De overheidsorganisaties zeggen dat onder meer de Chinese bedrijven DeepSeek, Moonshot, Alibaba en Z.ai op grote schaal kennis "onttrekken" uit Amerikaanse AI-modellen zoals Claude (van Anthropic), GPT (van OpenAI) en Gemini (van Google).

"De enorme omvang van deze operaties en de gespecialiseerdheid, wijzen erop dat onttrekking geen aanvulling is op de ontwikkeling van AI-modellen door deze bedrijven, maar juist de kern ervan vormt", schrijven de Amerikaanse veiligheidsdiensten.

AI-model ontwikkelen

'Onttrekking' is een methode waarbij een AI-toepassing wordt ontwikkeld op basis van een ander krachtig AI-model. Het krachtige AI-model genereert antwoorden die gebruikt worden om een nieuw AI-model te ontwikkelen.

De techniek wordt veel gebruikt in onderzoek en ontwikkeling rond kunstmatige intelligentie, maar de Chinese AI-industrie gebruikt de methode volgens de Amerikaanse veiligheidsdiensten om "het gat tussen hun AI-modellen en de krachtigste Amerikaanse modellen te overbruggen".

Amerikaanse AI-bedrijven klagen al langer over kopieergedrag door Chinese concurrentie. In februari beschuldigde Anthropic, het bedrijf achter AI-model Claude, de Chinese bedrijven DeepSeek, Moonshot en MiniMax van het "illegaal onttrekken van Claudes vaardigheden om hun eigen modellen te verbeteren".

Politieke discussie

De Chinese AI-bedrijven hebben de aandacht van het Witte Huis. In juli beschuldigde een belangrijke adviseur van president Trump het Chinese bedrijf Moonshot al van het kopiëren van AI-technologie van Anthropic.

Een woordvoerder van de Chinese overheid spreekt van valse beschuldigingen, meldt persbureau Reuters. De kwaliteit van AI-technologie uit China is volgens haar het resultaat van "wetenschap op hoog niveau en technologische zelfstandigheid".

Dat is voor het eerst sinds juli. Een vat Brent-olie is inmiddels bijna 60 procent duurder dan begin dit jaar.

Door de aanvallen tussen de Verenigde Staten en Iran is er onrust op de oliemarkt. Het aanhoudende geweld vergroot de zorgen over mogelijke verstoringen van de olie-export uit de regio. De Amerikaanse bank Goldman Sachs heeft gewaarschuwd dat de olieprijs kan oplopen naar 120 dollar per vat als de aanvallen aanhouden.

De stijgende olieprijs is ook al te merken aan de pomp. De adviesprijs voor een liter benzine ligt nu rond de 2,72 euro.

Door de aanhoudende droogte daalde de vaardiepte, waardoor schepen minder zwaar beladen konden worden. In totaal werd er 21,8 miljoen ton vervoerd. Dat is het laagste vervoerde gewicht in de maand augustus in de afgelopen vijftien jaar.

In augustus bedroeg het gemiddelde gewicht per schip zo'n 1299 ton, terwijl dat normaal rond de 1500 ton ligt. Het is niet de eerste keer dat het vervoerde gewicht in de binnenvaart fors afneemt door lage waterstanden: dit gebeurde in 2018 en 2022 ook.

Verschillen

Naar bijna elk land werd er minder vervoerd via de binnenvaart. Het vervoer tussen Nederland en Duitsland nam het sterkst af. Er ging bijna 40 procent minder gewicht aan goederen naar Duitsland, en omgekeerd kwam er voor een kleine 50 procent minder naar Nederland. Het overgrote deel gaat via de Rijn, waar het waterpeil bij Lobith deze zomer lager stond dan ooit.

Ook van en naar Frankrijk daalde het binnenvaartvervoer sterk. Het vervoer van en naar België nam juist toe. "Dit wordt vooral verklaard door meer vervoer van natte bulkgoederen, zoals aardolie en aardolieproducten", zegt CBS-onderzoeker Marjolijn Jaarsma.

Dat er meer vervoer was van aardolie koppelt ze aan de oorlog in Iran en de sluiting van de Straat van Hormuz. "Hierdoor moet er flexibeler omgegaan worden met bestaande voorraden en is er meer uitwisseling om tekorten of uitval op te vangen."

De vliegende auto's zijn vooral bedoeld om personen te vervoeren. "Bijvoorbeeld hulpdiensten die snel naar een moeilijk bereikbaar gebied moeten", zegt algemeen directeur van Pal-V Robert Dingemanse.

De verwachting is dat de eerste vliegende auto's in 2028 de lucht in kunnen. Of dat ook op grote schaal in Nederland gaat gebeuren is volgens experts afwachten.

Zo ziet de vliegende auto eruit:

Het idee van een vliegende auto is niet nieuw. Al in 1842 vroegen twee uitvinders patent aan op een 'vliegend stoomrijtuig'. Sindsdien wordt er volop geëxperimenteerd.

De meeste van die experimenten strandden. "Rijden en opstijgen wanneer je maar wil, het klinkt geweldig", zegt luchtvaartdeskundige Joris Melkert. "Maar technisch is het ingewikkeld. En als het al lukt, moet het ook nog allemaal worden goedgekeurd."

Een paar voorbeelden van schetsen en prototypes van vliegende auto's, door de jaren heen.

Bij Pal-V duurde de goedkeuring jaren. Sinds 2020 mag het voertuig van de Rijksdienst voor het Wegverkeer (RDW) de weg op. Het bedrijf hoopte daarna in 2021 het eerste commerciële model op de markt te brengen.

Dat werd later uitgesteld naar 2025 en uiteindelijk 2026. "Nu de goedkeuring van de Europese luchtvaartautoriteit EASA binnen is, starten we binnenkort echt met het produceren van de eerste auto's", zegt Dingemanse. "Die moeten we daarna nog een keer testen, om nogmaals aan te tonen dat we aan alle richtlijnen voldoen. Dat duurt nog zo'n anderhalf jaar."

Praktische bezwaren

De vliegende auto heeft naast drie wielen ook wieken, die tijdens het rijden ingeklapt zijn. Op een volle tank kan het toestel zo'n 500 kilometer vliegen.

"Het grote voordeel is dat ze ook de weg op mogen", zegt luchtvaartprofessor Jacco Hoekstra. "Door het ontwerp is weinig ruimte nodig om op te stijgen en te landen. En het is in serie te produceren, net zoals een auto. Bij grote aantallen kan het dan veel goedkoper worden dan het produceren van helikopters."

Toch betekent dat volgens Hoekstra niet dat er binnenkort massaal auto's gaan vliegen. Zo gelden voor vliegende auto's dezelfde regels als voor vliegtuigen. "Je mag niet zomaar overal vliegen", zegt Hoekstra. "En het Nederlandse luchtruim is vrij vol. Daar lopen ook andere bedrijven tegenaan, die bijvoorbeeld pakketjes willen laten bezorgen met drones."

Opstijgen en landen mag alleen op zogeheten airstrips, kleine vliegvelden met een eenvoudige landingsstrook. Daar zijn er nu ongeveer twintig van in Nederland. Maar volgens Hoekstra is het "niet ondenkbaar" dat er meer komen als de vraag toeneemt.

"Pal-V denkt bijvoorbeeld al na over het aanleggen van speciale vliegstrips naast tankstations. Dat lijkt nu misschien ondenkbaar, maar als de vraag groot genoeg is, maak je plaats. Dat gebeurde jaren geleden ook met elektrische oplaadpunten voor auto's."

Vooral handig in het buitenland

Een vliegende auto kost straks tussen de 299.000 en 499.000 euro. Inmiddels zijn de eerste 250 exemplaren verkocht. Omdat het bedrijf maximaal honderd auto's per jaar kan produceren geldt voorlopig een verkoopstop.

Ongeveer de helft van de bestellingen is volgens directeur Dingemanse gedaan door hulpdiensten zoals de brandweer, politie of defensie. "De rest is van specialisten die voor hun werk snel ter plekke moeten zijn, zoals onderhoudspersoneel. En er zijn een paar bestellingen voor privégebruik."

Op de Nederlandse brandweer na komen de bestellingen vooral uit het buitenland. "In Nederland hebben we een goed wegennet", zegt Melkert. "Maar dat is niet overal zo. Bijvoorbeeld in Noorwegen is het soms onmogelijk om snel aan de andere kant van een fjord te komen."

Ook in Nederland zijn volgens Melkert scenario's denkbaar waarbij het fijn is als hulpdiensten snel ter plaatse zijn. "Denk bijvoorbeeld aan de bosbranden van deze zomer, waarbij een inschatting moest worden gemaakt van de situatie. Maar je komt dan een heel eind met een klein vliegtuigje of een drone. Een vliegende auto is hier niet cruciaal."

Rechtszaak

Pal-V moet in 2027 voor de rechter verschijnen wegens een verdenking van fraude met NOW-coronasteun, wat een tegemoetkoming was voor de loonkosten in coronatijd. De Arbeidsinspectie en het Openbaar Ministerie vermoeden dat het bedrijf ten onrechte miljoenen aan coronasteun heeft ontvangen. Het bedrijf ontkent dat dat het geval was en zegt zich aan de regels te hebben gehouden.

Volgend jaar stopt de productie van Volkswagen-auto's in de fabriek, laat het bedrijf weten. In plaats daarvan gaan er luchtverdedigingssystemen gemaakt worden voor Europa en Duitsland.

De fabriek zal ook onderdelen produceren voor een Israëlisch defensiebedrijf dat ook meewerkt aan de Iron Dome. Dat is een geavanceerd luchtverdedigingssysteem van Israël.

Volkswagen verkeert in zwaar weer. Vorige week maakte het concern bekend dat 50.000 medewerkers hun baan verliezen en dat vier fabrieken mogelijk dichtgaan. Door de overname wordt in ieder geval een van de fabrieken gered.

Nieuwe toekomst

Aurelius neemt de fabriek en de meeste medewerkers over, laten de partijen weten in een persbericht. Volgens persbureau Reuters betekent dit dat 1400 van de 1800 banen in de fabriek worden gered.

"Door deze overname zetten we een belangrijke stap richting een nieuwe industriële toekomst voor deze plaats", aldus CEO van Volkswagen Oliver Blume in een persbericht. "Het personeel in Osnabrück heeft herhaaldelijk laten zien hoeveel expertise, flexibiliteit en toewijding deze locatie te bieden heeft."

De 52-jarige man, die leiding gaf aan de onderzoeksafdeling, werd al in mei gearresteerd op het Brusselse vliegveld Zaventem. Hij stond op het punt om naar zijn geboorteplaats Peking te vliegen. De man heeft naast de Chinese ook de Belgische nationaliteit. Voordat hij werd gearresteerd, woonde hij in het Vlaams-Brabantse Leuven.

Chipbedrijf Belgan

Belgan (inmiddels failliet) was een chipfabrikant gespecialiseerd in het maken van zogenoemde halfgeleiders. Dat zijn materialen die in beperkte mate stroom doorgeven. De producten van Belgan konden volgens het Belgische OM worden gebruikt voor elektrische voertuigen, de lucht- en ruimtevaart en het leger.

In 2021 is Belgan overgenomen door een Chinees bedrijf. De krant De Standaard schrijft dat de overname mogelijk als doel had om technologie naar China door te sluizen.

Halverwege 2024 werd het bedrijf uit Oudenaarde (Oost-Vlaanderen) bankroet verklaard. Honderden werknemers kwamen op straat te staan.

De oud-topman van Belgan had dubbele petten op. Naast zijn hoge functie bij het bedrijf was hij ook directeur van een Chinese onderneming die dezelfde soort chips maakte. Dat chipbedrijf kreeg geld van de Chinese overheid.

Het OM is nog op zoek naar een tweede verdachte in de zaak. Volgens De Standaard zou het gaan om de laatste directeur van Belgan, Alan Zhen Zhou. Hij zou ook een rol hebben gespeeld bij het doorspelen van informatie, aldus de Belgische krant.

Veel bedrijven proberen hun personeel te verleiden om op andere werkdagen dan de piekdagen naar kantoor te komen. Maar gedrag veranderen is niet eenvoudig, zegt Liza Luesink van gedragsbureau Duwtje. "Het is net als overstappen van bank: we houden iets het liefst zoals het nu is. En het is de norm om op dinsdag naar kantoor te komen. We zijn echt kuddedieren en willen er graag bij horen."

'Kamelenprobleem'

"De dinsdag-donderdagpiek bestond al vóór corona, maar is daarna duidelijk sterker geworden", vertelt Jacqueline Schlangen, directeur van kenniscentrum Center For People And Buildings (CFPB). "Deeltijdwerk, 36-urige werkweken en vaste vrije dagen zorgen al jaren voor verschillen tussen werkdagen. Na corona is daar hybride werken bovenop gekomen. Kenniswerkers werken gemiddeld ongeveer de helft van hun werktijd thuis en zo'n 38 procent van de tijd op kantoor."

Het CFPB becijferde dat 65 procent van de kantoormedewerkers op dinsdagen naar kantoor komt, op donderdagen is dat 63 procent. Voor de vrijdagen geldt dat slechts voor 19 procent van de werknemers. De hoge bezetting op dinsdag en donderdag wordt door experts ook wel het 'kamelenprobleem' genoemd, vanwege de pieken die lijken op de twee bulten van een kameel.

De filezwaarte (lengte vermenigvuldigd met de duur van files) op dinsdagen en donderdagen is ook opvallend hoger dan op andere dagen, ziet de ANWB. Zo maken de dinsdag- en donderdagochtendspits samen 58 procent van de totale filezwaarte in de ochtendspitsen in de eerste helft van 2026 uit.

Op het spoor is het verschil tussen werkdagen ook goed merkbaar. "De vrijdagochtendspits is zo'n 45 procent rustiger dan die op dinsdag of donderdag", zegt een woordvoerder van de NS. "Je ziet volle treinen in de 'hyperspits' op dinsdag en donderdag, maar over de dag gezien is een trein gemiddeld maar voor 30 procent gevuld."

"Het is net als bij het stroomnet: je stemt je hele infrastructuur af op een spits van twee uur per dag. We snappen dat veel mensen geen andere keus hebben. Maar als bijvoorbeeld zes procent van de reizigers een trein op een bepaald traject een kwartiertje later neemt, kan iedereen in beide treinen zitten. Spreiding is de oplossing".

Dat probeert de NS onder meer met een onlangs verruimde variant van de zogeheten PrijsTijd Deals. Dat zijn goedkopere treinkaartjes voor mensen die nét buiten de spits reizen. Ook vergadert de raad van bestuur inmiddels op woensdag en wordt kantoorpersoneel gevraagd om de spits op de drukste werkdagen waar mogelijk te mijden.

'Bulten' verlagen

Wat kun je als werkgever doen om personeel meer verspreid op kantoor te laten komen? Bij de Rijksoverheid wordt al een tijdje geëxperimenteerd met de zogeheten Kamelenjacht, om de 'bulten' op dinsdag en donderdag te verlagen. "Het moet meer dan personeel verleiden zijn", zegt Reint Jan Renes, gedragswetenschapper aan de Hogeschool van Amsterdam en als onderzoeker betrokken bij het project. "Dan kun je denken aan een vergoeding voor openbaar vervoer op daldagen. En aan sociale druk, door afspraken te maken binnen teams. Als ik moeite doe om op woensdag te komen werken, verwacht ik dat een ander ook z'n best doet."

Vermogensbeheerder Van Lanschot Kempen is begin dit jaar gestart met personeel meer gespreid op kantoor te laten werken. "Ons huidige kantoor in Amsterdam is te klein voor de 1100 medewerkers die we daar nu hebben", vertelt Philippe Glaubitz, Executive Director Procurement & Facility. "We zijn het gesprek aangegaan met teams die vaak op drukke dagen op kantoor werken. We hebben ze gevraagd om niet alleen op de piekdagen hier te zijn, maar te spreiden. En directievergaderingen hebben we van de populaire dagen afgehaald. Die hadden een aanzuigende werking: je zag dat andere medewerkers dan ook sneller naar kantoor kwamen."

Inmiddels is de bezetting bij Van Lanschot Kempen van maandag tot en met donderdag stabiel. "Vroeger hoefde je op woensdag nooit een vergaderruimte te reserveren, maar nu zijn ze allemaal bezet", zegt Glaubitz.

Het werk is bij de vermogensbeheerder nog niet klaar. "Op de vrijdagen gaat het al veel beter, maar we zitten nog niet op het niveau van de andere werkdagen. Een cultuurverandering bereik je niet van de ene op de andere dag."

Daardoor loopt ook de prijs aan de pomp op. De adviesprijs voor een liter benzine ligt nu boven de 2,71 euro. Vorige week werd de recordprijs van mei al overschreden.

De verwachting is dat de prijzen nog verder oplopen. Als de aanvallen aanhouden en de problemen voor de scheepvaart toenemen kan de prijs van een vat Brent-olie volgens de Amerikaanse bank Goldman Sachs oplopen naar 120 dollar per vat. Dat is ruim twintig procent boven de huidige prijs van ongeveer 97 dollar.

Daarbij speelt een rol dat de nadruk in het conflict steeds meer komt te liggen op het raken van economische doelen, oftewel olietankers en raffinaderijen.

Onzekerheid

Door de oorlog in Iran liggen de olieprijzen al maanden hoger. Gezien de aanhoudende aanvallen in de Straat van Hormuz kunnen maar weinig olietankers door de zeestraat.

De prijzen aan de pomp schommelden afgelopen tijd flink. Als er zicht was op een deal tussen de VS en Iran daalde de benzineprijs.

Bij nieuwe aanvallen gaat de prijs omhoog:

De aanvallen in de Straat van Hormuz hebben ook effect op de prijs van aardgas en diesel. De adviesprijs voor diesel bleef dit weekend stabiel op 2,68 euro per liter, maar eerder vorige week ging ook die prijs hard omhoog.

Scheepsmotoren

Ondertussen dreigt er volgens analisten een tekort aan brandstof voor de aandrijving van scheepsmotoren en voor elektriciteitscentrales. Dat komt door het uitvallen van raffinaderijen, zowel in het Midden-Oosten als in Rusland, waar Oekraïne raffinaderijen bestookt.

De toezichthouder, de Inspectie Leefomgeving en Transport, werd hier inhoudelijk buiten gehouden. "Dit is niet hoe het moet lopen in bestuurlijke processen. De inspectie wordt hier buitenspel gezet, terwijl die juist betrokken moet worden", zegt Heinrich Winter, hoogleraar bestuurskunde aan de Rijksuniversiteit Groningen.

Overleg op hoog niveau

Op een frisse namiddag eind september vorig jaar komt een delegatie van Verpact, de organisatie van drankenproducenten en -importeurs, naar het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat voor een afspraak met staatssecretaris Thierry Aartsen.

Net als Aartsen is Verpact-directeur Hester Klein Lankhorst lid van de VVD. Op de agenda staat het bespreken van een 'statiegeld totaalpakket'.

Aartsen baalt van de negatieve mediaberichten over opengehaalde prullenbakken in de grote steden en lange rijen voor kapotte inleverautomaten. Bovendien wordt het wettelijke inzameldoel voor plastic flesjes en blikjes van 90 procent nog steeds niet gehaald.

Chat-berichten

Toch willen de staatssecretaris en de producenten niet wat toezichthouder ILT wil. Die heeft al een half jaar eerder gewaarschuwd maatregelen te zullen opleggen, met een verdubbeling van het statiegeld als één van de opties.

Producenten vrezen omzetverlies als mensen aan de kassa in eerste instantie meer moeten afrekenen. Daarom slaan Verpact en het ministerie de handen ineen om samen met een alternatief 'totaalplan' te komen, zonder verhoging van het statiegeld. Al in de zomer komt in chatberichten tussen Aartsen en Verpact-directeur Klein Lankhorst een 'statiegeldloterij' naar voren als mogelijk alternatief.

Aartsen laat de toezichthouder wel weten dat hij Verpact om een statiegeldplan heeft gevraagd, maar inhoudelijk krijgt de inspectie niks te horen. Begin september legt de toezichthouder definitief een maatregel op aan Verpact. De organisatie moet, zoals de producenten en Aartsen al vreesden, per 1 januari 2026 ofwel het statiegeld verdubbelen, ofwel een inleverbonus uitkeren of allebei.

De staatssecretaris walst dezelfde dag nog over zijn toezichthouder heen door in een dwingende brief aan Verpact te laten weten dat een statiegeldverhoging niet aan de orde is. Achter de schermen werkt hij door aan het alternatieve plan.

Inspectie niet betrokken

Op de bijeenkomst van eind september laat Verpact-directeur Klein Lankhorst in heldere taal aan de staatssecretaris weten wat ze vindt van de maatregelen van de toezichthouder. Ze zegt die te betreuren en dat het "demotiverend" werkt. Het is "goed voor de staatssecretaris om er kennis van te nemen wat het met de organisatie doet".

Aartsen zegt vooral "gas (te willen) geven" met het alternatieve plan. "De directeur van Verpact en het afdelingshoofd IenW kunnen waarschijnlijk sneller schakelen", zegt Aartsen, "ook wat er binnen de wettelijke kaders kan." Klein Lankhorst: "Hoe meer gezamenlijkheid, hoe beter."

De inspectie wordt dus niet in deze gezamenlijkheid betrokken. Die krijgt pas half november een eerste voorstel over een loterijsysteem als alternatief voor de statiegeldverhoging en de inleverbonus, terwijl er al in de zomer over werd gesproken.

Hoe werkt de statiegeldloterij?

Verpact is bezig met de uitrol van een statiegeldloterij. Mensen die statiegeldverpakkingen inleveren via innamepunten waar digitaal uitbetaald wordt, bijvoorbeeld door een tikkie, kunnen van het teruggekregen statiegeld loten kopen. Het komende halfjaar wordt dit uitgebreid naar alle statiegeldautomaten. Het plan is omstreden; zo vreest het Trimbosinstituut dat gokken verder genormaliseerd wordt in de samenleving.

Binnen een paar dagen verwijst de inspectie de loterij naar de prullenbak. Verpact "kan niet aantonen dat dit eenzelfde positief effect heeft", aldus de toezichthouder.

Druk opgevoerd

Ondertussen voert Verpact de druk op de toezichthouder op door een procedure te starten bij de Raad van State om de statiegeldverhoging in elk geval tijdelijk van tafel te krijgen. De producentenorganisatie voelt zich hierin gesteund door de staatssecretaris. "Wij hebben u goed gehoord", schrijft directeur Klein Lankhorst in een brief naar Aartsen.

De Raad van State zegt binnen twee weken uitspraak te doen. Verpact en het ministerie werken zich een slag in de rondte om binnen een week hun alternatieve plan te presenteren.

Die deadline wordt gehaald. Op 27 november poseren Verpact-directeur Klein Lankhorst en staatssecretaris Aartsen trots voor de camera. Samen houden ze het kersverse plan vast.

De hoogste baas van de inspectie Mattheus Wassenaar staat niet op de foto. Hij heeft het document pas een dag ervoor gekregen en is binnen enkele uren akkoord gegaan met het loterijsysteem in plaats van de verhoging van het statiegeld, iets waar hij een week eerder nog fel op tegen was.

'Inspectie is besodemieterd'

Wat voor de toezichthouder de doorslag gaf was het 'totaal aan maatregelen' in het plan, aldus een ILT-woordvoerder, zoals het sneller repareren van statiegeldmachines en het tegengaan van zwerfafval. "Verhoging van statiegeld was nooit een doel op zich." Een mogelijk tegenvallende uitspraak van de Raad van State heeft volgens haar niet meegespeeld.

Volgens bestuurskundige Heinrich Winter is de toezichthouder besodemieterd: "De inspecteur-generaal van de inspectie zit in de ambtelijke top van het ministerie. Die wordt door zijn eigen collega's om de tuin geleid", aldus de hoogleraar aan de Rijksuniversiteit Groningen.

"De toezichthouder is buiten spel gezet doordat de staatssecretaris overleg voerde met de producentenorganisatie, terwijl die hier juist bij betrokken moet worden." Dat is kwalijk, zegt Winter. "Wat hier gebeurt, is het marchanderen van het belang van het toezicht en het vooropstellen van politieke belangen."

Reactie Verpact, ministerie en ILT

Verpact schrijft in een reactie 'continue afstemming' te hebben met het ministerie als uitvoerder van de verantwoordelijkheid van drankenproducenten voor de inzameling en recycling van verpakkingen. "Zo ook rondom de totstandkoming van de totaalaanpak statiegeld."

"Ook met de toezichthouder hebben we veelvuldig contact (...). Hoe het ministerie en de inspectie intern onderling afstemmen is aan hen."

Het ministerie van economische zaken en klimaat, waar statiegeld onder valt in het huidige kabinet, schrijft dat er "geregeld informeel overleg tussen beleidsambtenaren van Infrastructuur en Waterstaat en de ILT was. Omdat dat informele overleggen waren, zijn er geen notulen gemaakt."

De ILT laat weten dat het eind oktober pas een eerste versie van het plan kreeg en voor die tijd niet inhoudelijk betrokken werd. Half november kreeg de ILT het voorstel voor een statiegeldloterij. Een dag voor de presentatie van het definitieve plan werd dit pas gedeeld met de ILT.

Wekelijks verschijnen op Funda advertenties van losse kamers of appartementen die onderdeel zijn van een grotere woning. Ze zijn niet groter dan 20 vierkante meter en niet duurder dan 200.000 euro. "(Ouders van) studenten opgelet", staat vaak in de beschrijving.

Die ouders hebben meer interesse de laatste jaren, zien verschillende makelaars. "Het is een behoorlijke verandering van de markt", ziet Romain Hamelers van Border Estate uit Maastricht. "Daarnaast hebben ouders vaak gespaard voor kinderen om zonder voorbehoud van financiering te kopen. Dat geld gebruiken ze dan nu voor het kopen van een losse studio of kamer", zegt hij.

Volgens Rik Gijtenbeek, makelaar uit Utrecht namens InKamers, is het verkopen van het mede-eigendom van een huis een manier om ervoor te zorgen dat niet nóg meer studentenwoningen van de markt verdwijnen. Hij richt zich op de verkoop van kamers in studentenhuizen aan ouders. "We zien dat er zo veel vraag is naar dit concept, daarom willen we daar nu ook mee gaan starten in andere steden."

Studentenwoningen nog altijd schaars

Het tekort aan studentenwoningen is nu ongeveer 20.000, berekende het Kenniscentrum Studentenhuisvesting (Kences).

Dat tekort liep in 2024 flink op, toen de Wet betaalbare huur werd ingevoerd. Door de combinatie van box-3-regels en het puntensysteem in die wet, werd het verhuren van een woning voor veel investeerders niet meer interessant. Het gevolg: duizenden huurwoningen kwamen op de koopmarkt terecht, waaronder studentenwoningen.

Verschillende gemeenten zijn niet blij met losse kamerverkoop. Zo handhaaft Utrecht al op die verkoop, omdat het zou leiden tot ongelijke kansen op de woningmarkt.

Ook andere studentensteden, zoals Groningen, laten aan de NOS weten dat de verkoop van individuele kamers onwenselijk is.

'Geen hypotheek mogelijk'

In de online advertenties van kamers staan dingen die je niet bij een alledaagse koopwoning vindt, zoals "geen hypotheek mogelijk" of "u wordt mede-eigenaar". Deze termen komen specifiek voor bij de koop van een losse kamer omdat dat net wat anders gaat dan de koop van een hele woning.

Een kamer is onderdeel van een huis en dus geen zelfstandig eigendom. Maar het gebeurt steeds vaker dat de koper van de kamer mede-eigenaar wordt van het hele huis. Net zoals het samenwonen in een huis, krijg je dan een huis met soms wel vijf eigenaren.

Ook via een andere weg is het mogelijk om een kamer te kopen. Dan moet een huis juridisch worden opgesplitst in aparte stukjes, die voorzien moeten worden van een eigen badkamer en keukentje. De eigenaar van het pand vraagt bij de gemeente een officiële splitsingsakte aan, die bij de notaris wordt ondertekend.

Op die manier koop je een deel van een gesplitst huis met eigen rechten.

Haken en ogen

Juridisch mag het dus, toch zitten er nog veel haken en ogen aan het kopen van de kamer. Zo is het bijna onmogelijk om een hypotheekverstrekker te vinden die een lening geeft. Die loopt namelijk veel risico, want je hebt als kamerkoper geen invloed op wat er met de rest van het huis gebeurt.

"Als je vier verschillende eigenaren hebt, is de vraag wie er aansprakelijk is als twee personen het hele huis verwaarlozen", zegt Boudewijn de Jong van De Hypotheker.

Om als student dan toch een kamer te kopen, is hulp van ouders nodig. Zij kunnen de kamer kopen door het volledige bedrag te financieren met eigen geld of via een familiehypotheek hun eigen hypotheek op te hogen.

Interessante investering

Vermogensexpert bij ABN Amro MeesPierson Tjarko Denekamp ziet dat het voor ouders een interessante investering kan zijn. "Als je als ouder investeert in een koopkamer van een ton, en dan geen bijdrage aan de huur van je kind hoeft te betalen, lijkt dat een rendabele investering als je dat afzet tegen de huidige spaarrente."

Het is volgens Denekamp verklaarbaar vanuit de grote krapte dat ouders naar dit alternatief zoeken. "We hadden dit nog niet eerder gezien, maar je ziet op Funda al tientallen kamers. Het is misschien wel de start van een trend doordat ouders deze gok wel aandurven."

Elke keer dat dat gebeurt, moet de toezichthouder, de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT), de handhaving aanpassen en wordt de slagvaardigheid beperkt, aldus een woordvoerder. "Daardoor zijn we minder effectief, met mogelijk nadelige gevolgen voor het milieu, leefomgeving en veiligheid."

Stevige lobby

Het ingrijpen door de bewindspersonen is opvallend, omdat er een nieuwe wet in de maak is om de onafhankelijkheid van toezichthouders beter te waarborgen. Juist die onafhankelijkheid is belangrijk voor goed toezicht, vindt ook de ILT.

Volgens juristen duidt het op een stevige lobby van de verpakkingssector. "Hun belang komt hier sterk naar voren. De vraag is in hoeverre andere belangen zoals het milieu eenzelfde mate van aandacht hebben gekregen", aldus Annemarie Drahmann, hoogleraar bestuursrecht aan de Universiteit Utrecht.

De drankenproducenten zeggen voortdurend te overleggen met het ministerie omdat ze wettelijk verantwoordelijk zijn voor het inzamelen en recyclen van verpakkingsmateriaal.

Miljoenen niet terugbetaald

Drankenproducenten en -importeurs moeten wettelijk 90 procent van alle plastic flessen en blikjes inzamelen om zwerfafval te verminderen en beter te kunnen recyclen.

Dat inzameldoel hebben de producenten niet gehaald sinds de invoering van statiegeld op flesjes in 2021 en blikjes in 2023. Daardoor blijft veel niet-geïnd statiegeld hangen bij Verpact, de organisatie die namens de industrie verantwoordelijk is voor de inzameling en recycling van de verpakkingen. De afgelopen twee jaar ging het om 270 miljoen euro.

De Inspectie Leefomgeving en Transport eiste als toezichthouder de afgelopen jaren verschillende maatregelen van Verpact om de inzameling te verbeteren. Bij bewindspersonen van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, waar de ILT onder valt, viel dat niet altijd goed. Tussen 2023 en 2025 floten drie achtereenvolgende bewindslieden van de VVD en het CDA de ILT terug.

Zo wil de ILT in 2023 afdwingen dat op plastic limonadesiroopflessen ook statiegeld komt, zoals de wet voorschrijft. CDA-staatssecretaris Vivianne Heijnen steekt daar een stokje voor. Zij geeft een zogenaamde aanwijzing aan de inspectie, een opdracht om de wet op dit punt niet te handhaven.

'Ademruimte' bij inzameldoel

Heijnen vindt statiegeld niet nodig, omdat limonadeflessen niet snel in het zwerfafval belanden; je moet siroop tenslotte thuis aanlengen met water. Zij negeert daarbij het andere doel van statiegeld, het beter kunnen recyclen van verpakkingen.

In juni 2025 grijpt ook waarnemend VVD-minister van milieu Sophie Hermans in. Zij komt met de aanwijzing dat zuivel- en sapflessen tijdelijk niet meetellen voor het wettelijke inzameldoel.

Daardoor komt het percentage ingezamelde blikjes en flesjes automatisch hoger uit. Hermans wil producenten "ademruimte" geven, zolang er onderzoeken lopen naar inzamelmethodes voor die verpakkingen.

Verdubbeling statiegeld

Begin september bemoeit ook Hermans' opvolger en partijgenoot Thierry Aartsen zich ermee. De toezichthouder is de tekortschietende inzameling zat en eist maatregelen van Verpact om de inzameling te verbeteren. Een verdubbeling van het statiegeld is een van de opties. In andere landen heeft dat ook de inzameling omhoog gekregen.

Nieuwe wet in de maak

Om de onafhankelijkheid van inspecties beter te waarborgen, werkt het kabinet aan een nieuwe 'kaderwet rijksinspecties'. Aanleiding hiervoor was onder meer de kritiek op de overheid bij de Groningse gaswinning. Volgens hoogleraar Paulien de Winter gaat die wet geen uitkomst bieden. "In de conceptwet die er nu ligt, is niet vastgelegd dat de staatssecretaris niet te snel mag ingrijpen."

Dat ligt slecht bij de producenten. Ze vrezen omzetverlies als mensen meer moeten afrekenen, ook al krijgen ze het statiegeld weer terug. VVD-er Aartsen is ook fel tegen, omdat volgens hem de burger de dupe zou worden.

Hij wil aanvankelijk een aanwijzing geven, oftewel een kruis zetten door deze eis van de toezichthouder, blijkt uit documenten die door de NOS zijn opgevraagd via de Wet open overheid (Woo).

Op het laatste moment ziet hij hiervan af en stuurt in plaats daarvan een dwingende brief naar Verpact. Hij verwacht dat die toewerkt naar maatregelen "zonder dat het statiegeld wordt verhoogd", zo laat hij ook weten aan de Tweede Kamer. Daarmee valt hij de toezichthouder publiekelijk af.

Lijntje met de staatssecretaris

Opmerkelijk en ongebruikelijk, volgens hoogleraar bestuursrecht Drahmann en hoogleraar toezicht Paulien de Winter van de Rijksuniversiteit Groningen. In alle drie de gevallen ondermijnen de bewindspersonen de handhaving van de wet door hun eigen toezichthouder, wat schadelijk is voor het toezicht.

"De lat om in te grijpen, ligt hoog. De staatssecretaris moet daar heel terughoudend in zijn", zegt Drahmann. "Het is ongebruikelijk en onwenselijk dat de inspectie drie keer in korte tijd is overruled. Als een staatssecretaris zegt: zet het wettelijke recht maar in de koelkast, dan kan jij als toezichthouder niet goed opereren."

Volgens De Winter werpt het zijn schaduw vooruit. "Bedrijven weten dan: als we een sterk lijntje hebben met de staatssecretaris dan kunnen we eronderuit komen."

Reactie ministerie van Economische Zaken en Klimaat

Het ministerie van Economische zaken en Klimaat, waar 'statiegeld' in het nieuwe kabinet onder valt, erkent dat bewindspersonen terughoudend moeten zijn met het ingrijpen bij de handhaving door de toezichthouder, maar vindt dat er in bovenstaande gevallen reden was om dit wel te doen. Daarbij hebben de bewindspersonen zich aan de wet gehouden, aldus een woordvoerder.

Correctie van de redactie

In een eerdere versie van dit artikel stond dat PVV-staatssecretaris Chris Jansen in 2023 een stokje stak voor het heffen van statiegeld op plastic limonadesiroopflessen. Dit moet CDA-staatssecretaris Vivianne Heijnen zijn.

Het bedrijf met nu nog ruim 600.000 werknemers is de laatste jaren hard geraakt. Verkopen vielen sinds de coronapandemie tegen en importtarieven van de Verenigde Staten op aluminium en staal drukten de omzet. Daar komt nog bovenop dat alle Europese autobouwers afgelopen jaren hevige concurrentie vanuit China ervaren.

"Dat de raad van commissarissen het nu unaniem eens is geworden over reorganisatieplannen is zeer verrassend", zegt zelfstandig adviseur voor de Duitse autosector, Fred van Putten. "De raad bestaat voor de helft uit vakbondsleiders en ondernemingsraadsleden die hier niet blij mee zijn. Ik ben benieuwd hoe ze dit nieuws aan werknemers gaan verkopen."

De bestuursstructuur van Volkswagen geeft vakbondsvertegenwoordigers en de deelstaat Nedersaksen aanzienlijke invloed, wat herstructureringen lastiger maakt.

Toekomstplannen

Toch komt de Duitse autobouwer nu met het plan om voor 2030 extra banen te schrappen. Om dat te kunnen doen, beëindigde Volkswagen eerder al een dertig jaar oude overeenkomst die een werkgarantie gaf aan personeel.

Het reorganisatieplan laat zien dat bestuurders en de politiek in Duitsland het erover eens zijn: er moet iets gebeuren om in de toekomst te kunnen blijven concurreren.

"Deze reorganisatie geeft wel aan hoe urgent de situatie is", zegt ING-econoom Rico Luman. "Fabrieken staan deels leeg en produceren veel minder. En de kosten voor personeel zijn een stuk hoger, ze hebben te veel mensen in dienst."

Veel beleggers lijken die mening te delen: het aandeel steeg bij de opening vandaag met zo'n 6 procent.

"Het is al langer bekend dat Volkswagen niet efficiënt meer produceert", zegt mobiliteitseconoom bij Rabobank, Marieke Kuijpers. "Ze moeten dit doen om die kosten naar beneden te brengen."

In het plan staat ook dat Volkswagen van plan is de helft van zijn modellen te schrappen. Het idee daarbij is: eenvoudigere fabrieken, groter en dus goedkoper kunnen inkopen. Dat leidt tot lagere vaste kosten per auto. Welke modellen weggaan, is niet bekendgemaakt.

Elektrische auto's

De Chinese concurrentie maakt het Volkswagen niet makkelijk. "In China worden auto's gewoon veel goedkoper gebouwd", zegt Luman." Zelfs met de huidige importtarieven kunnen Chinese autobouwers nog een goedkopere elektrische auto aanbieden."

Het aandeel elektrische auto's wordt langzaam groter. "Voor Volkswagen is het duurder om elektrische auto's te bouwen omdat het materialen voor bijvoorbeeld een accu buiten Europa moet halen", zegt Kuijpers.

Dat maakt de Europese autobouwers ook zeer afhankelijk van China. Luman: "Ze kunnen de deuren dus niet helemaal dichtzetten voor China, maar moeten wél samenwerken".

Fabrieken delen met China

Volkswagen CEO Oliver Blume maakte ook bekend dat er geen nieuwe modellen worden gebouwd in vier Duitse fabrieken, tenzij de kosten daar naar beneden kunnen. Het gaat om de vestigingen in Emden, Zwickau, Hannover en Neckarsulm.

Blume zei ook al te kijken naar alternatieve invullingen voor deze fabrieken. Hierover is nog veel onduidelijk, maar verschillende media wijzen op mogelijke productie voor de defensie-industrie.

Daarnaast zouden Chinese bedrijven interesse hebben in het overkopen van fabrieken die mogelijk gesloten worden, om zo de importheffingen te ontlopen.

Dat idee is niet nieuw: autobouwer Stellantis (van onder andere Fiat, Opel en Peugeot) produceert al samen met het Chinese Leapmotor in fabrieken in Italië.

"Volkswagen werkt al samen met een Chinees automerk, Xpeng", zegt Luman. "Omdat sommige Volkswagen-fabrieken maar voor de helft ingezet worden, kan het goed zijn dat een ander Chinees automerk gebruik gaat maken van de fabriek."

De huur van sociale huurwoningen van woningcorporaties is gemiddeld met 4,4 procent gestegen. Woningcorporaties bezitten ongeveer twee derde van alle huurwoningen.

Vrije sector

Bij vrijesectorwoningen is de stijging dit jaar 4,5 procent, tegen 4,4 procent vorig jaar.

Onder andere de netto-huurprijs bij de start van het huurcontract bepaalt in welke huursector de woning valt. Zo wordt een woning als vrijesector beschouwd als de huur boven de zogenoemde liberalisatiegrens ligt.

Als er een nieuwe bewoner in een huis komt, dan mag de huur meer stijgen dan de maximaal toegestane reguliere huurverhoging. Dat is afhankelijk van de hoogte van het inkomen van de huurder en hoe de woning is aangemerkt; sociaal, vrije sector of middenhuur.

Als bewonerswisselingen niet meegerekend worden, dan is de gemiddelde huurstijging lager. Dan komt de huurstijging van bestaande contracten dit jaar uit op 3,8 procent.

Regionale verschillen

In de provincies Overijssel en Noord-Brabant stegen de huren het hardst, maar de verschillen met andere provincies zijn niet groot. Ook in de grote steden lag de gemiddelde huurstijging in de buurt van het landelijk gemiddelde.

Binnen het concern, waar ook merken als Audi, Skoda, Seat en Porsche onder vallen, gaan er grote verschuivingen plaatsvinden. Naast de grote ontslagronde, wordt ook het aantal modellen gehalveerd.

Ook staan er vier Duitse fabrieken op de tocht: voor de vestigingen Emden, Zwickau, Hannover en Neckarsulm is vanaf 2031 geen productiecapaciteit gegarandeerd. Volkswagen onderzoekt of er alternatieven mogelijk zijn.

Stevige discussie

De commissarissen spraken unanieme steun uit voor het plan van het bestuur. Dat is een verrassing, volgens de Duitse zakenkrant Handelsblatt. De afgelopen dagen moest de voorzitter een 'totale ontsporing' voorkomen, zeiden bronnen tegen de krant.

Gisteravond kwam de top van bedrijf nog bijeen om iedereen op een lijn te krijgen, maar dat leidde niet tot een compromis. Er zou morgen verder worden gepraat, maar tijdens een bijeenkomst vandaag met de belangrijkste leden van de rvc werd een uitweg gevonden.

In de rvc zitten vakbond IG Metall, de deelstaat Nedersaksen en andere aandeelhouders, zoals de familie Porsche en het staatsinvesteringsfonds van Qatar.

De vakbonden en Nedersaksen wilden koste wat kost voorkomen dat de fabrieken, waarvan er veel in de deelstaat staan, al meteen zouden sluiten. Dat is nu voorkomen, omdat er nog naar een alternatief wordt gezocht.

'Crisissituatie'

Volkswagen is Europa's grootste autofabrikant. Het bedrijf kampt met hoge kosten en overcapaciteit. Toenemende concurrentie uit China, strengere regelgeving en Amerikaanse importheffingen leidden tot een verslechterde financiële positie.

Der Zukunftsplan 2030 - het Toekomstplan 2030 - moet ervoor zorgen dat Volkswagen concurrerender wordt. Volgens Christina Benner, die namens de vakbond in de rvc zit, is er een "crisissituatie" bij het concern.

"Met het nu aangenomen toekomstplan gaan we samen met de directie en aandeelhouders de enorme uitdagingen aan. Het is goed dat de directie nu de basis heeft om de belangrijkste opgaven aan te pakken. Daarbij hoort nadrukkelijk ook het ontwikkelen van toekomstscenario's voor alle fabrieken."

Een groep van zeventig economen en wetenschappers pleitte al eerder voor zo'n soort bank. Nederland is volgens hen een buitenbeen omdat veel Europese landen wel een publieke investeringsbank hebben. Italië heeft Cassa Depositi, Duitsland KfW Development Bank en ook Frankrijk en Portugal hebben soortgelijke banken.

Nederland had ooit wel een investeringsbank. Na de Tweede Wereldoorlog werd die opgericht om de wederopbouw te financieren. De NIBC Bank die hieruit voortvloeide werd recent ingelijfd door ABN Amro.

Fondsen

Voor het investeren in bedrijven kent Nederland wel fondsen zoals Invest-NL. De nationale investeringsinstelling wordt opgericht naast deze al bestaande fondsen, zegt minister Herbert van Economische Zaken tegen de NOS. Om bedrijven in Nederland te laten groeien en vast te houden is er volgens haar meer geld nodig.

"De overheid zorgt daarom voor een basisinvestering in deze nationale investeringsinstelling", zegt Herbert. "Omdat de overheid erachter staat zouden durfinvesteerders, pensioenfondsen en banken ook hun geld willen inleggen waardoor de pot met geld nog groter wordt."

Drempel verlagen

Dat de overheid een basis biedt is volgens econoom Roel Beetsma nodig omdat er ook veel risico bij innovatieve projecten komt kijken. "Private investeerders willen meer zekerheid en durven dat niet volledig zelf te doen."

Een nationale investeringsbank die buiten de politiek staat kan ook buiten de begrotingsregels komen te vallen, zegt Beetsma. Er wordt geld opzij gezet om te investeren in projecten, dat blijft buiten het tekort. Dat kan zorgen voor een zogeheten hefboomeffect. "De staat investeert een klein deel in een project, en de rest gebeurt door andere investeerders die nu wel bereid zijn geld uit te lenen", aldus Beetsma.

Biotech

Een van de innovatieve sectoren waar meer geld voor vrij zou moeten komen, is de biotechsector. Het kabinet schreef in het coalitieakkoord al dat het wil inzetten op vier domeinen die essentieel zijn "voor onze toekomstige economie en maatschappelijk welzijn". Biotech is daar één van.

Het kabinet neemt daarmee advies over uit het rapport-Wennink van eind vorig jaar, dat gaat over onze toekomstige welvaart. Daarin staat ook dat het ophalen van geld "een significant obstakel is".

Willemijn Vader van het Leidse biotechbedrijf Vitroscan ervaart dat zelf ook. Driekwart van haar tijd besteedt ze aan het rondkrijgen van financiering. "Het gaat om kleinere bedragen tot de 5 miljoen euro. Dat is in Nederland heel lastig op te halen."

Er is een gat ontstaan voor bedrijven die deze financiering willen ophalen. "Dat komt ook doordat pensioenfondsen veel geld hebben om te investeren en kijken naar grotere bedragen van boven de 100 miljoen", zegt Beetsma.

Verleiding van de VS

Bij haar start-up testen ze welke behandeling het beste werkt voor een kankerpatiënt. In het lab analyseren ze een stukje weefsel dat een oncoloog beschikbaar stelt. "Er zijn veel effectieve geneesmiddelen voor kankerpatiënten, maar het is niet altijd duidelijke welke patiënt het meeste baat heeft bij welk geneesmiddel", zegt Vader.

Onderzoek naar nieuwe medicijnen is buitengewoon onzeker én kost vaak veel geld voordat er ook weer geld binnenkomt. Om dit geld op te halen vertrekken start-ups vaker naar het buitenland.

"We zien vaak dat bedrijven naar het buitenland vertrekken om verder door te groeien, omdat ze financiering niet in Nederland op kunnen halen", zegt minister Herbert.

Met name in de Verenigde Staten is er veel meer zogenoemd durfkapitaal beschikbaar. "De eerste vraag die ik krijg van investeerders is: wanneer vertrek je naar Amerika?", zegt Vader. "De verleiding om daar naartoe te gaan ligt daarmee altijd op de loer."

Risicovol

Toch blijft in Nederland de vraag of de overheid geld moet steken in deze risicovolle projecten. Beetsma erkent dat er op individueel niveau een groot risico hangt aan innovatieve projecten, maar "je moet ook bedenken dat het vaak een verzameling is van projecten. Sommige zullen het niet halen, maar hier staan dan weer successen tegenover."

Het besluit overviel de binnenvaartsector, dat per nacht tientallen schepen zou raken. Voor hen is geen plek om veilig voor anker te gaan, zei de sector, en het zou betekenen dat de bevoorrading van bedrijven in gevaar komt.

De Amsterdamse ondernemersvereniging omschreef de geplande sluiting als "bijna niet voor te stellen" en "mind-boggling". Branchevereniging Koninklijke Binnenvaart Nederland (KBN) dreigde met juridische stappen tegen Rijkswaterstaat.

Druk vanuit de sector

Dinsdag werd al duidelijk dat Rijkswaterstaat de sluiting van het 72 kilometer lange kanaal zou uitstellen tot vandaag. Dat de dienst er nu helemaal van afziet kan bij branchevereniging KBN rekenen op "waardering".

De vereniging benadrukt dat voor hen vanaf het begin voorop stond dat "personeelstekort bij Rijkswaterstaat er niet toe mag leiden dat een deel van de binnenvaart acht uur per dag wordt stilgelegd".

De sector zegt nu toe zich te houden aan de bestaande inhaalverboden en op smalle stukken niet harder dan 15 kilometer per uur te varen.

Daarmee is het veiligheidsniveau niet zoals het normaal zou zijn met toezicht van verkeersleiders 's nachts. Maar Rijkswaterstaat zegt in te zien dat het niet kunnen varen van de schepen ook een gevaar met zich meebrengt.

Drukst bevaren kanaal

Rijkswaterstaat gaat kijken of de sector zich houdt aan die afspraken. Wanneer ze toch misdragingen op het water zien, kan het kanaal alsnog worden gesloten. Want het personeelstekort is nog niet opgelost. Het aannemen en opleiden van nieuwe mensen kan enkele jaren duren, laat een woordvoerder weten.

Het Amsterdam-Rijnkanaal wordt wel omschreven als het drukst bevaren kanaal ter wereld met zo'n 100.000 schepen per jaar die erdoor varen. Het kanaal vormt een economische corridor tussen de Amsterdamse haven en het Ruhrgebied in Duitsland.

Vooral deze week schieten de rentes op de internationale markten omhoog. Dat begon toen het militaire conflict tussen de VS en Iran weer oplaaide, constateert econoom Stefan Koopman van Rabobank. "De olieprijs steeg weer boven de 95 dollar. En daardoor nemen de zorgen over stijgende prijzen weer toe."

Grootste zorgenkind voor internationale geldschieters is de VS. De zorgen groeien of het land zijn schulden wel keurig zal terugbetalen door de staatsschuld van 40 biljoen dollar (40.000 miljard) terwijl de regering van president Trump ongestoord geld blijft uitgeven.

Hoewel de Amerikaanse economie nog best aardig draait en de werkloosheid relatief laag is, vragen de geldmarkten een steeds hogere rente. De rente op een tien jaar durende Amerikaanse staatsobligatie is deze week hard op weg naar de 5 procent. Dat kwam sinds de aanloop naar de kredietcrisis in 2007 niet meer voor.

Rennen om stil te staan

De pijn van hogere rentes slaat over naar Europese landen, ziet Koopman. "De VS is veruit de grootste markt voor staatsobligaties. Als het daar rommelt dan slaat dat sentiment naar Europa over", legt hij uit. "Vooral in het VK, maar inmiddels ook in Frankrijk."

Want ook in Europa zijn er zorgen over oplopende schulden en niet sluitende begrotingen. "Nummer één is Frankrijk", zegt Nick Kounis, hoofdeconoom bij ABN Amro. "Frankrijk heeft de afgelopen jaren geprobeerd de staatsschuld te verlagen. Maar dat is niet gelukt omdat tegelijk de rentekosten stijgen. Dat is heel zorgelijk. Running to stand still: rennen terwijl je niet vooruitkomt."

De grote politieke onzekerheid vanwege de verkiezingen volgend jaar duwen de rente voor Frankrijk verder omhoog. "President Macron is zijn meerderheid in het Franse parlement al enige tijd kwijt. Dat maakt het erg lastig om besluiten te nemen", zegt Kounis.

Gevoelig voor slecht nieuws

Tweede probleemkind is het VK, waar de nieuwe premier Burnham eind volgende maand een nieuwe begroting moet indienen. "Hij wil graag grootschalige investeringen aankondigen", zegt Koopman. "Maar hoe hij dat gaat betalen, wordt echt een lastige opgave. Want eigenlijk zou Burnham juist moeten bezuinigen."

De zorgen over beide landen slaan steeds meer over naar andere landen in Europa, zoals Duitsland en Nederland. Koopman merkt dat de financiële markten steeds gevoeliger worden voor slecht nieuws: "Voorheen werd er wel onderscheid tussen landen gemaakt. Maar landen zijn steeds minder geïsoleerde eilandjes. Er komt steeds meer samenhang in de rentes."

Dat lijkt op wat er aan het begin van de kredietcrisis gebeurde, zegt Koopman. "Toen zag je de hoge rentes ook overslaan naar andere landen. Door de risico's met begrotingen en oplopende inflatie zie je dat nu ook komen."

Ondertussen heeft het beleid van centrale banken invloed op de rentes op staatsschuld. Om landen te helpen de kredietcrisis door te komen, begon de Europese Centrale Bank (ECB) staatsschuld op te kopen. Dat hulpprogramma is nu ten einde. Een grote koper op de markt voor staatsleningen is daarmee weg. Daarnaast wordt volgende week een rentestijging verwacht om de oplopende inflatie tegen te gaan. En ook dit wordt verwerkt in de rentes voor staatsleningen.

Wel is er een verschil tussen de kredietcrisis en nu, vult Kounis aan: "In 2008 was er veel private schuld en de overheidsschuld relatief oké. Nu zijn de schulden van overheden groot. En de oplopende rente komt direct op het overheidstekort."

Toch hoeft dit alles niet direct tot een nieuwe crisis te leiden, benadrukken beide economen. "De economie doet het wereldwijd beter dan verwacht na zes maanden oorlog in het Midden-Oosten", ziet Koopman.

En de druk van de financiële markten door bijvoorbeeld hogere rentes leidt er vaak toe dat de twijfelende politiek toch maar knopen doorhakt.

"Als de rente te hoog wordt, dan wordt het politiek acceptabel om lastige besluiten te nemen. Want het alternatief is erger", aldus Kounis. "Als er wijd besef is dat de hogere rentes echt een probleem worden voor de begroting, dan wordt het minder moeilijk om besluiten te nemen die vaak niet populair zijn."

Zo wordt een oude domeinnaam van programmamaker en schrijver Wilfried de Jong gebruikt om illegale internetcasino's te promoten. Net als oude domeinnamen van de Zeeuwse en Brabantse VVD.

Ook gebeurde dit bij de website van de commissie die onderzoek deed naar de onveilige werksfeer bij de publieke omroep, meldde het Dagblad van het Noorden in april. Bij de website van een kerkgebouw in Amsterdam gebeurde hetzelfde. "We zien dit heel veel gebeuren", zei de toezichthouder op de gokmarkt, de Kansspelautoriteit, toen tegen de krant.

Eigenaren van de website zijn hier waarschijnlijk niet van op de hoogte, schrijft BNR. Er worden namelijk oude domeinnamen van organisaties gekocht en de websites worden omgebouwd zodat ze doorverwijzen naar een online casino.

Ook worden websites met een zwakke beveiliging gehackt. BNR vond bij een advocaat ondernemersrecht dat er minstens vijftig gokpagina's aan de website waren toegevoegd.

Zoekresultaten

"Het is een heel groot probleem en gaat om duizenden websites", zegt Ella Seijsener, directeur toezicht bij de Kansspelautoriteit, tegen de NOS. Bedrijven kopen oude vervallen domeinen of maken gebruik van slechte beveiliging en hacken dit.

"Dat doen ze omdat Google ze betrouwbaar acht, en daarmee komen ze hoog uit in de zoekresultaten. Ze maken eigenlijk gebruik van die betrouwbaarheid", zegt Seijsener.

Het maakt niet uit dat de website-naam dan niet naar gokken verwijst. Omdat de pagina wel over gokken gaat, komen deze websites naar boven in de resultaten als je online zoekt naar gokken.

Aanpakken

De Nederlandse Kansspelautoriteit werkt samen met SIDN, de beheerder van .nl-domeinen, om doorverwijspagina's aan te pakken. "Dat duurt lang omdat ze de websites niet wettelijk kunnen blokkeren", zegt Seijsener. De autoriteit zou deze bevoegdheid om websites te kunnen blokkeren daarom graag krijgen.

Uit het onderzoek van BNR blijkt dat het om websites en domeinnamen van zowel Nederlandse als Europese bedrijven, stichtingen en zzp'ers gaat. Tegen .com- of .eu domeinen kan de Kansspelautoriteit weinig beginnen; daar gaat SIDN namelijk niet over.

Dus hoopt de autoriteit dat Google hier ingrijpt. De zoekmachine haalt wel advertenties voor illegale casino's weg, maar geen websites van illegale internetcasino's of doorverwijspagina's.

Experts als voormalig ECB-topman Mario Draghi zijn bang dat fabrieken vertrekken of sluiten. Net nu Europa minder afhankelijk probeert te worden van bijvoorbeeld datzelfde China. Mede daarom kwam de Europese Unie in juli met een versoepeling van de belangrijkste klimaatregel die bedrijven laat betalen voor hun uitstoot. Bedrijven krijgen langer de tijd, en meer hulp, om hun CO2-uitstoot naar nul te brengen.

Maar om de energiekosten van bedrijven te verlagen zijn de plannen niet erg effectief, stelt een rapport van het Centraal Planbureau (CPB) en het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). "We krijgen er niet zoveel prijsverlaging uit", zegt CPB-onderzoeker Herman Vollebergh, "maar je krijgt er wel een heleboel extra CO2-emissies voor terug."

Andere maatregelen effectiever

Vollebergh zegt dat de plannen de energiekosten wel drukken, maar dat dit voor de meeste bedrijven te weinig is om te helpen. De daling valt ook in het niet bij de gestegen olie- en gasprijzen door de gevolgen van de Iranoorlog. Om energie goedkoper te maken kan je beter naar andere middelen grijpen, zegt Vollebergh. Het verlagen van de energiebelasting, vooral op stroom, zou bedrijven meer helpen.

Sinds 2005 moeten grote bedrijven in Europa voor elke ton CO2 die vrijkomt bij het verbranden van aardgas, olie en steenkool een recht hebben. Die rechten werden steeds duurder en kosten inmiddels ruim 80 euro per stuk. Bedrijven hebben zo een prikkel om steeds minder fossiele brandstoffen te gebruiken. Elk jaar komen er minder rechten bij, zodat de industrie uiteindelijk helemaal geen CO2 meer uitstoot.

Klimaatcommissaris Wopke Hoekstra stelde in juli voor om dit systeem aan te passen. Zo wil hij onder meer het aantal rechten langzamer terugbrengen naar nul. Dat moet leiden tot lagere prijzen voor rechten, wat het gebruik van fossiele energie weer goedkoper moet maken voor de industrie. Hoekstra wil bedrijven ook meer steun geven om te verduurzamen.

Kostendaling energie beperkt

Volgens de berekeningen van het CPB en PBL gaan de prijzen van rechten inderdaad met ruim een tiende omlaag in Hoekstra's pakket. Maar dat drukt de energiekosten nauwelijks. Bedrijven betalen voor het gebruik van een megawattuur aan gas 2 euro minder aan CO2-kosten, raamt het CPB. De marktprijs van die hoeveelheid gas is op dit moment ruim 70 euro.

Het Europese emissiehandelssysteem (ETS)

ETS staat voor Emission Trading System, het Europese emissiehandelssysteem voor uitstootrechten van broeikasgassen. Het bestaat sinds 2005 en regelt dat bedrijven moeten betalen voor hun CO2-uitstoot. Voor elke ton CO2 die ze uitstoten, moeten ze een certificaat kopen, vooral grote bedrijven en elektriciteitscentrales die relatief veel CO2 uitstoten.

Lange tijd waren de prijzen van de CO2-rechten laag, waardoor de prikkel voor bedrijven om te verduurzamen niet sterk was. Daarom wordt het aantal rechten nu elk jaar minder. Daardoor kunnen de bedrijven elk jaar iets minder uitstoten en wordt uitstoten duurder. Zo dwingt het systeem Europese bedrijven om te verduurzamen. Uiteindelijk moet de uitstoot van de Europese Unie naar netto nul in 2050.

Hoekstra's plannen leiden tot fors meer uitstoot in de EU over de komende 25 jaar. Netto zou het gaan om een toename van ruim elf keer de jaarlijks uitstoot van Nederland.

Het rapport maakte een ruwe doorrekening met lang niet alle plannen van Hoekstra. Dat is volgens Vollebergh ook niet nodig. Er is alleen gekeken naar maatregelen die invloed hebben op de prijs van rechten. Die wordt vooral bepaald door het aantal rechten dat op de markt is. Andere plannen van Hoekstra, zoals extra hulp om te verduurzamen, helpen bedrijven om te concurreren, maar zouden de prijs niet erg veranderen.

Felle kritiek

Direct na de presentatie konden de plannen van Hoekstra op kritiek rekenen. Milieuorganisatie zagen ze als een onaanvaardbare afzwakking van de aanpak van klimaatverandering. Maar ook in het bedrijfsleven waren de reacties wisselend. Sommige belangenbehartigers zagen het als een stap in de goede richting. Cefic, de Europese koepel voor de chemische industrie, stelde dat de plannen "tekortschieten om de oplopende CO2-kosten aan te pakken".

Hoekstra zei destijds dat de Europese klimaatdoelen niet in gevaar komen door de aanpassingen aan het systeem voor uitstootrechten. De EU wil in 2040 de CO2-uitstoot met 90 procent hebben teruggebracht ten opzichte van 1990. "Dit voorstel is daarmee volledig in lijn", aldus Hoekstra in juli.

In Brussel gaat er nog flink worden onderhandeld over de plannen. Het is onwaarschijnlijk dat ze in deze vorm de eindstreep halen. De Europese landen zijn verdeeld. Sommige lidstaten willen zelfs het hele systeem voor CO2-rechten schrappen of pauzeren.

Van januari tot en met augustus werden ruim 22.000 leningen verstrekt. In heel 2025 waren dat er 21.000. De lening wordt gebruikt voor bijvoorbeeld muur- en dakisolatie, isolerend glas of zonnepanelen.

De piek heeft te maken met de oorlog in het Midden-Oosten, die de VS en Israël eind februari ontketenden met hun aanvallen op Iran. Als tegenzet gooide Iran de Straat van Hormuz dicht, de zeestraat waardoor tot die tijd een vijfde van de wereldwijde olie en aardgas werd vervoerd. Door die blokkade zijn de energieprijzen fors gestegen.

"De piek was vanaf het moment dat de oorlog begon", vertelt Katinka Huijberts, bestuurslid bij het Nationaal Warmtefonds. "De aanvragen begonnen toen heel scherp te stijgen."

Die stijging zette het hele voorjaar tot de zomer door, zegt Huijberts. "In de zomervakantie zakten we wat terug, maar zeker niet naar het niveau van andere jaren. En nu, na de zomer, begint het aantal aanvragen weer te stijgen."

Doelgroepen

Vooral particuliere huiseigenaren hebben meer leningen aangevraagd, bijna 67 procent meer dan vorig jaar. Ook aan verenigingen van eigenaren (vve's) zijn meer leningen verstrekt, zo'n 10 procent meer. Deze vve's gaan over de verduurzaming van appartementencomplexen.

"Je ziet dat het over de hele linie stijgt", zegt Huijberts. "Daar zijn we ook blij mee. Want we richten ons op een doelgroep met een inkomen tot 60.000 euro en senioren. Ook in die groep zien we een stijging."

Oekraïne

Huijberts verwacht dat het aantal leningen de komende tijd op een hoger niveau blijft. "Toen de oorlog in Oekraïne begon, zagen we ook een enorme stijging. Dat is daarna wat afgevlakt, maar nooit teruggezakt. We verwachten nu hetzelfde effect."

Het Nationaal Warmtefonds, een in 2013 vanuit de Rijksoverheid opgerichte stichting, heeft voldoende geld in kas om nog veel leningen te verstrekken, verzekert Huijberts. Huiseigenaren kunnen verschillende leningen aanvragen, oplopend tot maximaal 29.000 euro.