf minder managementlagen en meer processen automatiseren. Wereldwijd gaan ongeveer 4500 banen geschrapt worden, waarvan 605 dus in Nederland.

Dow heeft drie fabrieken in Nederland: in Terneuzen, Delfzijl en Dordrecht. In Terneuzen staat veruit de grootste fabriek met 3200 medewerkers en is daarmee een grote werkgever in Zeeland. Bij welke locaties banen verdwijnen en hoeveel dat er zijn, is nog niet duidelijk.

De komende weken gaat het bedrijf praten met de ondernemingsraad over de afwikkeling van de ontslagen. Het is ook nog niet duidelijk in welke laag van het bedrijf de ontslagen gaan vallen, laat een woordvoerder weten.

Veel onzekerheid

Bij de ondernemingsraad zijn ze geschrokken van het grote aantal banen dat geschrapt wordt. "We wisten dat er iets aan zat te komen. Eerlijk gezegd had ik wel de hoop dat het minder mensen zou zijn. Ik ben enorm geschrokken van het grote aantal", vertelt Marc Obrie, voorzitter van de OR van de fabrieksafdeling van Dow in Terneuzen.

Onder het personeel is er nu vooral onzekerheid, volgens Obrie. "Er is nu duidelijkheid over het totale aantal voor Nederland, maar er blijven heel veel mensen in onzekerheid over welke rollen er geschrapt worden."

De or gaat nu in gesprek met het bedrijf over een sociaal plan. Obrie verwacht dat dat er al op "korte termijn" kan komen.

'Ingrijpende tijd'

Vakbond FNV "betreurt" de ontslagronde. "Zeker in deze economische tijd, is dit echt een klap", vertelt bestuurder Wilbert Verbeek.

FNV is niet betrokken bij "We zijn wel op de achtergrond betrokken. Als mensen bijvoorbeeld vragen hebben over hun vaststellingsovereenkomst."

De burgemeester van Terneuzen zegt tegen Omroep Zeeland dat de gemeente in nauw contact blijft met Dow over het verdere verloop van het proces. "Dit bericht raakt veel mensen. Mijn gedachten zijn in de eerste plaats bij de medewerkers die hierdoor in onzekerheid verkeren. Ook voor hun gezinnen en voor anderen die direct of indirect betrokken zijn, is dit een ingrijpende tijd", zegt burgemeester Franc Weerwind.

Zo wil de EU onderzoek en innovatie ondersteunen om de nieuwe generatie van cloud- en AI-technologie hier in Europa te ontwikkelen. Ook is het doel om binnen zeven jaar de capaciteit van Europese datacenters te verdrievoudigen. Daarom wil de EU het makkelijker maken om datacenters te bouwen.

De komst van al die nieuwe datacenters moet wel duurzaam gebeuren, zegt de commissie erbij. Dus er moet voldoende groene elektriciteit en water voor zijn.

'Eigen keuzes'

"We kunnen het ons niet veroorloven om afhankelijk te zijn van anderen om onze ziekenhuizen draaiende, ons energienetwerk stabiel en onze diensten veilig te houden", zegt Europese Commissievoorzitter Ursula von der Leyen. "Dit gaat om het beschermen van onze burgers, het verdedigen van onze belangen en het maken van onze eigen keuzes."

Uiteindelijk moeten bedrijven en ook burgers makkelijker kunnen kiezen tussen Amerikaanse giganten als Google, Microsoft en Amazon, en Europese aanbieders.

KPN: veel vraag naar

KPN lanceerde vorige week nog een gezamenlijke 'Europese soevereine cloud' met het Duitse bedrijf Schwarz Digits. Dat is onderdeel van hetzelfde concern als Lidl. Volgens het telecombedrijf groeit de vraag naar Europese clouddiensten al.

"Er is op dit moment een grote vraag naar die Europese soevereine oplossing en daar stappen we nu in", zegt KPN-bestuursvoorzitter Joost Farwerck. "Het is vooral door geopolitieke ontwikkelingen aangejaagd. De vraag komt met name vanuit overheidsinstellingen, de financiële sector en de zorgsector. Wij kunnen garanderen dat data die wij opslaan voor klanten onder Europese regelgeving vallen en onder niet Amerikaanse of andere."

Techexpert en autonomie-activist Bert Hubert is blij met de Europese plannen. "De commissie gaat als eerste zijn eigen data weer terughalen. Ze geven het goede voorbeeld en dan durft het bedrijfsleven ook mee te gaan."

Hij verwacht niet dat er enkele heel grote Europese techbedrijven zullen verrijzen. "Ik weet ook niet helemaal of we dat moeten willen. Want als we overgaan van een Amerikaanse monopolist naar een Europese monopolist, dan zijn we er ook niet veel op vooruitgegaan. Het lijkt er meer op dat er een veelheid van bedrijven komt."

Hubert denkt ook dat die best de concurrentie aankunnen met de Amerikaanse techgiganten. "Want zo goedkoop zijn die op dit moment helemaal niet."

Chips en open source

Sinds 2023 stimuleert de EU al met miljarden de ontwikkeling en productie van computerchips in de EU. In dit nieuwe plan wil de EU de chipsindustrie nog verder stimuleren. Zo moet de groei van Europese cloud- en AI-diensten leiden tot meer vraag naar Europese chips.

Ook wil de EU stimuleren dat er meer gebruik wordt gemaakt van zogeheten opensource-software. Dat is software waarbij de makers de broncode openbaar beschikbaar maken. Iedereen kan de software of delen daarvan dus bekijken, kopiëren of aanpassen.

Het plan is dat vooral overheden vaker gebruik maken van opensource-software. Binnen de EU wordt er jaarlijks zo'n 264 miljard euro uitgegeven aan vooral Amerikaanse IT-diensten. Volgens de Europese Commissie kan dat dus anders.

Strafhof stapte over

Een voorbeeld van de gevolgen van afhankelijkheid van Amerikaanse techbedrijven is wat er gebeurde bij het Internationaal Strafhof in Den Haag. President Trump stelde vorig jaar sancties in tegen de hoofdaanklager, omdat het Strafhof arrestatiebevelen had uitgevaardigd tegen de Israëlische premier Netanyahu vanwege de oorlog in Gaza.

Die hoofdaanklager verloor daardoor toegang tot zijn Outlook-mail van Microsoft. Eind vorig jaar stapte het Strafhof daarom over van Microsoft naar Open Desk. Die software is open source en gratis, en werd ontwikkeld door een bedrijf in handen van de Duitse overheid.

Microsoft: eerlijke concurrentie

In een reactie zegt Microsoft de ambitie van de EU te steunen. "Dat moet gebeuren op basis van openheid, samenwerking en eerlijke concurrentie", zegt een woordvoerder. "Europese bedrijven en overheidsinstellingen moeten de ruimte hebben om hun keuzes te baseren op een brede risicoafweging binnen een open en concurrerende markt."

De plannen van de Europese Commissie moeten nog worden goedgekeurd door het Europees Parlement en de EU-landen.

Vorige week maakte AkzoNobel bekend dat Nippon Paint eind april een bod had uitgebracht om alle aandelen van het concern over te nemen. Nippon wilde alle verfmerken van AkzoNobel voor consumenten en de industrie, zoals Sikkens en Flexa, zelf houden. De verf en coating voor auto's en vaartuigen wilde het Japanse concern vervolgens aan het Amerikaanse Sherwin-Williams doorverkopen.

AkzoNobel had na een week al aan Nippon Paint laten weten dat ze het bod weigerden. De fusie met Axalta zou volgens AkzoNobel meer waarde opleveren voor de eigen aandeelhouders. In een korte verklaring laat Nippon Paint nu weten dat samen met Sherwin-Williams is besloten de overnamepoging van AkzoNobel te staken na de afwijzing van de overnameprooi.

Het statistiekbureau ziet een omslag. Want een jaar geleden zetten de meeste bedrijven nog in op het aanbieden van gunstige arbeidsvoorwaarden om personeel te werven, zoals meer vrije dagen of hoge salarissen.

"Dat gaf toch niet het gewenste resultaat", zegt Peter Hein van Mulligen, hoofdeconoom van het CBS. "Want als alle bedrijven dat doen, dan doen jouw concurrenten het ook. En is het dus maar de vraag hoe succesvol het kan zijn."

Omzet mislopen

Hoewel de krapte op de arbeidsmarkt afneemt, heeft tweederde van alle bedrijven in Nederland last van het personeelstekort. Dat betekent dat ze omzet mislopen omdat er te weinig medewerkers zijn. Een op de drie bedrijven noemt het personeelstekort als grootste probleem.

Automatiseren om de gevolgen van het personeelstekort op te vangen kan op veel verschillende manieren. "In de bouw en industrie kunnen bedrijven betere en efficiëntere machines inzetten", zegt Van Mulligen.

"In de dienstverlening, zoals juridische- en IT-bedrijven, worden meer chatachtige programma's ingezet. Voor bijvoorbeeld programmeren en het samenvatten en verzamelen van kennis en teksten."

Breed onderzoek

De gegevens over het opvangen van personeelstekort komen uit een breed onderzoek dat het CBS doet samen met de Kamer van Koophandel, het Economisch Instituut voor de Bouw MKB-Nederland en VNO-NCW.

Grote bedrijven zetten ongeveer twee keer vaker in op automatiseren dan kleine bedrijven. "Ze hebben meer kapitaal om te investeren", zegt Van Mulligen. "Kleine bedrijven kiezen vaak noodgedwongen voor andere oplossingen. Bijvoorbeeld simpelweg minder klussen aannemen dan ze anders zouden kunnen doen."

Maar na het weekend zag hij deze mededeling van het bedrijf: Knaken is nu helemaal niet meer bereikbaar. Daardoor kunnen klanten dus niet bij hun crypto.

"Het geld dat ik heb geïnvesteerd, noem ik speelgeld. Als ik het kwijt ben dan is dat niet de grootste ramp", zegt Scheermeijer. Maar geld verliezen is wel altijd zuur, geeft hij toe. Hoeveel mensen zijn getroffen en hoeveel geld er in totaal is geïnvesteerd, is nog niet duidelijk.

Nieuwe wetgeving

Dat Knaken nu uit de lucht is, heeft te maken met nieuwe Europese cryptoregelgeving. Zo is een vergunning van toezichthouder Autoriteit Financiële Markten (AFM) noodzakelijk. De AFM kan vanwege vertrouwelijkheid niets kwijt over de de situatie van Knaken.

In het verleden was een registratie bij De Nederlandsche Bank voldoende. Knaken, dat in 2017 is opgericht, had de registratie bij De Nederlandsche Bank in 2021 afgerond. Maar met de invoering van de nieuwe regels is die registratie sinds eind juni vorig jaar niet meer geldig. Er moest een nieuwe vergunning komen, maar dat is dus niet gelukt.

'Regeldruk is fors'

"Dat Knaken nu in deze situatie is beland verbaast me niks", zegt Patrick van der Meijde, een van de oprichters van Bitkassa. Sinds 2014 verwerkt dat bedrijf transacties met bitcoins. Ook deed het bedrijf aan in- en verkoop van bitcoin aan consumenten, "onze meest lucratieve dienst", maar daar kwam in 2020 een einde aan. "Toen kwam er nieuwe wetgeving, nog onder toezicht van DNB, en die was al aardig streng", zegt Van der Meijde.

Volgens hem is de drempel voor het behalen van een vergunning als kleine speler heel hoog. Zo moet er volgens de wetgeving een zogenoemde compliance officer worden aangesteld. Die moet controleren of de organisatie zich houdt aan de wetten en regels. "Voor kleine spelers, zoals Knaken, is dat zwaar om te doorlopen", zegt Van der Meijde.

Daar sluit Michiel Stokman, medeoprichter van financiële technologiestartup Bots Capital, zich bij aan. "Die regeldruk is fors. Kleine bedrijven kunnen het kostentechnisch niet opbrengen."

Bots Capital zat zelf ook in het proces voor het aanvragen van een vergunning voor de crypto-activiteiten, maar heeft besloten om die procedure stop te zetten. Vanaf 1 januari stopt het bedrijf met crypto-activiteiten. Vorig jaar werd al besloten om het af te bouwen. "Uiteindelijk vonden we dat crypto te veel een gokspelletje bleef en te weinig een belegging werd", zegt Stokman.

Financieel kwetsbaar

Knaken was ook sponsor van Feyenoord, maar die samenwerking is vorig jaar stopgezet. In de laatste jaarrekening van 2024 meldt het cryptobedrijf dat het "in financieel opzicht kwetsbaar is". Met een omzet van bijna 765.000 euro was de nettowinst van 28.712 euro minuscuul. Een lage nettowinst kan een aanwijzing zijn dat een bedrijf zich in een moeilijke situatie bevindt en mogelijk niet in staat is tot nieuwe investeringen.

Hoe het nu verder afloopt is afwachten. Via de website laat het bedrijf weten aan klanten dat er nog wordt onderzocht hoe alles wordt afgehandeld. Nieuwe berichtgeving volgt half juni via de site.