De Statenzaal in het Brabantse provinciehuis in Den Bosch zit vol met van reces teruggekeerde Statenleden. Op de tribune zitten vertegenwoordigers van uiteenlopende boerenorganisaties die zich hebben aangemeld om in te spreken. Ook de vijf pluimveehouders over wie het vandaag gaat zijn aanwezig en willen wat zeggen tegen de politici in de zaal.

'Onzekerheid, machteloosheid en zorgen'

De betrokken pluimveehouders verliezen hun vergunning omdat ze te veel stikstof uitstoten die in de nabijgelegen natuur terechtkomt, en omdat hun plannen om de uitstoot te beperken volgens het Brabantse provinciebestuur ondermaats zijn. Een van hen noemt het bericht dat hij daar in juli over kreeg "een beslissing die de zomer van 2026 heeft vergald". Een boerin noemt de afgelopen weken "een tijd van onzekerheid, machteloosheid en zorgen".

Dan dringt het nieuws over het dodelijke ongeluk op snelweg A59 de zaal binnen. Daar reden vanochtend veel tractors die onderweg waren naar het boerenprotest in Den Bosch. Na de schorsing die volgt moeten alle aanwezigen gaan staan en is er een moment stilte voor de twee overleden slachtoffers.

Zo ging het er buiten het provinciehuis in Den Bosch aan toe:

Als iedereen weer is gaan zitten, gaat het debat van start. De kritiek op het provinciebestuur is niet mals. Er is onder Brabantse politici veel boosheid over de manier waarop het provinciebestuur alles rond de pluimveehouders heeft aangepakt.

De vijf boeren hebben acht maanden moeten wachten op een reactie op hun plannen om minder stikstof uit te stoten. Ook het feit dat het provinciebestuur niet zelf om tafel is gegaan met de boeren, nemen verschillende fracties het bestuur erg kwalijk.

College biedt excuses aan

Gedeputeerde Saskia Boelema zegt dat ze toenadering heeft gezocht tot de vijf pluimveehouders. De NOS heeft de mail ingezien die de provinciebestuurder naar een van hen stuurde. Die blijkt twee dagen voor het debat te zijn verzonden.

De bestuurder biedt haar excuses aan voor hoe het is gelopen met de boeren. Toch blijft het college van Gedeputeerde Staten bij het voornemen om de vergunningen van de vijf pluimveehouders in te trekken.

Onder luid getoeter van de trekkers voor de deur legt de bestuurder uit waarom. De provincie wilde in eerste instantie helemaal niet tot intrekking overgaan, zegt Boelema. "We vonden dat te ingrijpend", was een van de argumenten destijds. "Maar de rechter heeft anders geoordeeld", aldus de bestuurder. "We hebben de plicht om ons daaraan te houden."

'Hopelijk niet definitief'

Daarom ontkomt het college er niet aan om op 1 oktober dit "voorlopige besluit" te nemen, stelt Boelema. "Vervolgens kunnen ondernemers en anderen zienswijzen indienen. Dan kunnen er alternatieve plannen worden ingeleverd", zegt de bestuurder. "Laten we hopen dat het niet tot een definitief besluit hoeft te komen."

Hoe dat zich verhoudt tot haar uitspraak dat er op de locaties waar de pluimveehouders zijn gevestigd "onvoldoende mogelijkheid" is om veehouderijen te behouden, is een vraag die Statenleden haar stellen.

Boelema hoopt dat de stikstofplannen van minister Van Essen ruimte geven om uiteindelijk de vergunningen niet te hoeven intrekken. Die plannen zijn nu nog niet uitgewerkt. "Als die maatregelen er al veel eerder waren geweest, waren we mogelijk niet in deze situatie verzeild geraakt", verzucht Boelema.

'Politieke spelletjes'

PVV-fractievoorzitter Alexander van Hattem noemt het optreden van gedeputeerde Boelema "waardeloos" en dient een motie van wantrouwen in. Verschillende Statenleden nemen het voor haar op. Ze beschuldigen Van Hattem van het spelen van "politieke spelletjes". De motie haalt geen meerderheid.

Vier andere moties halen het ook niet, waaronder een waarmee het college wordt opgeroepen om de intrekkingen van tafel te halen. Uiteindelijk kan alleen de motie van twee coalitiepartijen op een meerderheid rekenen.

Daarin roepen zij op om zo snel mogelijk met de vijf pluimveehouders om tafel te gaan om zorgvuldig naar hun plannen te kijken. Ook andere opties moeten bekeken worden, zoals minder dieren houden of het bedrijf aanpassen of verplaatsen, aldus de indieners. Daar is het provinciebestuur wel toe bereid.

Volgens persbureau ANP reden er desondanks vanmiddag zeker honderd tractoren op de A2 in de richting van Utrecht. "Doe het niet, ga van de snelweg af", zei de premier daarover, terwijl de actie gaande was.

Vanochtend kwamen bij een dodelijk ongeluk op de A59 bij Oss een man van 71 en een vrouw van 72 uit Oss om het leven. Zij zaten in dezelfde auto en raakten bekneld. Ook zijn er zes mensen gewond geraakt. Op het moment van de botsing reden er op die weg veel tractors. Ze waren onderweg naar een boerenprotest in Den Bosch.

De actievoerders zijn het niet eens met het intrekken van de vergunningen van vijf pluimveehouders. Hun vergunning vervalt omdat ze te veel stikstof uitstoten die in de nabijgelegen natuur terechtkomt, en omdat hun plannen om de uitstoot te beperken volgens het Brabantse provinciebestuur ondermaats zijn.

De demonstranten zijn het niet eens met de procedure die leidde tot de intrekking:

Volgens de politie Oost-Brabant is zowel 's ochtends als 's middags geprobeerd om tractoren van de snelweg te weren. Dat dat niet lukte zou te wijten zijn aan de vele verschillende aanrijroutes en verschillende op- en afritten die werden gebruikt. "Gelet op de massale toestroom die relatief veilig verliep, is besloten te gedogen dat tractoren op de snelweg reden."

Het OM en de politie benadrukken dat het de verantwoordelijkheid van de tractorbestuurders is om geen overtredingen te begaan, zoals het rijden op de snelweg.

'Demonstratierecht niet onbeperkt'

Andere ministers sloten zich bij de oproep van Jetten aan. "Het is bloedlink en altijd een onverstandig idee", zei minister Karremans (Infrastructuur) na de ministerraad. "Dat zeg ik tegen Extinction Rebellion, boeren, truckers, wie dan ook."

Dat vindt ook zijn collega Heerma (Binnenlandse Zaken), die over het demonstratierecht gaat. "Het demonstratierecht is in Nederland niet onbeperkt. Je moet geen gevaarlijke situaties creëren op vitale locaties."

Het is verboden voor tractoren om over de snelweg te rijden. Toch zeiden het OM en de politie Oost-Brabant eerder deze week dat ze de boeren niet zouden tegenhouden, vanwege het demonstratierecht. "Dat is geen goed signaal', vindt Jetten. "Dit moet worden nabesproken."

Dat verwacht ook minister Heerma. "De lokale driehoek (dat is de burgemeester, de officier van justitie en de politiechef) moet de demonstratie in goede banen leiden", zei Heerma. "Ik ga ervan uit dat er lokaal geëvalueerd wordt."

'Maag draait ervan om'

Alle ministers benadrukten het "vreselijk" te vinden wat er is gebeurd en zeiden dat de gedachten als eerste uitgaan naar de slachtoffers en de nabestaanden van het ongeluk. "Mijn maag draait ervan om", zei Heerma.

Om verdere conclusies te trekken willen de ministers eerst het onderzoek van de politie afwachten. "We moeten niet meteen gaan vingerwijzen, het is vooral ellendig voor de mensen die het is overkomen en hun familie en naasten", zei ook landbouwminister Van Essen.

De organisatoren van het protest riepen de boeren op om op de weg terug niet ook over de snelweg te gaan.

Dat wordt een ingewikkelde puzzel, want hij wil de overheidsfinanciën op orde houden en "de marges zijn klein", zei hij voor aanvang van de eerste ministerraad na het zomerreces.

Tegelijk heeft het minderheidskabinet steun nodig vanuit de oppositie. Heinen heeft deze zomer al veel met partijen gesproken. Hoe realistisch het is dat er breed draagvlak komt, "gaan we de komende tijd zien", aldus Heinen.

'Veel overeenstemming'

Vanaf volgende week gaat de top van het kabinet met verschillende partijen om tafel. Heinen heeft er "wel vertrouwen" in dat het goed gaat komen. "Maar dat betekent niet dat het gemakkelijk is."

Er wordt onder meer gekeken naar Pro en JA21. Beide partijen hebben aangegeven dat het minderheidskabinet moet kiezen of het 'over links' of 'over rechts' wil, omdat de onderlinge verschillen groot zijn.

Maar Heinen heeft ook "veel overeenstemming" gehoord de afgelopen zomer. "De komende twee, drie weken gaan we die heel ingewikkelde puzzel leggen", is zijn overtuiging.

Het belooft druk te worden bij het provinciehuis in Den Bosch, want uiteenlopende boerenorganisaties hebben opgeroepen om te komen demonstreren. Om de vijf pluimveehouders een hart onder de riem te steken, maar ook omdat andere boeren bang zijn dat zij mogelijk de volgende zijn.

Jarenlange juridische strijd

Het Brabantse provinciebestuur ging niet over een nacht ijs. Het dilemma waar de Gedeputeerde Staten voor stonden: de rechtszekerheid van de individuele boer enerzijds en de bescherming van stikstofgevoelige natuurgebieden anderzijds. Na jarenlange juridische strijd besloot het provinciebestuur in juli dat de vergunningen moeten worden ingetrokken om natuurgebieden te beschermen.

Dit zijn beelden van de boeren bij het provinciehuis:

De pluimveehouders zijn het daar niet mee eens. Ze hadden plannen gemaakt om minder stikstof uit te stoten, maar de provincie vond die onvoldoende. Op de vraag van de NOS wanneer die plannen wel goed genoeg waren geweest, wil het provinciebestuur geen antwoord geven.

De kwestie speelt al sinds 2023. Milieuorganisaties Mobilisation for the Environment (MOB) en Vereniging Leefmilieu vroegen de provincie toen om de vergunningen van de zogenoemde piekbelasters in te trekken, vanwege de grote hoeveelheid stikstof die vanuit hun boerderijen op naastgelegen natuurgebieden terechtkomt.

Wat is een piekbelaster?

'Piekbelaster' is de term voor een bedrijf dat relatief veel stikstofneerslag veroorzaakt op stikstofgevoelige beschermde natuurgebieden. Het kabinet liet jaren geleden een lijst maken met de 3000 grootste belasters uit de agrarische sector en noemde ze piekbelasters.

De stikstofverbinding die dieren uitstoten (ammoniak) komt dicht bij de bron neer. Daardoor zijn piekbelasters meestal bedrijven die dicht bij een Natura 2000-gebied liggen. Het kan ook om bedrijven gaan die iets verder af liggen van een beschermd natuurgebied maar veel dieren houden.

De provincie vond intrekking aanvankelijk te ver gaan, omdat de boeren gewoon volgens de regels werkten. Het zou een te grote inbreuk zijn op hun rechtszekerheid.

Uiteindelijk moest de rechter eraan te pas komen. Die ging mee in de argumentatie van de milieuorganisaties: Brabantse beschermde Natura 2000-gebieden zijn overbelast door stikstof, terwijl dat niet is toegestaan en de overheid doet te weinig om het tij te keren. Ook gaf de rechter de milieuorganisaties gelijk dat deze pluimveehouderijen in die gebieden voor relatief veel stikstofneerslag zorgen.

Maar direct vergunningen intrekken ging de rechter toen te ver. De uitspraak van april 2025 bevatte een opdracht voor provincie, boeren en milieuorganisaties: ga met elkaar om tafel en maak een plan waarmee binnen een jaar de stikstofneerslag op die natuurgebieden "substantieel en blijvend" daalt.

Maanden radiostilte

In november 2025 leverden de pluimveehouders hun plannen in. Volgens hun adviseur leidden die tot een flinke vermindering van de stikstofuitstoot. Als de boeren ze hadden mogen uitvoeren, zouden ze tussen de 50 en 85 procent minder uitstoten, aldus de adviseur die anoniem wil blijven.

Daarna was het acht maanden stil. "De provincie heeft geen enkele feedback gegeven", vertelt de adviseur van de vijf pluimveehouders.

De provincie erkent dat de communicatie niet helemaal netjes is gegaan: "Wij realiseren ons dat een tussenbericht richting de ondernemers beter was geweest." Maar de voorstellen leveren onvoldoende stikstofwinst op, schrijft het provinciebestuur.

Wanneer is het genoeg?

Dat roept de vraag op: wat was wel voldoende geweest? Duidelijk is dat de lezingen van de vijf pluimveehouders, de milieuorganisaties en die van de provincie sterk van elkaar verschillen over wat een "blijvende, substantiële daling" is, zoals de rechter nodig achtte.

De pluimveehouders vinden dat hun plannen aansluiten bij de uitspraak van de rechter. Wat de milieuorganisaties betreft, moeten de vergunningen sowieso worden ingetrokken. "Deze vijf zijn piekbelasters, zelfs bij 90 procent verminderen zouden ze nog piekbelaster zijn. Ze hadden op die locatie nooit een vergunning mogen krijgen", zegt Johan Vollenbroek van MOB.

De provincie gaf de NOS geen inhoudelijk antwoord op de vraag wat haar interpretatie is van een blijvende, substantiële daling. Bij het herhalen van deze en andere vragen, wilde een woordvoerder überhaupt niet meer antwoorden. "Wij kiezen ervoor om op dit moment op hoofdlijnen te reageren."

Hoop

In totaal heeft MOB van "enkele tientallen" bedrijven gevraagd om de vergunningen te laten intrekken. "We doen dit alleen omdat de falende overheid al decennia geen natuur- en stikstofbeleid heeft, terwijl de natuur steeds verder achteruitgaat en onherstelbaar beschadigd wordt", zegt Vollenbroek. Zijn hoop is gericht op de in juni gepresenteerde stikstofplannen van minister Van Essen. "Als die eindelijk concreet worden, kunnen we hopelijk stoppen met dit soort procedures."

Pluimveehouder Joris is een van de vijf Brabante bedrijven wiens vergunning ingetrokken dreigt te worden:

"We zijn diep geraakt door het overlijden van Jacques Wallage", zegt de huidige burgemeester Roelien Kamminga in een reactie. "Hij heeft veel betekend voor Groningen."

Van wethouder tot staatssecretaris

Wallage werd op jonge leeftijd wethouder in Groningen. Daarna maakte hij voor de PvdA in 1981 zijn intrede in de Tweede Kamer. Acht jaar later werd hij staatssecretaris van Onderwijs in het kabinet-Lubbers III.

In 1994 keerde hij terug naar de Tweede Kamer, deze keer als fractievoorzitter. Vier jaar later nam hij definitief afscheid van het Binnenhof en werd hij burgemeester in Groningen. Dat bleef hij tot 2009.

Een jaar later kreeg Wallage samen met Uri Rosenthal (VVD) de opdracht te kijken of er een kabinet gevormd kon worden van VVD, PvdA, D66 en GroenLinks. Een paar weken later concludeerden de twee informateurs dat de verschillen daarvoor te groot waren.

Uiteindelijk sloten de VVD en het CDA een gedoogakkoord met de PVV, waarna Mark Rutte zijn eerste kabinet kon presenteren.

Hertrouwd

Wallage werd op 27 september 1946 geboren in Apeldoorn. Hij groeide op in een middenstandsgezin in Groningen en studeerde sociologie en planologie aan de universiteit in Groningen. Wallage was getrouwd met een kleindochter van oud-minister-president Willem Drees. Nadat hij van haar was gescheiden, hertrouwde hij met haar zus. Hij had twee kinderen, schrijft RTV Noord.

Wallage begon zijn politieke carrière als raadslid in Groningen. Hij werd daarna wethouder in het eerste progressieve college (PvdA, CPN, D66) onder leiding van burgemeester Harm Buiter. Dat college was onder meer verantwoordelijk voor het verkeerscirculatieplan, dat auto's uit de binnenstad weerde.

Dat hij in 1998 koos voor het burgemeesterschap in Groningen na een politieke carrière in Den Haag, ging er niet in bij de toenmalige minister-president Wim Kok. Toen Wallage duidelijk maakte dat hij echt wilde, mocht hij van Kok gaan. "Als jij je keus hebt gemaakt, dan sta ik daarachter. Je hebt voor de partij landelijk echt genoeg gedaan", zei Kok.

Ereburger

Na bijna tien jaar nam hij in 2009 afscheid als burgemeester. Over zijn afscheid zei hij: "Je moet voorkomen dat Stadjers hun burgemeester bedoelen als ze het over d'Olle Grieze hebben." Hij doelde daarmee op de bijnaam van de Martinitoren in Groningen, maar letterlijk vertaald is het de oude grijze. Bij zijn afscheid werd hij benoemd tot ereburger van de stad.

Hij keek positief terug op zijn burgemeesterschap. Wallage had alleen spijt van zijn beleid rond coffeeshops. "Pas tegen het eind van mijn burgemeestersjaren werd duidelijk dat sommige coffeeshops zich vertakt hadden naar de onderwereld. Daar had de harde in plaats van de uitgestoken hand eerder moeten worden toegepast", zei hij daarover.

De pluimveehouders kregen vorige maand te horen dat de provincie Noord-Brabant hun natuurvergunning wil intrekken, omdat hun bedrijven te veel stikstof uitstoten. Het provinciebestuur trekt die conclusie na een rechterlijke uitspraak in een zaak die werd aangespannen door milieuorganisatie Mobilisation for the Environment (MOB).

Nieuwsuur ging langs bij pluimveehouder Joris van Lierop. Hij is één van de vijf pluimveehouders die zijn vergunning dreigt kwijt te raken. "We hebben plannen gepresenteerd met flinke reductie. Daar is niets mee gedaan":

Het intrekken van de vergunning is nog niet definitief, de ondernemers kunnen op het besluit van de provincie een zienswijze indienen. Van Essen vindt dat de pluimveehouders toch nog de kans moeten krijgen om met nieuwe plannen te komen, bijvoorbeeld door te innoveren of minder dieren te houden op de boerderij.

"Ik vind het belangrijk dat, zeker bij dergelijke zwaarwegende besluiten, een grote mate van zorgvuldigheid wordt betracht", schrijft de minister aan de Kamer. Ook wil hij dat zijn nieuwe stikstofpakket, dat hij in juni aankondigde, wordt meegenomen in de afweging van de provincie. Van Essen wil hiervoor in oktober een spoedwet naar de Kamer sturen.

Om tafel met de provincie

De landbouwminister gaat zelf niet over het uitgeven of intrekken van stikstofvergunningen, dat is aan de provincie. Toch ging Van Essen met het Brabantse provinciebestuur om tafel om de kwestie van de vijf pluimveehouders te bespreken. "Ik vind het belangrijk dat er geen onomkeerbare besluiten genomen worden", is in zijn brief te lezen.

De Brabantse Provinciale Staten komen morgen terug van reces om de kwestie rond de kippenboeren te bespreken.

Het minderheidskabinet heeft in de Tweede Kamer 66 van de 150 zetels en in de Eerste Kamer 22 van de 75 zetels. Er is in beide Kamers dus steun van oppositiepartijen nodig om tot een meerderheid te komen.

Gisteren werd al bekend dat het kabinet daarom volgende week, in aanloop naar Prinsjesdag, een aantal partijen wilde uitnodigen. Toen was nog niet duidelijk om welke partijen het ging.

Verbazing

Vanuit het kabinet zal premier Jetten in elk geval aanschuiven bij de gesprekken, die waarschijnlijk op zijn ministerie van Algemene Zaken plaatsvinden. Ook de vicepremiers Yesilgöz (VVD) en Van den Brink (CDA) zijn er naar verluidt bij. Minister Heinen van Financiën is vermoedelijk niet aanwezig.

Bij de oppositie is daar verbazing over te horen. Ze vinden de reden voor de gesprekken ook nog vaag. Het zou niet om onderhandelingen gaan, waar eventueel al deals over steun worden gesloten, maar meer om het polsen met wie er serieus over steun kan worden gesproken.

En de tijd begint te dringen. Op de derde dinsdag van september is het Prinsjesdag, dat is over een kleine vijf weken. Volgende week, op woensdag 19 augustus, is de eerste begrotingsraad waarin het kabinet zelf de Prinsjesdagplannen bespreekt, een week later is de tweede.

Voor het zomerreces maakten premier Jetten en minister Heinen al een ronde langs oppositiepartijen. Een deal leek toen nog ver weg.

Het is nog niet bekend wie er aanschuiven bij de gesprekken. Ze worden waarschijnlijk gehouden op het ministerie van Algemene Zaken van premier Jetten.

Het kabinet heeft zowel in de Tweede als in de Eerste Kamer geen meerderheid en moet op zoek naar partijen die de begrotings- en de belastingplannen voor volgend jaar aan een meerderheid willen helpen. Vooral Pro en JA21 worden vaak genoemd als optie.

Beide oppositiepartijen vinden dat het kabinet moet kiezen of het 'over links' (met Pro) of 'over rechts' (met JA21) wil gaan. Voor een deal 'over rechts' is de steun van JA21 alleen niet voldoende, er zou dan nog een partij als de SGP bij moeten.

Het was al bekend dat Nederland aan de internationale missie zou deelnemen, maar niet duidelijk was hoeveel mensen er begin september voor een paar weken naar Groenland gestuurd worden.

Yesilgöz meldde op televisie dat het om "enkele tientallen mariniers" gaat. Ze wil het exacte getal niet noemen, omdat de Russen volgens haar goed in de gaten houden "wie wat waar doet". Nederland stuurt ook "enkele vaartuigen".

'Niet vanwege Trump'

Volgens de minister van Defensie is de oefening belangrijk vanwege "de stijgende activiteit van de Russen en Chinezen" in het poolgebied en heeft die "niks te maken" met Trump.

De Amerikaanse president heeft een paar keer gezegd Groenland te willen overnemen en heeft het nu opnieuw aan de stok met het eiland, dat een eigen status heeft maar deel uitmaakt van het koninkrijk Denemarken.

"Het is een NAVO-oefening", zegt Yesilgöz, "en in de NAVO zit ook Amerika". De Amerikanen doen weliswaar niet mee, maar het is wel "een gezamenlijke oefening".

Trump dreigde met sancties toen Nederland in januari aankondigde om met één militair mee te doen aan eerdere verkenningsoefening in het gebied, maar hij trok dat later weer in.

Een groep artsen alarmeerde de RCC vanwege de campagne die Philip Morris is gestart om nieuwe strengere tabakswetten te beïnvloeden. Volgens de artsen beïnvloedde Philip Morris met AI-gegenereerde teksten actief de standpunten van burgers over de nieuwe regels.

Philip Morris ging als volgt te werk: in tabakszaken hingen gele affiches met een QR-code erop, onder de noemer 'your voice your choice'. Wie de code scant, wordt doorgestuurd naar een tool waarin je multiplechoicevragen krijgt over tabaksproducten en rookbeleid.

Op basis van de antwoorden schrijft de AI-tekstgenerator vervolgens een tekst in de ik-vorm, met argumenten waarom je tegen strengere wetten bent. Die tekst kan daarna naar een website van de Europese Unie worden gestuurd.

Commercieel karakter

De tekstgenerator is betaald en in handen van Philip Morris. Dat is een van de dingen die niet pluis is, zo oordeelt de Reclame Code Commissie.

De tabaksgigant zelf zegt in het verweer juist dat het mensen hiermee wil oproepen en helpen mee te doen aan het publieke debat. Daar gaat de waakhond niet in mee. "Dat de uitingen zijn vormgegeven als een oproep tot een publieke consultatie doet niet af aan dit commerciële karakter."

Daarnaast plaatsen de uitingen alternatieve tabaksproducten, zoals vapes of verhitte tabak, in een gunstig daglicht, zo oordeelt de Code Commissie. Daarmee is er wel degelijk sprake van reclame, en dat is verboden.

Advocaat Laura van Gijn, die de artsen bijstond, benadrukt dat het overtreden van het tabaksreclameverbod een strafbaar feit is. "Deze beslissing is een duidelijk signaal aan de tabaksindustrie dat digitale beïnvloedingscampagnes niet buiten het bereik van het reclameverbod vallen, ook niet wanneer ze worden verpakt als burgerparticipatie. Dit precedent is relevant voor vergelijkbare campagnes elders in Europa."

Driekwart AI

De Europese wetsvoorstellen zijn nu in publieksconsultatie en bijna driekwart van de Nederlandse reacties erop is volledig door AI geschreven. Met de tekstgenerator van Philip Morris, bleek uit eerder onderzoek van de NOS en Pointer.

Op dit moment worden twee Europese tabakswetten voorbereid in Brussel. Het gaat om de grootste aanscherpingen in vijftien jaar. De wetsherzieningen gaan vooral over alternatieven voor sigaretten, zoals vapes, e-sigaretten, verhitte tabak en nicotinezakjes (snus). Inmiddels bestaat 40 procent van de omzet van Philip Morris uit deze producten.

Hij bracht vandaag een bezoek aan de regio Nijmegen, waar hij met ondernemers sprak en meevoer op een peilboot, die de waterstanden op de Waal meet. Op veel plekken is de waterstand zo laag, dat je er kunt staan zonder kopje onder te gaan.

Binnenvaartschepen worden ernstig gehinderd door het lage water, veroorzaakt door de aanhoudende droogte. Ze kunnen helemaal niet varen of veel minder vracht meenemen omdat ze anders vast komen te zitten. Veel sluizen zijn inmiddels gesloten en ook het economisch belangrijke Twentekanaal is onbereikbaar.

Karremans schat dat de economische schade voor bedrijven "in de tientallen, zo niet honderden miljoenen euro's" loopt. Dat het bedrijfsleven naar het kabinet kijkt begrijpt hij wel, maar hij gaat de schade niet compenseren.

"Er zijn regelingen als er sprake is van een natuurramp, zoals de wateroverlast in Limburg in 2021. Maar daar zijn we nu nog niet. We hebben het geld ook niet op de rekening staan", zegt de VVD-bewindsman. "Ook wij kunnen er niets aan doen dat het niet regent."

"Er is sprake van een feitelijk watertekort, maar het is nog geen crisis", schetst hij de situatie. "Dat wordt het wel als de droogte nog een paar weken aanhoudt, als ook de hoeveelheid drinkwater in het geding komt bijvoorbeeld."

Ondertussen probeert de overheid het nog aanwezige zoetwater zo goed mogelijk te verdelen over het land. De veiligheid van de dijken en de beschikbaarheid van voldoende drinkwater zijn daarbij de absolute prioriteit. Economische activiteit, zoals binnenvaart of de tuinbouw, staat veel lager in de rangorde.

Meer 'regentonnen'

Toch ziet Karremans dat onze huidige omgang met het water niet veel langer houdbaar is. Daarom wordt er in het voorjaar al meer water opgeslagen in bijvoorbeeld het IJsselmeer en het Volkerak-Zoommeer, maar dat is voor de toekomst niet genoeg.

Daarom werkt het kabinet aan het zogeheten Deltaprogramma Zoetwater. Volgens minister Karremans worden er komend najaar nog knopen doorgehakt om ervoor te zorgen "dat we voldoende 'regentonnen' hebben" als de droogte weer toeslaat.

Dat zullen ingrijpende besluiten zijn, denkt hij. Want het betekent bijvoorbeeld dat er schaars land zal moeten worden ingeleverd voor wateropslag.

Maandelijks publiceert zijn ministerie een lijst van gemeenten die niet aan hun wettelijke taak uit de spreidingswet voldoen, om wat voor reden dan ook. Vorige maand werden de eerste tien gemeenten onder toezicht gesteld, nu zijn er veertien bij gekomen.

Dat ze onder toezicht zijn gesteld betekent dat de verantwoordelijke wethouders op het ministerie uitleg moeten komen geven en dat er afspraken worden gemaakt over het beschikbaar stellen van een locatie voor een azc en wanneer die klaar moet zijn.

Welke gemeenten staan op de lijst? (toevoegingen vetgedrukt)

Om voldoende opvangplekken voor asielzoekers te krijgen hanteert het kabinet een zogeheten escalatieladder met zes tredes. De 24 gemeenten uit de lijst staan nu op trede drie. Uiteindelijk kan het kabinet een gemeente dwingen om een azc te accepteren. Dat is trede zes.

Door maandelijks een lijst met achterblijvers te publiceren hoopt het kabinet de gemeenten te bewegen om aan hun wettelijke taak te voldoen. Dat een gemeente op de lijst staat, zegt niets over de reden waarom het niet gelukt is voldoende opvangplekken te regelen.

"Het is een feitelijke constatering", zegt een woordvoerder van het ministerie. Of er sprake is van politieke onwil of dat het om andere redenen niet lukt, moet uit de gesprekken blijken.

Nog maar één gesprek gevoerd

Overigens heeft het ministerie tot nu toe nog maar met één gemeente een gesprek gevoerd. Mede vanwege de zomervakantie is het moeilijk om een geschikt moment in de agenda te vinden.

Dat gesprek was met de gemeente Westland en verliep volgens de woordvoerder constructief. Westland moet zo'n 700 asielzoekers opvangen, maar dat zijn er tot nu toe nul. De gemeente verzet zich al jaren tegen de spreidingswet. De gemeenteraad sprak eerder uit dat er geen draagvlak is voor een azc.

In juni van dit jaar trad een nieuw college van B&W aan in de gemeente. De verantwoordelijk wethouder heeft na het gesprek met het ministerie gezegd dat hij na de zomer met een verklaring komt over hoe Westland met de spreidingswet zal omgaan.

In onderstaande special lees je over de totstandkoming en werking van de spreidingswet:

In zijn brief beklemtoont de minister dat het vrijwel zeker is dat er geen enkele migrant is doorgereisd naar het vasteland van Spanje of de rest van de EU, ook omdat Spanje de buitengrens van de unie inmiddels verstrekt heeft. "Met de nu gepleegde inzet lijkt het Schengengebied niet geschonden", schrijft hij.

Reizen van Ceuta naar het Spaanse vasteland is gebonden aan controles, dus de kans lijkt ook klein dat er alsnog migranten naar Europa zullen komen. En als er zich toch mensen uit deze groep in Nederland melden voor asiel, dan worden ze teruggestuurd naar Spanje, belooft Van den Brink.

'Ongekende schending'

Het overgrote deel van de vluchtelingen die zwemmend Ceuta bereikten is inmiddels ook weer teruggekeerd naar Marokko. Toch herhaalt Van den Brink dat de gebeurtenissen van vorige week in de ogen van het kabinet "een ongekende schending van de integriteit van de buitengrens van Europa zijn en alles erop gericht moet zijn om dat te voorkomen".

Morgen bespreken de asielministers van de EU in een ingelaste onlinevergadering de situatie. Spanje moet wat Van den Brink betreft "alles op alles zetten" om ook de overgebleven migranten terug te laten keren en de grenzen verder te beveiligen. "Zodat er geen aanzuigende werking ontstaat voor anderen die ook irregulier naar Spanje willen komen."

72 doden

Afgelopen donderdag kwamen er in 24 uur tijd zo'n 50.000 mensen illegaal de grens tussen Marokko en Ceuta over, de meesten zwemmend. Waarom dat precies gebeurde, is niet duidelijk. Mogelijk spelen berichten op sociale media een rol.

De gebeurtenissen leidden tot grote ophef en verontwaardiging. Kamerleden van vooral rechtse partijen drongen aan op harde maatregelen om te voorkomen dat de Marokkanen konden doorreizen naar de rest van de EU en dus ook Nederland.

Bij de overtocht kwamen zeker 72 mensen om. "Het kabinet betreurt het verlies van deze levens. Mensensmokkelaars hebben misbruik gemaakt van kwetsbare personen waaronder minderjarigen. Het kabinet veroordeelt dit", schrijft minister Van den Brink.

Op dit moment is het volgens het kabinet nog niet nodig om aanvullende Europese of nationale maatregelen te nemen. "We willen dat Spanje de komende uren, vandaag nog, maatregelen neemt", zegt minister Berendsen van Buitenlandse Zaken.

Hij reageert op de situatie in Ceuta, de Spaanse exclave die grenst aan Marokko. De afgelopen dagen hebben zo'n 50.000 migranten zwemmend, per boot of over hekken klimmend dit gebied bereikt. Volgens het Spaanse ministerie van Binnenlandse Zaken zijn de meeste migranten, circa 48.300, inmiddels vrijwillig teruggekeerd naar Marokko.

Het kabinet vindt niet dat de Schengenafspraken voor Spanje moeten worden opgeschort, zoals landen als Italië, Finland en Zweden als een mogelijkheid zien. In het Schengenverdrag is afgesproken dat er in principe geen paspoortcontroles meer zijn tussen de aangesloten Europese landen.

Reizen

Vooral rechtse politieke partijen in Nederland als de PVV, JA21, BBB en de VVD vrezen dat aangekomen migranten nu via Spanje probleemloos naar andere Europese landen kunnen reizen. Dat moet voorkomen worden, vinden zij.

Regeringspartij VVD wil dat Spanje de grenzen gaat bewaken, niemand doorlaat en de migranten direct terugstuurt. "Indien Spanje dat niet doet, moet Frontex ingrijpen en is geen enkel drukmiddel uitgesloten, inclusief maatregelen om Schengen (praktisch) op te schorten", laat VVD-fractievoorzitter Brekelmans via X weten. Frontex is de Europese grens- en kustwacht die de Europese buitengrenzen bewaakt.

JA21, die Kamervragen heeft gesteld, wil weten op welke manier het kabinet "gaat voorkomen en monitoren dat deze migranten naar Nederland doorreizen". De kleine christelijke partij CU is overigens ook kritisch op de Spaanse aanpak en op de eerste reactie van het Nederlandse kabinet. "Ik verwacht dat de minister Spanje en Marokko hier snel op aanspreekt en dat deze jonge mannen zo snel mogelijk worden teruggestuurd", aldus het CU-Kamerlid Ceder.

Minister Berendsen begrijpt dat er zorgen zijn dat Marokkaanse migranten zich op termijn bij het Nederlandse aanmeldcentrum in Ter Apel zullen melden. "Maar dat is nu niet aan de orde."

Verzoek tot spoeddebat

PVV-leider Wilders wil dat Nederland de grenzen onmiddellijk sluit en hoopt dat de Tweede Kamer over de situatie in Ceuta terugkomt van reces voor een spoeddebat. Daar is een meerderheid voor nodig, maar vooralsnog lijken niet meer dan 71 Kamerleden te willen debatteren. Wel komt het kabinet op korte termijn met een brief om antwoord te geven op allerlei vragen.

Minister Berendsen liet vanmorgen weten dat hij erop rekent dat Spanje "doet wat nodig is". Inmiddels is zijn toon iets minder diplomatiek. "Als er vandaag de komende uren niets verandert, dan gaan we praten over aanvullende maatregelen op EU-niveau of nationaal, maar dat is nu nog niet aan de orde." De minister wilde ook niet zeggen aan welke nationale maatregelen er dan wordt gedacht. Ook benadrukt hij dat Spanje inmiddels het leger heeft ingezet.

Muisstil

Oppositiepartij Volt vindt dat Spanje veel Europese steun ter plaatste verdient. "Spanje bewaakt onze buitengrens. Die is van ons allemaal", benadrukt Volt-leider Dassen, die ook kritiek heeft op de harde toon van vooral regeringspartij VVD. Ook de Partij voor de Dieren benadrukt dit. Partijleider Teunissen vindt dat VVD-leider Yesilgöz "muisstil" was over haat tegen vluchtelingen in Nederland. "En nu staat ze vooraan."

Het overleg wordt sinds 16 juli iedere week gehouden. Op die dag is fase 2 afgekondigd. Dit betekent dat niet meer sprake is van 'dreigend' watertekort (zoals bij fase 1) maar van een 'feitelijk' watertekort.

Nederland kampt al enige weken met grote droogte door de hoge temperaturen, de lage waterstanden in de rivieren en de toenemende vraag naar water.

Verschillen per regio

Tussen regio's zijn behoorlijke verschillen in het tekort aan zoet water en daarom zullen er regionaal wel nieuwe maatregelen worden genomen.

Er wordt nu vooral gewerkt aan een "zo efficiënt mogelijke" verdeling van het water en er wordt geprobeerd het water zo veel mogelijk vast te houden. Daar worden noodpompen voor ingezet.

Schippers moeten bijvoorbeeld langer wachten bij sommige sluizen, omdat voorkomen moet worden dat het water direct doorloopt naar zee. Het sluiscomplex bij het Gelderse Eefde is sinds enkele dagen in zijn geheel gestremd, waardoor het niet meer mogelijk is om van de IJssel naar de Twentekanalen te gaan. Twentse ondernemers langs het kanaal vrezen een groot omzetverlies.

Verzilting en blauwalg

Het westen van het land heeft last van verzilting, waarbij door het zoetwatergebrek in rivieren zeewater verder de riviermonding instroomt. Dat is schadelijk voor de natuur en de landbouw.

In grote delen van Nederland gelden onttrekkingsverboden, dat betekent dat boeren of tuinders geen water meer mogen halen uit rivieren of sloten om hun gewassen te besproeien.

De kwaliteit van het zwemwater wordt daarnaast op meer plekken slechter, doordat er vanwege te weinig water blauwalg optreedt.

Het handelsverbod zat er al aan te komen, maar de ingangsdatum was nog niet bekendgemaakt. Een meerderheid in de Tweede Kamer vroeg vorig jaar om een nationaal verbod op de invoer en doorvoer van goederen uit illegale nederzettingen.

Europees verbod

Het kabinet heeft herhaaldelijk gepleit voor een Europees verbod, maar daarvoor is onder de lidstaten onvoldoende steun. België, Spanje en Ierland stelden eerder al wel op nationaal niveau sancties in.

De bouw van nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever en de Golanhoogte is in strijd met het internationaal recht. Kolonisten maken zich bovendien volgens de Verenigde Naties stelselmatig schuldig aan geweld en intimidatie tegen de Palestijnse bevolking.

Correspondent Nasrah Habiballah legde vorig jaar uit hoe Palestijnen op de Westoever hun grond, water en wegen verliezen door Israëlische kolonisten:

Twee dagen geleden kondigde een Israëlische minister aan dat hij ook in de Gazastrook weer nederzettingen wil bouwen. Tot 2005 woonden er ook al kolonisten in dat gebied.

Premier Jetten zei eerder over de maatregel dat hij ermee wil voorkomen dat Nederland met economische activiteiten bijdraagt "aan een onrechtmatige bezetting en het in stand houden van illegale nederzettingen".

Met de maatregel wordt niet alleen de import, maar ook de tussenhandel in goederen uit de nederzettingen verboden. Ook Nederlandse bedrijven in het buitenland moeten zich eraan houden. De sanctie geldt in principe voor drie jaar.

Is het politieke onkunde of zijn de problemen echt zo moeilijk op te lossen?

"Het voornaamste probleem is dat niemand zich verantwoordelijk lijkt te voelen", is de analyse van hoogleraar openbare-orderecht Michel Vols (Rijksuniversiteit Groningen). "Het COA zegt: het is aan de burgemeester en aan de politie. De politie zegt: het is aan het COA."

De NOS sprak enkele 'veiligelanders' in Ter Apel. Lees hier hun verhalen:

En dan is er nog het kabinet. Nadat het Rode Kruis en Vluchtelingenwerk vorige week besloten de hulp op het buitenterrein van Ter Apel te staken omdat het te onveilig zou zijn, kwam asielminister Bart van den Brink in actie.

In een Kamerbrief kondigde hij maandag een aantal 'nieuwe afspraken' aan. De eerste luidde: "Het gebied rond het aanmeldcentrum, waaronder het voorterrein, is aangemerkt als veiligheidsrisicogebied. Verder zijn er tijdelijk twee boa's extra beschikbaar. Daarnaast worden extra beveiligingscamera's ingezet en is preventief fouilleren mogelijk."

Over dat veiligheidsrisicogebied ontstond vervolgens verwarring. Want hoewel het in de brief werd gepresenteerd als nieuwe maatregel, geldt het gebied rond het aanmeldcentrum al zeker anderhalf jaar als veiligheidsrisicogebied. In die tijd heeft de burgemeester van Westerwolde dat besluit meerdere keren verlengd en afgelopen februari deed hij dat opnieuw tot eind deze zomer.

Nieuwsuur vroeg minister Van den Brink hiernaar tijdens een tv-interview, afgelopen maandag. Hij leek niet precies te weten hoe de vork in de steel zat. "Volgens mij is dit gebied in het verleden al vaker aangewezen tot veiligheidsrisicogebied. Ik weet niet of dat permanent was, of dat dat telkens opnieuw tot een besluit heeft geleid. Mijn informatie is volgens mij dat het al langer zo was."

Politiek duider Arjan Noorlander:

"Er kwam druk op de minister om snel met een lapmiddel te komen. Maar dat Van den Brink niet leek te weten dat het gebied rondom het aanmeldcentrum al langer geldt als veiligheidsrisicogebied, is wel heel opmerkelijk. De problemen met overlastgevers spelen al jaren en hij is de verantwoordelijk minister. Dit toont wel de onmacht van de politiek om goed met Ter Apel om te gaan."

De verwarring rond deze maatregel roept vragen op over de communicatie tussen het ministerie en het lokale bestuur in Westerwolde. Volgens een woordvoerder van het ministerie van Justitie en Veiligheid wist de minister wel degelijk dat het terrein al langer geldt als veiligheidsrisicogebied, maar stond het onhandig geformuleerd in de Kamerbrief. "De bedoeling was dat de focus lag op het nieuwe gebouw dat wordt geopend, het preventief fouilleren en de extra camera's."

Maar ook het preventief fouilleren was al eerder mogelijk, juist omdát het terrein rond het aanmeldcentrum al gold als veiligheidsrisicogebied. Alleen werd dat niet gedaan, zegt de woordvoerder. "Daar zijn nu afspraken over gemaakt met de gemeente en de politie.

"Het is oude wijn in nieuwe zakken", zegt hoogleraar Vols. Het ministerie wilde hiermee waarschijnlijk daadkracht laten zien, maar ze verkopen iets wat allang van kracht is."

'Zorgelijk dat ministerie dit niet wist'

Kortom: vóór afgelopen week waren er al legio mogelijkheden om effectiever op te treden tegen de overlast op het terrein rondom het aanmeldcentrum. Vols: "Het probleem is dat niemand weet van wie dit stukje land is, waardoor er geen gebruik wordt gemaakt van de mogelijkheden die er zijn. En dat het ministerie überhaupt niet leek te weten dat ze dit al konden doen, is zorgelijk."

Vols wijst er bovendien op dat sommige overlastgevers worden verdacht van serieuze vergrijpen en dat harder ingrijpen daarom niet ingewikkeld hoeft te zijn. "Het gaat om intimidatie, bedreiging, diefstal, openlijke geweldpleging, drugshandel. Daar staan jaren gevangenisstraf op. Maar iedereen trekt zijn handen ervan af."

Politiek duider Arjan Noorlander:

"Eigenlijk is Ter Apel de schande van het Nederlandse asielbeleid geworden. Niet door de mensen daar, maar door de onmacht van de politiek om de problemen op te lossen. Elk kabinet belooft het, maar ook dit kabinet - ook al zitten ze er nog maar kort - is daar nog niet toe in staat. En dan lijkt het langzamerhand een zomertraditie te worden dat er problemen zijn op dat grasveld."

Desondanks vonden de NOS en Nieuwsuur weer honderden documenten met e-mailadressen, privételefoonnummers en adresgegevens van burgers. Ook zaten er documenten tussen met nummers van identiteitsbewijzen en zelfs burgerservicenummers (bsn).

Het gebeurde bijvoorbeeld als inwoners een vergunning aanvroegen of reageerden op een plan in hun omgeving, zoals de komst van een azc. Als gemeenten dat publiceren op internet, onder meer omdat dat moet vanwege de Wet Open Overheid, dan moeten privégegevens worden weggelakt.

Dat gebeurt dus lang niet altijd of niet goed genoeg, waardoor privégegevens toch zichtbaar zijn. "Gemeenten nemen de uitkomsten van het NOS-onderzoek zeer serieus. Persoonsgegevens moeten goed beschermd zijn", laat een woordvoerder van gemeentekoepel VNG weten.

Datalek

In 255 documenten trof de NOS bsn's van burgers aan. In één document van de gemeente Pijnacker-Nootdorp stonden er zelfs 43, van burgers die hun mening gaven over een nieuwbouwproject. Naast hun burgerservicenummer waren ook hun naam, adresgegevens, e-mailadres en soms hun telefoonnummer te zien.

Asielzoekerscentrum

Vorige zomer ging de gemeente Midden-Delfland de fout in door per ongeluk een document te publiceren met namen en adressen van 133 inwoners die tegen de komst van een asielzoekerscentrum waren. Dat leidde tot zorgen onder de inwoners over de gevolgen. De gemeente verving het document direct door een geanonimiseerde versie en stuurde de inwoners een brief.

Onzorgvuldig gebruik van het burgerservicenummer kan tot misbruik van persoonsgegevens leiden, zoals identiteitsfraude, waarschuwt de Autoriteit Persoonsgegevens. Er is volgens kenners geen enkele reden waarom bsn's gepubliceerd zouden moeten worden. "In de regel mag dat niet en is het dus een datalek", laat een woordvoerder van de AP weten.

Ingelicht

Gemeenten werden eind vorige week ingelicht door de NOS over de gevonden gegevens. De gemeenten hebben sindsdien in veel gevallen de documenten verwijderd of zijn daar nog mee bezig, laat de VNG weten.

"Als persoonsgegevens onbedoeld openbaar zijn geworden, is dat zorgelijk." Tegelijkertijd is het anonimiseren van miljoenen documenten een omvangrijke taak, schrijft de VNG. Apart budget krijgen de gemeenten daar niet voor.

Verschillende gemeenten zeggen melding te hebben gemaakt bij de Autoriteit Persoonsgegevens. "Het ging om een menselijke fout en we hebben de documenten meteen ontoegankelijk gemaakt. We hebben meteen een melding gedaan", laat een woordvoerder van de gemeente Pijnacker-Nootdorp weten.

Bsn's of paspoortnummers zijn niet de enige gegevens die een datalek kunnen vormen, benadrukt de toezichthouder. Daarvan kan al sprake zijn bij het onterecht vermelden van een adres of alleen een naam.

Hoe vaak dat precies voorkomt, is onbekend: de NOS en Nieuwsuur hebben gericht gezocht naar privédata die overduidelijk niet mogen worden gepubliceerd, zoals burgerservicenummers.

AP kreeg vorig jaar ruim 120 meldingen van gemeenten die per ongeluk data openbaar maakten. In 2014 waren dat er 75. "Het is aannemelijk dat het probleem in werkelijkheid groter is", laat de organisatie weten in een schriftelijke reactie.

Verreweg de meeste gevonden documenten met bsn's van burgers werden in 2016 en 2017 gepubliceerd. Sinds de introductie van strengere privacyregels in 2018 gebeurde dat nog 99 keer.

Software

In de periode daarna zijn veel gemeenten begonnen met het gebruik van software om persoonsgegevens automatisch 'te lakken'. Daarna vindt in de meeste gevallen nog een controle van een medewerker plaats, voordat de documenten worden geüpload naar gemeentelijke informatiesystemen, waarin raadsinformatie en andere gemeentelijke stukken openbaar worden gemaakt.

Dat systeem heeft geen automatische check op eventueel gevoelige gegevens, laat een woordvoerder van Notubiz, een aanbieder van raadsinformatiesystemen, weten. "Wij bieden als leverancier enkel de applicatie, maar zijn niet verantwoordelijk voor de inhoud van gegevens die klanten zelf (online) plaatsen."

Concurrent iBabs ging niet in op vragen van de NOS en Nieuwsuur over voorzorgsmaatregelen tegen datalekken. Wel geeft iBabs aan privacy belangrijk te vinden, "in lijn met de privacywet" te handelen en "continu" samen met zijn klanten te kijken naar verbeteringen.

Verantwoording

Voor dit onderzoek zochten de NOS en Nieuwsuur geautomatiseerd naar gevoelige gegevens in zogenoemde raadsinformatiesystemen. Daarvoor gebruikten we reguliere zoektermen als burgerservicenummer en paspoortnummer, maar zochten we bijvoorbeeld ook naar cijfers met de structuur van een burgerservicenummer. We beoordeelden vervolgens handmatig of er daadwerkelijk sprake was van echte persoonsgegevens van burgers.

Om het aantal met de hand te beoordelen documenten terug te dringen, gebruikten we een AI-model om foutieve hits op te sporen en uit de dataset te halen. Dat deden we met een lokaal gehost model, dat dus niet bij een clouddienst draait. Ook zijn AI-modellen gebruikt voor het schrijven van de software om documenten binnen te halen en te doorzoeken.

De bsn's en andere persoonsgegevens die de NOS en Nieuwsuur hebben verzameld, zullen worden vernietigd.

Douglas W. is vanuit de gevangenis op Schiphol een webshop gestart met een kledinglijn, die verwijst naar de kunstroof uit het Drents Museum. Zo zijn er T-shirts te koop met een afbeelding van de gouden helm uit Roemenië die werd gestolen.

De staatssecretaris is er niet gelukkig mee, maar zolang er geen strafbare feiten worden gepleegd, de slachtoffers niet in hun belangen worden geschaad en de openbare orde niet in het geding is, kunnen ondernemersactiviteiten van gedetineerden niet zomaar worden gestopt, schrijft ze.

Geen wettelijke grondslag

Ook dat W. zijn eigen daad ermee verheerlijkt is op zich geen reden om er een eind aan te maken. Van Bruggen: "Er is geen wettelijke grondslag die alle commerciële uitingen verband houdend met het gepleegde delict verbiedt."

Wel gelden er in de gevangenis communicatiebeperkingen voor gedetineerden. En hun gedrag telt mee bij beslissingen over vrijheden en rechten, zoals verlof of overplaatsingen.

En, zo schrijft de staatssecretaris, van het geld dat hij ermee verdient kan hij in de gevangenis niet echt genieten. Gedetineerden mogen niet meer dan 250 euro op hun bankrekening hebben staan en geld overmaken kan alleen onder toezicht van een medewerker van de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI).

Cel als postadres

Van Bruggen gaat in haar antwoorden niet in op de specifieke zaak van W. Zo geeft ze geen duidelijkheid over de vraag of W. het adres van de gevangenis gebruikt als postadres voor zijn onderneming.

In zijn algemeenheid is dat "niet in lijn" met de bestemming en het karakter van een gevangenis, maar uiteindelijk is het volgens haar aan de Kamer van Koophandel om te bepalen of dat adres gebruikt mag worden.

Ook DJI vindt het "onwenselijk" dat een gedetineerde de gevangenis als postadres gebruikt voor zijn onderneming. Maar wettelijk is er weinig aan te doen, schrijft de organisatie in een verklaring.

Deal met OM

Volgens de advocaat van W. is de webshop niet vanuit de gevangenis opgericht door zijn cliënt, maar door "mensen die dicht bij hem staan". W. werd vorige maand veroordeeld tot vier jaar cel voor zijn aandeel in de kunstroof.

Dat gebeurde nadat hij samen met medeverdachten een deal had gesloten met het Openbaar Ministerie. In ruil voor strafvermindering gaven ze de gouden helm en twee armbanden terug.

Achter dit gemiddelde schuilen grote regionale verschillen, blijkt uit een analyse van alle gemeentelijke formaties door de NOS en de regionale omroepen.

Aan de top staat de provincie Utrecht, met 33 vrouwelijke wethouders, meer dan een derde van alle wethouders in de provincie. De minste heeft Zeeland: acht vrouwen, ongeveer een zesde van het totaal aantal wethouders.

Man stond plek af

In verschillende plaatsen leidde de eenzijdige samenstelling van het college van burgemeester en wethouders tot protest. Een voorbeeld is Heerlen, waar een brede coalitie van lokale en landelijke partijen in mei zes mannelijke wethouders naar voren schoof en geen enkele vrouw.

Kritiek op deze mannenploeg was voor één kandidaat-wethouder aanleiding om een stap terug te doen ten gunste van een vrouwelijke partijgenoot. "Soms vraagt leiderschap ook om ruimte te maken voor een ander", zei Rolf Rozestraten van de Ouderen Partij Heerlen over zijn besluit. Nu is er dus toch een vrouwelijke wethouder in de Zuid-Limburgse stad.

Landelijk nam het aantal vrouwen in de bestuurscolleges lange tijd toe: stapsgewijs van 19 procent zestien jaar geleden tot de 29 procent van 2022. Nu lijkt die emancipatie dus gestokt. In meer dan tachtig gemeenten is er de komende vier jaar niet één vrouwelijke wethouder.

In Renkum in Gelderland daarentegen zijn vier vrouwelijke wethouders en niet één man. Een woordvoerder van de gemeente benadrukt dat dit niet iets bijzonders zou moeten zijn: "Kwaliteit is onafhankelijk van geslacht."

Lokale partijen succesvol

In 340 gemeenten werden op 18 maart nieuwe gemeenteraden gekozen. In 322 gemeenten is inmiddels een coalitie gevormd. Uit de analyse blijkt dat de lokale partijen opnieuw goed hebben onderhandeld.

Niet alleen sleepten zij verreweg de meeste raadszetels in de wacht, ze haalden ook weer een (iets) groter percentage wethouderszetels binnen dan op basis van de verkiezingsuitslag kon worden verwacht: 37 procent.

Van de landelijke partijen wist het CDA de meeste wethoudersposten binnen te slepen, zo'n 17 procent, op de voet gevolgd door de VVD. Ook dat was in beide gevallen een betere score dan het stemmenpercentage dat CDA en VVD in maart behaalden.

FvD bestuurt niet, PVV wel

Op basis van de eerste 'verkenningen' in gemeenten bleek al dat Forum voor Democratie, een partij die stevige winst boekte bij de verkiezingen, in geen enkele gemeente in het college komt. Terugkerend probleem is met name het asielstandpunt van FvD, dat er over het algemeen op staat dat er niet één opvangplek bij komt. Dat is moeilijk verenigbaar met de Spreidingswet.

Anders ligt het bij de PVV, die voor het eerst in zijn bestaan nu wel wethouders levert: in Pekela, Rucphen en Steenbergen. In Pekela maakte de afdeling zich tijdens de onderhandelingen met de SP en het CDA los van de landelijke PVV om een lokale partij te worden.

In Papendrecht leek er ook een PVV-wethouder te komen, maar dat ging op het laatste moment niet door. Een raadslid van Onafhankelijk Papendrecht stapte op het laatste moment uit haar partij, omdat ze de benoeming van een PVV'er wilde voorkomen. Daarmee was de beoogde coalitie haar meerderheid kwijt in de Zuid-Hollandse gemeente en moest de formatie opnieuw beginnen.

Wethoudersvereniging

De Wethoudersvereniging noemt verschillende mogelijke oorzaken voor de stagnatie van het aantal vrouwen. Eén daarvan is de verharding van het politieke klimaat. Op sociale media worden vrouwen volgens de vereniging harder aangevallen dan mannen. Een andere oorzaak kan zijn dat het wethouderschap zeer intensief is: "Vijftig tot zestig uur per week is geen uitzondering."

Verantwoording

Voor dit onderzoek hielden de NOS en de regionale omroepen het formatieproces bij in alle 340 gemeenten waar in maart gemeenteraadsverkiezingen waren. Tot begin deze week waren er 322 gemeentebesturen gevormd.

Handmatig maakten we een overzicht van de belangrijkste gegevens die dat opleverde: hoeveel wethouders, van welke partijen, hoeveel vrouwen en mannen, enzovoort.

Bij eerdere verkiezingen telden we de wethouders op basis van fte's, oftewel arbeidsplaatsen. Soms kiest een gemeente bijvoorbeeld voor wethouders die maar 0,5 of 0,8 fte innemen. Deze keer tellen we uitsluitend aantallen wethouders, omdat niet alle gemeenten het bijbehorende aantal fte's vermelden.