In een brief aan de Tweede Kamer gaat de minister in op zorgen uit de Tweede Kamer over kortingen op de Wet Langdurige Zorg, zoals die in het coalitieakkoord staan opgeschreven. Ook moest dit kabinet nog oude bezuinigingsplannen doorvoeren van het vorige kabinet-Rutte IV en het kabinet-Schoof.

Groeien

Minister Sterk zet een streep door deze oude bezuinigingen en stelt dat er nu tot 2031 1,6 miljard vrijkomt voor gehandicaptenzorg, 3,9 miljard euro voor de ouderenzorg en bijna een half miljard voor de langdurige ggz.

Ze voorspelt dat de gehandicaptenzorg met 1,9 procent en de ouderenzorg met 3,2 procent kan groeien in de periode tot 2031. En dat zou voldoende moeten zijn, is het idee.

Van de baan

Sterk zegt in een brief aan de Tweede Kamer dat ze voorlopig wil afzien van "tariefmaatregelen", dat zijn kortingen op een groeiend budget, bezuinigingen dus eigenlijk.

"Met de beschikbaar gestelde financiële middelen kunnen we met elkaar aan de slag om afspraken te maken over hoe we gaan groeien op een manier die voor patiënten en medewerkers het beste werkt", aldus de minister. "De bezuinigingen op specifieke onderdelen zijn van de baan. Mijn voorstel bevat precies nul financiële verrassingen."

In de Tweede Kamer was dus al veel verzet tegen de bezuinigingen in de ouderenzorg en de gehandicaptenzorg, zowel in een instelling als thuis. In mei lukte het de Tweede Kamer al een geplande besparing van 171 miljoen euro te blokkeren voor 2027, omdat zo'n kwetsbare sector volgens de meerderheid niet met minder geld geconfronteerd moet worden.

Voldoende

Sterk heeft nu gekeken hoeveel geld er de komende jaren eigenlijk precies naar de ouderenzorg, de gehandicaptenzorg en ook de langdurige ggz gaat en hoeveel geld er tot 2031 nodig is.

"Als je alles bij elkaar optelt en aftrekt komt er voldoende extra geld bij om de ouderenzorg en de gehandicaptenzorg door te laten groeien in de komende jaren zoals ze in de afgelopen jaren zijn gegroeid", stelt de minister.

In het coalitieakkoord staat nog wel een korting van 990 miljoen in 2031, maar die is in deze berekening meegenomen. "Meer extra geld is er niet. Maar wat we ervoor krijgen is super waardevol. De langdurige zorg groeit in de komende jaren gewoon door, zoals in de afgelopen jaren."

Later zal duidelijk worden of de Tweede Kamer en de sector het met de berekeningen van de minister eens zijn.

Vooral voor veehouders hebben de plannen grote gevolgen. De publieke tribune zit helemaal vol met belangstellenden uit de beroepsgroep. Mensen die er niet meer bij passen zitten in een zaal met beeldscherm. Een aanwezige werd afgevoerd omdat zij naar het kabinet schreeuwde.

Voor het gebouw zijn twintig tractoren aangekomen. Daar was vooraf door de Nederlandse Melkveehouders Vakbond een afspraak over gemaakt met burgemeester Van Zanen van Den Haag. Het moest gaan om een "symbolische" aanwezigheid.

Andere tractoren die op weg waren naar het Kamergebouw zijn door de politie op basis van een noodbevel ver buiten het centrum tegengehouden. Er zijn vijf personen aangehouden zegt de politie.

Vlak bij het Kamergebouw kwamen twintig tractoren op de afgesproken plek aan:

In het Kamergebouw liepen de gemoederen tussen Kamerleden bijna hoger op dan daarbuiten. Volgens BBB-Kamerlid Van der Plas worden door de stikstofplannen van het kabinet duizenden boeren kapotgemaakt.

"Het betekent feitelijk gewoon halvering van de veestapel. De natte droom van D66", zei Van der Plas. Zij maakt zich boos om de uitspraak van Pro-leider Klaver gisteren, dat zijn partij de stikstofplannen van het kabinet alleen steunt als die niet worden afgezwakt.

SGP-Kamerlid Flach wil graag met BBB voorstellen maken om delen van de plannen te veranderen en zo met de partijen 'op rechts' een alternatief voor Pro te bieden. BBB heeft elf zetels in de Eerste Kamer en dus veel macht. Maar dat betekent water bij de wijn doen en de vraag is of BBB daartoe bereid is.

BBB wil bijvoorbeeld geen bufferzones van een kilometer en ook de limiet van 2,6 koeien per hectare in 2035 "moet eruit". Dat is zo'n beetje de kern van de kabinetsplannen. Daar kunnen D66, VVD en CDA niet mee akkoord gaan.

Punten uit de stikstofplannen

Pro-Kamerlid Bromet werd kritisch bevraagd en moest zichzelf en haar partijstandpunt verdedigen. "Ik haat geen boeren, ik woon tussen de boeren, ik spreek met boeren, ik word gebeld door boeren die zeggen: u heeft gelijk", zei Bromet. "Wij willen uit dit rondje dat al zeven jaar gedraaid wordt."

Bromet gaf wel een opening om de kabinetsplannen bij te stellen. Boeren in de buurt van natuurgebieden die de afgelopen jaren al veel vee hebben weggedaan en kleinschaliger en met minder uitstoot zijn gaan werken moeten niet nog een keer doelstellingen opgelegd krijgen. "De voorbeeldboeren willen we graag behouden", zei Bromet.

Met de 20 zetels van Pro en de 66 van de minderheidscoalitie van D66, VVD en CDA komt het aantal Tweede Kamerzetels dat de maatregelen steunt op 86 van de 150. In de Eerste Kamer komen de coalitiepartijen met Pro tot 36 van de benodigde 38 zetels. Met steun van bijvoorbeeld SP, Volt of de PvdD is daar ook een meerderheid.

In totaal komen zestien Kamerleden aan het woord. En daarna minister Van Essen (D66) van Landbouw. Naar verwachting duurt het debat tot laat in de avond.

Het debat is live te volgen via nos.nl en NPO Politiek en Nieuws.

De Tweede Kamer stemde al in 2025 in met een voorstel voor een landelijk verbod op initiatief van Pro en de Partij voor de Dieren. Daar is jaren over gesproken.

Voordat het verbod definitief kon ingaan, moest de staatssecretaris nog een aantal dingen regelen, zoals de mogelijkheid om gezamenlijk vuurwerk af te steken.

Op dat punt zijn een aantal aanpassingen gedaan na advies van de Raad van State. Zo worden de afstandsregels voor gezamenlijke vuurwerkshows hetzelfde als die voor professionals. Afhankelijk van het type vuurwerk moeten omstanders op 15, 40 of 60 meter afstand blijven.

Einde aan traditie

Bovendien moeten organisaties die vuurwerk willen afsteken een duidelijke binding hebben met de plek waar vuurwerk wordt afgestoken. Het kan gaan om een buurt-, sport- of speciale vuurwerkvereniging. Het is aan gemeenten om deze clubs toestemming te geven.

Wat mag nog wel?

Verenigingen met een duidelijke binding met een gemeente kunnen een vergunning aanvragen. Bij groen licht mogen zij maximaal 200 kilo siervuurwerk (categorie F2) afsteken op een terrein dat goed bereikbaar is voor de hulpdiensten. Dat vuurwerk mag pas op 31 december worden aangeleverd en publiek moet tijdens de show afstand houden.

Particuliere consumenten mogen alleen nog heel licht vuurwerk (categorie F1) afsteken: sterretjes en knalerwten. Knalvuurwerk als rotjes en vuurpijlen (categorie F3) is al sinds 2020 verboden.

Een laatste voorwaarde van de Tweede Kamer was een plan voor de handhaving. In de zomer komt er een landelijke voorlichtingscampagne. En er komen inleverdagen voor mensen die nog vuurwerk hebben liggen.

Het definitieve besluit tot een landelijk verbod is vandaag gepubliceerd in het Staatsblad. Daarmee komt er een einde aan een lange traditie in Nederland, waarbij particulieren zelf massaal vuurwerk afstaken.

Steeds meer incidenten

Na de jaarwisseling van 2024 op 2025 nam het aantal voorstanders in de Tweede Kamer snel toe. Er waren in die nacht meer dan 8000 incidenten met meer geweld tegen de politie en andere hulpverleners.

Verschillende partijen wilden dat het verbod nog een jaar zou worden uitgesteld, zodat ondernemers meer tijd zouden krijgen om over te schakelen, maar die kregen geen meerderheid. In mei besloot het kabinet 100 miljoen euro compensatie voor vuurwerkhandelaren uit te trekken.

Voor mensen die elke euro moeten omdraaien, kunnen de stijgende energieprijzen door de oorlog in het Midden-Oosten veel stress en zorgen opleveren, denkt de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid: "Ik vind het belangrijk dat iedereen die recht heeft op steun, die ook krijgt. We zijn hard aan de slag om dat nog dit jaar mogelijk te maken."

Het Noodfonds Energie is een tijdelijke maatregel, die sinds de oorlog in Oekraïne begon al vaker is ingezet. Deze keer blijft het 'loket' ten minste vier maanden open.

Voorgaande jaren ging het dicht als het budget op was, terwijl lang niet iedereen was geholpen. Dat gaat deze keer niet gebeuren, stelt Vijlbrief in een brief aan de Tweede Kamer. "Er is voldoende geld beschikbaar. Iedereen die er recht op heeft en een aanvraag doet, krijgt steun."

Rekenvoorbeeld

Het gaat om huishoudens met een bruto inkomen tot 130 procent van het sociaal minimum die 8 procent of meer aan energiekosten uitgegeven. Daarnaast komt de groep met een inkomen tussen de 130 en 200 procent van het sociaal minimum en een energierekening van minimaal 10 procent ervoor in aanmerking. Het Noodfonds betaalt de helft van het bedrag dat boven die twee grenzen uitkomt.

Vijlbrief geeft het voorbeeld van een alleenstaande met een bruto-inkomen van 2000 euro per maand en een energierekening van 200 euro per maand. Van die rekening valt 40 euro boven de grens van 8 procent. Deze persoon heeft recht op een tegemoetkoming van 20 euro per maand, wat neerkomt op een totale vergoeding van 240 euro.

De minister wil in september bekendmaken wanneer het noodfonds opengaat. Hij wil dat mensen in elk geval voor de winter duidelijkheid hebben.

In een uiterste poging om de wet ook door de Eerste Kamer te loodsen, is de stemming uitgesteld, naar verwachting tot na de zomer. Staatssecretaris Eerenberg (Financiën, D66) kan daardoor opgelucht ademhalen.

Het zag ernaar uit dat zijn wet in de Eerste Kamer geen meerderheid zou halen, zelfs de coalitiepartijen VVD en CDA dreigden tegen te stemmen. Nu heeft Eerenberg tijd gekregen om met een nieuw plan te komen, waarin een aantal pijnpunten uit het huidige wetsvoorstel worden opgelost.

Politiek compromis

Het wetsvoorstel is een politiek compromis tussen twee manieren van belastingheffing: over het rendement op spaargeld en beleggingen betaal je elk jaar belasting (vermogensaanwasbelasting), terwijl je op een tweede woning of aandelen in startende ondernemingen pas bij verkoop afrekent met de Belastingdienst (vermogenswinstbelasting).

Vooral de vermogensaanwasbelasting is veel politieke partijen een doorn in het oog. Daardoor moeten beleggers ook belasting betalen als de winst nog 'vastzit' in aandelen. Een meerderheid van de partijen is daarom voorstander van volledige vermogenswinstbelasting, waarmee beleggers pas betalen op het moment dat ze de aandelen verkopen.

Al jaren veel discussie over box 3

De Belastingdienst gebruikte lange tijd één geschat, fictief rendement voor iedereen, maar de Hoge Raad zette in 2021 een streep door die methode.

Sindsdien is de politiek op zoek naar een manier om belasting te heffen op het werkelijke rendement van vermogen. Op die zoektocht ligt een flinke tijdsdruk, omdat er nu tijdelijk op een andere manier belasting wordt geheven in box 3. Daardoor krijgt de staatskas 2,4 miljard euro per jaar minder binnen dan gepland.

Onder dit alles ligt de fundamentele discussie over hoe vermogen op een eerlijke manier te belasten. Partijen als Pro en ook D66 voelen meer voor een vermogensaanwasbelasting. Partijen als VVD, CDA, PVV, BBB en JA21 zijn voor een volledige vermogenswinstbelasting.

Mede doordat de ict-systemen van de Belastingdienst volgens het kabinet nog geen volledige winstbelasting kunnen bolwerken, stemde de Tweede Kamer met tegenzin in met de wet die nu voorligt. Het kabinet beloofde wel om intussen te werken aan een plan voor volledige vermogenswinstbelasting.

Andere voorstellen

Toch groeide de afgelopen maanden de weerstand tegen het compromis. Ook minister Heinen (Financiën) zag het niet meer zitten. Staatssecretaris Eerenberg heeft daarom een aantal voorstellen op tafel gelegd om aan de kritiek tegemoet te komen. Een optie is bijvoorbeeld om beleggers verliezen te laten verrekenen met winsten in een ander jaar.

De Tweede Kamer gaat nu weer naar de nieuwe voorstellen kijken. Die kunnen dan eventueel via een novelle (een aanvulling op de wet) naar de Eerste Kamer worden gestuurd. Dat alles is reden voor de senatoren om nu nog niet over de huidige wet te stemmen. Zij willen eerst bekijken wat er verandert en hoe dat betaald gaat worden.

"Het moet duidelijk zijn welk voorstel wij beoordelen", zegt VVD-senator Marjolein van der Linden. "Wij zijn nog steeds hoopvol dat de staatssecretaris met een oplossing komt." Pro is het daar mee eens. "Je stemt over het totaalpakket", vindt Pro-senator Ferd Crone.

Meer op Prinsjesdag

Meerdere senatoren vinden dat het proces rond de wet te chaotisch verloopt. "Het feit dat we hier een wet aan het behandelen zijn waarvan we al maanden weten dat die significant gewijzigd gaat worden op initiatief van de indiener zelf, is een gotspe", zegt bijvoorbeeld BBB-senator Bart Kroon.

De verwachting is dat in het najaar de spanning rond box 3 opnieuw zal stijgen. Op Prinsjesdag wordt bekend welke wijzigingen het kabinet wil doorvoeren. Daarna zal duidelijk worden of de Eerste en Tweede Kamer die goed genoeg vinden.

Duidelijk is dat het prijskaartje dat aan al die aanpassingen hangt hoog is; het gaat al snel om miljarden. Volgens de richtlijnen van het kabinet moet de dekking daarvoor ook weer op de begroting van Financiën gevonden worden, bijvoorbeeld door andere belastingen te verhogen.

Met de 20 zetels van Pro en de 66 van de minderheidscoalitie van D66, VVD en CDA komt het aantal Tweede Kamerzetels dat de maatregelen zeker steunt op 86 van de 150.

In de Eerste Kamer komen de coalitiepartijen met Pro tot 36 van de benodigde 38 zetels. Steun van bijvoorbeeld SP, Volt of de Partij voor de Dieren zou dan genoeg zijn. Daarnaast zijn er nog andere opties voor meerderheden in de senaat.

Pro zegt dat ze de plannen "graag ambitieuzer" hadden gezien, maar noemt het ook een stap in de goede richting . "De steun komt met een duidelijke boodschap aan het kabinet: een verdere afzwakking is voor de partij niet acceptabel."

Aanscherpingen

"De plannen van het kabinet zijn het minimale dat nodig is om de stikstofcrisis aan te pakken", zegt partijleider Klaver. Overigens waarschuwt Pro dat aanscherpingen nodig kunnen zijn als uit doorrekeningen of juridische analyses blijkt dat de plannen niet voldoende zijn om ruimte te maken voor vergunningen.

Afgelopen vrijdag gaf de ministerraad groen licht voor het ingrijpende pakket plannen om de stikstofuitstoot te verminderen. Het kabinet wil Nederland hiermee van het 'stikstofslot' halen, zodat er weer vergunningen kunnen worden verleend voor onder meer de bouw van nieuwe woningen.

Dit staat in de stikstofplannen:

De belangrijkste punten

Morgen debatteert de Tweede Kamer over de stikstofmaatregelen. Een aantal oppositiepartijen heeft aangekondigd te willen proberen om maatregelen over de stikstofarme zones te versoepelen. "Dat kan op deze manier niet doorgaan", zei ChristenUnie-leider Bikker.

Ze heeft vooral problemen met de zone van 1 kilometer die volgens haar niet wetenschappelijk verantwoord is. Partijleider Stoffer van de SGP zei zich af te vragen of boeren wel "recht wordt gedaan" met deze maatregel. Ook JA21 heeft laten weten vragen te hebben bij de 'zonering'.

Een afzwakking op dit gebied zou dus het einde betekenen van de steun van Pro voor de plannen. Maar coalitiepartijen D66, VVD en CDA hebben vandaag gezegd het pakket dat voorligt te steunen.

"Heel veel mensen zijn onnodig opgesloten, wat niet had gemogen", zegt voorzitter van de landelijke cliëntenraad (LOC) Marthijn Laterveer. Hij wil dat de kwestie wordt onderzocht.

Hoogleraar staatsrecht Wim Voermans zegt dat via een "schaduwbeleidslijntje" bewoners "de facto gedetineerd werden". Voor zo'n maatregel was volgens hem een "stevige wettelijke grondslag" nodig. "Die was er hier niet."

Binnenhouden mag bijna nooit

Deze week gaat de parlementaire enquête over de avondklok: de eerste maanden van 2021 moesten Nederlanders tussen 21.00 en 04.30 uur binnenblijven. Bewoners van verpleeghuizen mochten volgens instructies van branchevereniging Actiz tijdens de eerste golf 24/7 de straat niet op.

Uit SCP-onderzoek van vlak voor de pandemie blijkt dat zo'n 70 procent van de mensen in verpleeghuizen juist vaak buiten komt. Ongeveer de helft bezoekt regelmatig een tuin of park en 20 procent doet boodschappen, gaat naar een café, restaurant of een buurthuis.

Verpleeghuizen mogen de vrijheid van bewoners niet zomaar beperken: dat kan alleen na het volgen van strenge juridische regels, waarbij het uitgangspunt is: nee, tenzij. Dat geldt ook voor mensen met dementie.

In maart 2020 kondigt het kabinet officieel een bezoekverbod in verpleeghuizen aan. Het verbod is gebaseerd op een noodverordening en betekent dat familie en vrienden het verpleeghuis niet meer in mogen.

Dat bewoners zelf ook binnen moeten blijven, is volgens juristen ingrijpender. Het gaat namelijk over het beperken van vrijheid. Deze maatregel kondigt het kabinet echter nooit officieel aan, maar komt voort uit een vraag- en antwoordlijst van verpleeghuisbranchevereniging ActiZ. Het ministerie is betrokken bij het opstellen ervan.

In die lijst staat dat bewoners nog wel naar de binnentuin kunnen, als die is "afgesloten voor de buitenwereld". Maar de deur uitgaan voor een wandeling? "Nee, dit kan niet", luidt het antwoord. "Elke beweging van cliënten buitenshuis" is volgens ActiZ een besmettingsrisico, en daarom "zeer onwenselijk". De deur van het verpleeghuis mag ook "op slot", want zorgorganisaties "moeten" ervoor zorgen dat cliënten niet naar buiten gaan.

Uit e-mails blijkt dat Actiz het concept van de tekst eerst aan het ministerie voorlegt, met de vraag om opmerkingen of een akkoord. Ambtenaren bespreken de tekst onderling. Een van hen plaatst vraagtekens bij het punt over niet meer mogen wandelen: "Bewoners mogen niet meer naar buiten? De maatregel is toch verpleeghuis dicht voor bezoek, en niet total lockdown?"

Een collega reageert dat het verbod inderdaad "niet in lijn" is met het bezoekverbod, "maar wel met de gedachte erachter". Het moet "dan maar" vallen onder de maatregel die een instelling zou mogen treffen in een noodsituatie. Ook al "klopt" het "vast juridisch niet helemaal".

Andere, niet geopenbaarde e-mails waar Nieuwsuur over beschikt, tonen dat VWS-topambtenaar Ernst van Koesveld een minuut later de concepttekst terugstuurt aan Actiz, met enkele opmerkingen. Hij schrapt het 'wandelverbod' niet, maar vraagt om in de tekst te verwijzen naar RIVM-richtlijnen en bij de binnentuin toe te voegen dat die "afgesloten van de buitenwereld" moet zijn. Hij sluit af met: "Fijne avond nog."

Daarna mailt een ambtenaar de collega's op het ministerie nog na: "'Nood breekt wet' is ook een geaccepteerde ongeschreven rechtsnorm in ons bestel".

'Nood breekt geen wet'

Zes jaar later reageren juristen kritisch. "Nood breekt geen wet", zegt hoogleraar staatsrecht Wim Voermans. "Dat is helemaal geen rechtsbeginsel."

Als er sprake is van nood, had het kabinet volgens hem de noodwetten uit de Coördinatiewet uitzonderingstoestanden moeten activeren. Bij die route krijgt ook het parlement een rol. "Dat had in een dag geregeld kunnen worden. Maar in plaats daarvan is het er via een schaduwbeleidslijntje ingerommeld."

Universitair docent gezondheidsrecht Brenda Frederiks noemt de mailwisseling "schokkend". "Je denkt dat je in een democratisch land leeft, waar de wet wordt gevolgd en mensenrechten gerespecteerd. Daar mag je niet zomaar via een paar mailtjes overheen stappen."

Verpleeghuisportier Henk Kompagne moest bewoners tegenhouden die naar buiten willden. Hij had toen al twijfels over de juridische basis:

ActiZ laat aanvankelijk in een reactie weten dat de vraag- en antwoordlijst een "handreiking" was, zonder "zelfstandige juridische status". Inmiddels zegt de branchevereniging twijfels te hebben over de juridische basis.

Volgens LOC-voorman Laterveer volgde een meerderheid van de verpleeghuizen de Actiz-lijn en was die in de praktijk "niet vrijblijvend". Hij zegt dat het "leek alsof dit wettelijk de regeling was".

Diverse verpleeghuizen zeggen tegen Nieuwsuur dat zij de instructies van ActiZ volgden. Lees hier de reacties van achttien aangeschreven verpleeghuizen.

Duizenden mensen

Frederiks schat dat het om duizenden mensen gaat die tijdens de eerste golf naar buiten hadden gewild en gekund, maar binnenbleven vanwege de ActiZ-instructies. "Verschillende bewoners had je prima kunnen uitleggen dat je wel naar buiten mag, maar afstand moet houden van familie."

Reactie ministerie

VWS wilde aanvankelijk niet ingaan op de juridische grondslag van het 'wandelverbod'. Het departement zei tijdens de enquête geen coronavragen te beantwoorden. Nadat Nieuwsuur de genoemde mailwisseling voorlegde, ging een woordvoerder toch op zoek. Ze wees eerst op de noodverordening, maar erkende dat die alleen het bezoekverbod betreft. Voor het niet naar buiten mogen kon ze "geen aanvullende documenten" vinden.

Voermans vermoedt dat VWS bang is voor claims. "Als het ministerie toegeeft dat het zo'n verregaande maatregel zonder juridische grondslag heeft genomen, dan is dat onrechtmatig handelen. Mensen die daarvan schade ondervonden, zouden de overheid kunnen aanspreken op de gevolgen."

De krijgsmacht zal de komende jaren fors worden uitgebreid met onbemenste wapensystemen. Dat is het belangrijkste nieuws uit de nieuwe Defensienota 'Samen Voorwaarts' die minister Yesilgöz en staatssecretaris Boswijk van Defensie vandaag presenteren.

Na de presentatie licht Yesilgöz de plannen toe aan Nieuwsuur. Hoe kijkt zij naar thema's als de Russische dreiging, de NAVO, afhankelijkheid van Amerika en naar potentiële brandhaarden als China-Taiwan en het Midden-Oosten?

Problemen met beveiliging Jetten, Wilders en koning

Personen die zwaar beveiligd moeten worden in Nederland, onder wie bijvoorbeeld de koning, premier Jetten, of Geert Wilders, hadden de afgelopen maanden geen bevoegde medische persoonsbeveiliger in hun buurt.

Deze [persoonsbeveiligers werken bij de Dienst Koninklijke en Diplomatieke Beveiliging, een onderdeel van de politie. Ze zijn verplicht ieder jaar een x-aantal trainingsuren te maken, maar dat is onvoldoende gebeurd. Als gevolg daarvan zijn enkele bekende Nederlanders de afgelopen tijd niet beveiligd op de manier zoals beoogd.

Nederland - Marokko

Over enkele uren start voor Nederland de knockoutfase van het WK met een wedstrijd tegen Marokko. Hoe leeft het duel bij de grote Marokkaanse gemeenschap in Nederland? We checken het in Amsterdam Osdorp.

Duidelijk was al dat de krijgsmacht heel veel gaat investeren in wapensystemen die op afstand bestuurd kunnen worden, zoals drones. "Meer dan de helft van operationele effecten zal met onbemenste systemen worden bereikt", zegt Yesilgöz.

Om die nieuwe koers van defensie te symboliseren kwam de Defensienota, het boekje waarin alle plannen staan opgeschreven, op een onbemenste rupsband de vliegbasis Gilze-Rijen op rijden. "Het is de eerste keer dat ik op deze manier een nota ontvang", aldus Yesilgöz.

Volgens de defensieleiders verandert de manier van oorlog voeren fundamenteel. De technologische ontwikkelingen gaan zo snel, dat de krijgsmacht wendbaarder moet worden. Met alleen maar nog meer tanks en vliegtuigen kopen, lukt dat niet.

"De lessen uit Oekraïne zijn glashelder", zegt Yesilgöz. "Niet de grootste krijgsmacht wint, maar de krijgsmacht die zich het snelst kan aanpassen." Om die reden zet defensie ook heel veel in op innovatie, daar moet uiteindelijk 10 procent van het budget naartoe gaan.

Ook Eichelsheim hamert er in zijn speech op dat in oorlogstijd besluiten steeds sneller genomen moeten worden. "Gevechtskracht draait steeds meer om informatie en het aanpassen aan de technische ontwikkelingen. De tijd tussen waarnemen, begrijpen, beslissen en handelen bepaalt ons succes."

Doel is ook om het aantal mensen bij defensie flink te laten groeien naar 100.000 in 2030. Staatssecretaris Boswijk maakte van de gelegenheid in Gilze-Rijen gebruik om nogmaals mensen te werven. "We zoeken niet alleen fysiek sterke kandidaten, maar ook technici, datawetenschapers, drone-operators en cyberprofessionals", riep hij op. "Ook zij bepalen of we winnen."

Straatbeeld verandert

De totale uitgaven voor Defensie zijn dit jaar bijna 27 miljard euro, de komende jaren stijgt dat budget nog verder. Van dat geld worden niet alleen het personeel betaald en extra wapensystemen gekocht, maar ook kazernes, oefenterreinen en munitiedepots gebouwd.

Iedereen zal daar in het straatbeeld wat van gaan merken, is de boodschap. "De groei van defensie vraagt soms veel van omwonenden, overal in het land", zegt Boswijk. "Meer oefeningen, meer konvooien, meer ruimte voor kazernes en terreinen."

Eichelsheim zegt zich "extreem bewust" daarvan te zijn, "vooral in een tijd waarin de ruimte in Nederland schaars is". Maar hij benadrukt dat het nodig is om defensie goed te laten functioneren. "Onze mensen moeten de training en de spullen krijgen om af te schrikken en waar nodig een oorlog te winnen."

Afgelopen jaren is er bij opeenvolgende kabinetten een grote wens om regels te schrappen of te vereenvoudigen. Herberts voorganger Vincent Karremans (VVD) goot die wens tijdens zijn ministerschap in een concrete belofte om nog voor de zomer van 2026 500 regels te schrappen of aan te passen.

Herbert somt in haar brief een aantal voorbeelden op waarbij het wel gelukt is. Zo hoeven organisaties tot 250 werknemers niet meer het woon-werkverkeer van werknemers bij te houden en worden minder bedrijven verplicht om hun handelsgegevens door te geven aan het Centraal Bureau Statistiek.

'Toch ben ik positief'

Het is nog onduidelijk hoelang het gaat duren voordat de andere 300 regels waar ministeries naar kijken aangepast worden. Partijen zijn er bijvoorbeeld in overleg over, er loopt nog een onderzoek of er is nog wetgeving in voorbereiding, blijkt uit de lijst die het ministerie online heeft gezet.

"Natuurlijk hadden we liever de 500 aangetikt", zegt minister Herbert. "Toch ben ik positief. De uitdaging om 500 regels aan te pakken heeft ministeries in beweging gebracht en het bewustzijn vergroot over de gevolgen van nieuwe en bestaande wet- en regelgeving."

Hoewel de ambitie nu niet is gehaald, stelt het kabinet zichzelf ten doel elk jaar nog eens 500 nieuwe regels te vinden om te schrappen of te vereenvoudigen. Hiervoor is zelfs speciaal een bewindspersoon aangesteld: staatssecretaris Koninkrijksrelaties en Slagvaardige Overheid Eric van der Burg.

"Defensie investeert fors in onbemenste systemen en in de verdediging daartegen. Over vijf jaar streven we ernaar dat meer dan de helft van onze operationele effecten bereikt wordt met behulp van onbemenste systemen", schrijven de bewindslieden.

Yesilgöz (VVD) en Boswijk (CDA) spreken in de defensieplannen dan ook van een ander "krijgsmachtprofiel". De krijgsmacht moet sneller, slimmer en wendbaarder worden om aan moderne dreigingen het hoofd te kunnen bieden. Het profiel moet passen bij eisen van afschrikking, verdediging en langdurig conflict. Het kabinet wil dus op alles voorbereid zijn.

Goedkope wapensystemen

De koerswijziging is voor een belangrijk deel een gevolg van de oorlog die Rusland tegen Oekraïne is begonnen. Op het slagveld in Oekraïne heeft het gebruik van drones en andere onbemenste systemen een hoge vlucht genomen.

Razendsnelle technologische veranderingen en innovaties zetten de militaire machtsverhoudingen op zijn kop. Een van de lessen die daar volgens de nota wordt geleerd, is dat het behoorlijke inefficiënt en peperduur is om bijvoorbeeld dure Patriot-luchtafweerrakketen in te zetten om goedkope drones uit te schakelen. Daar moeten dus andere goedkope wapensystemen tegenover worden gezet.

Om diezelfde reden wordt er niet alleen ingezet op onbemenste wapensystemen maar ook op vergaande digitalisering van de krijgsmacht. Die twee moeten hand in hand gaan.

Ontwikkel-lab

Om dit allemaal te bereiken wil Defensie samen met de Nederlandse defensie-industrie een speciaal 'ontwikkel-lab' voor counterdrone-capaciteit gaan ontwikkelen: drones om drones mee te bestrijden. Ook wordt geld opzijgezet voor wat genoemd wordt kort-cyclische innovaties. Dat wil zeggen dat er heel snel ingespeeld moet kunnen worden op nieuwe ontwikkelingen op het slagveld, dus bijvoorbeeld om dronesystemen aan te passen aan veranderingen in de praktijk.

Alle krijgsmachtdelen krijgen met de onbemenste systemen te maken. De marine bijvoorbeeld zal worden versterkt met onder andere relatief eenvoudige schepen met minimale of geen bemanning. De landmacht wordt uitgebreid met een zogenoemd gelaagd systeem van drones, counterdrones en elektronische oorlogsvoering. De luchtmacht krijgt ook onbemenste systemen, maar die worden niet nader toegelicht.

Dit betekent niet dat er geen investeringen meer komen om klassieke wapensystemen. Zo krijgen de schepen van de marine meer zelfverdedigingscapaciteit en wordt de vloot van NH-90 helikopters uitgebreid.

Meer F-35's

Ook de landmacht wordt stevig uitgebreid. Volgens de nota komen er aanzienlijke investeringen in gevechtskracht, onder andere van de zware gemechaniseerde brigade, de brigade met zware pantservoertuigen, en daarnaast ook in onder andere de luchtmobiele brigade. Verder komt er een vierde gevechtsbataljon en wordt de genie versterkt.

Ook de Koninklijke Marchaussee wordt uitgebreid met tien eskadrons, dat zijn tactische eenheden van circa 100 marechaussees ten behoeve van militaire politietaken zoals grensbewaking. En ook de luchtmacht krijgt er materieel bij. Zo wordt er een extra tankvliegtuig gekocht en nog een aantal F-35-straaljagers.

Heel opmerkelijke is dat van veel nieuw materieel niet wordt benoemd om welke aantallen het gaat. Dat was in het verleden altijd wel zo, maar nu niet meer om de vijand niet wijzer te maken dan die is. Dit is een nieuwe ontwikkeling bij Defensie die schuurt met het budgetrecht van de Tweede Kamer die het laatste woord heeft over uitgaven van de verschillende ministeries. Linkse oppositiepartijen reageerden hier onlangs al kritisch op.

Opkomstplicht

Defensie werkt verder, in elk geval op papier, een model uit voor een selectieve opkomstplicht, voor het geval er niet genoeg vrijwillige aanmeldingen komen om als militair te gaan werken. Selectief betekent dat dat niet iedereen opgeroepen wordt, maar dat een bepaalde groep uitgekozen wordt.

Uitgangspunt blijft vrijwilligheid, maar voor het geval dat dat onvoldoende soelaas biedt, werkt Defensie aan een systeem van oplopende verplichtende treden. In het uiterste geval kan dat betekenen dat mensen verplicht 'op moeten komen' voor selectie en keuring. Staatssecretaris Boswijk had dit al eerder aangekondigd en in deze Defensienota wordt het verder uitgewerkt.

Wispelturigheid VS

De aanval van Rusland op Oekraïne is overigens niet de enige reden dat bij Defensie het roer omgaat. Naast de Russische agressie wordt gewezen op China dat een steeds grotere rol opeist in de wereld, verder ook op de escalatie van geweld in het Midden-Oosten, op terrorisme en op klimaatverandering als mogelijke bron van nieuwe conflicten, voedselonzekerheid, en migratie. "De geopolitieke spelregels en internationale verhoudingen veranderen en het recht van de sterkste is terug."

Geen aandacht is er voor de wispelturigheid van de Verenigde Staten sinds president Trump daar aan de macht is. Hij heeft al meermalen het bestaansrecht van de NAVO in twijfel getrokken en is uiterst kritisch over de loyaliteit van Europese lidstaten. Samenwerking binnen de NAVO blijft volgens de nota essentieel voor de veiligheid van Nederland.

Het wetsvoorstel werd in de vorige kabinetsperiode aan de Tweede Kamer beloofd door toenmalig staatssecretaris Coenradie, als hulpmiddel om femicide (vrouwenmoord) te voorkomen. Deskundigen zien psychisch geweld als een stap die voorafgaat aan lichamelijk geweld en femicide.

"Het heeft grote gevolgen voor slachtoffers, maar is op dit moment niet altijd strafbaar", licht de huidige minister Van Weel van Justitie en Veiligheid het voorstel nu toe. "Daardoor kunnen politie en justitie te weinig optreden, ook in situaties die ernstig zijn of escaleren."

Slachtoffers van psychisch geweld vinden de drempel om aangifte te doen vaak te hoog, maar daardoor is juridisch ook weinig mogelijk. Met de nieuwe wet komt daar verandering in: het Openbaar Ministerie kan voortaan ook op eigen initiatief mensen aanhouden voor dwingende controle, psychische mishandeling en stalking.

Waar gaat het precies over?

Psychische mishandeling gaat bijvoorbeeld over kleineren, intimideren en pesten volgens een patroon. Bij dwingende controle wil iemand macht over een ander hebben, bijvoorbeeld door die stelselmatig te vernederen, bang te maken of voortdurend in de gaten te houden.

In een onderzoek uit 2024 gaven ongeveer 200.000 mensen aan dat ze slachtoffer waren van psychisch geweld. Het ging om zo'n 130.000 vrouwen en 70.000 mannen.

Een ander probleem bij rechtszaken is dat bij daders van femicide vaak geen voorbedachte rade kan worden bewezen. Zij worden dan niet veroordeeld voor moord maar voor doodslag, waarop een lagere straf staat.

Nu is het plan om de rechter strenger te laten straffen als voorafgaand aan een dodelijk misdrijf sprake is geweest van dwingende controle of psychische mishandeling. Een dader kan dan dezelfde straf krijgen als voor moord: levenslang of dertig jaar.

In het wetsvoorstel wordt ook een andere wens van de Tweede Kamer geregeld. Het gaat om sextortion, oftewel afpersing met seksuele foto's of video's van een ander. Nu is dat alleen strafbaar als daarmee een slachtoffer echt ergens toe gedwongen wordt, straks is de dreiging alleen al reden tot vervolging.

Iedereen mag nu op het wetsvoorstel reageren. Daarna kijkt het kabinet er nogmaals naar en wordt het definitieve wetsvoorstel naar de Eerste en Tweede Kamer gestuurd. Die zullen er dan over debatteren en er vervolgens wel of niet mee instemmen.

De NOS legde samen met journalistiek platform Pointer (KRO-NCRV) zo'n 65.000 reacties uit vijftien EU-landen voor aan de AI-detector van Pangram. Ongeveer 30 procent blijkt te zijn geschreven met kunstmatige intelligentie. Maar in sommige landen ligt dat percentage veel hoger.

Na Portugal komt het grootste aandeel AI-reacties uit Nederland. Van de Nederlandse reacties is 71 procent vrijwel zeker volledig door AI geschreven.

Op dit moment worden twee Europese tabakswetten voorbereid in Brussel. Het gaat om de grootste aanscherpingen in vijftien jaar. De wetsherzieningen gaan vooral over alternatieven voor sigaretten, zoals vapes, e-sigaretten, verhitte tabak en nicotinezakjes (snuss). Inmiddels bestaat 40 procent van de omzet van Philip Morris uit deze producten.

Er is de fabrikant daarom veel aan gelegen om het beleid te beïnvloeden. Naast tientallen lobbyisten zet het bedrijf nu een vernuftige AI-tool in die bezorgde berichten van burgers naar het Europees Commissie stuurt, tijdens de zogeheten publieksconsultatie. In die fase voorafgaand aan het definitieve wetsvoorstel kunnen burgers hun mening kenbaar maken aan de Europese Commissie.

Op de wetsvoorstellen zijn inmiddels 80.000 reacties binnengekomen, terwijl de meeste andere Europese wetten in consultatie niet meer dan duizend reacties krijgen.

Affiches met QR-code

Philip Morris ging als het volgt te werk. In tabakszaken hingen gele affiches met een QR-code erop, onder de noemer 'Your Voice Your Choice'. Wie de code scant, wordt doorgestuurd naar een tool waarin je multiplechoicevragen krijgt over tabaksproducten en rookbeleid.

Op basis van de antwoorden schrijft de tool vervolgens een tekst in de ik-vorm, met argumenten waarom je tegen strengere wetten bent. Daarna kun je ervoor kiezen de tekst naar de EU-website te versturen. Dat gebeurde alleen al vanuit Nederland meer dan 700 keer.

Volgens Philip Morris zijn de reacties uiteindelijk allemaal afkomstig van gewone, bezorgde burgers, maar dat kunnen de NOS en Pointer niet controleren.

Verschillende experts omschrijven het als een bekende lobbytactiek, waarbij een industrie georganiseerde steun laat doorgaan voor de spontane burgerstem. AI is daarbij het nieuwe instrument, maar de strategie zelf is oud.

Het is ook niet de eerste keer dat bedrijven zulke tools gebruiken. In 2024 berichtte de krant The Mirror dat British American Tobacco bij de consultatieronde voor een Brits wetsvoorstel over vapes driekwart van de 120.000 reacties automatisch had laten genereren.

Reactie Europese Commissie:

De Europese Commissie zegt zeer bezorgd te zijn over deze ontwikkeling. "Wij veroordelen de vermeende pogingen van de tabaksindustrie", laat een woordvoerder weten.

"Het is van cruciaal belang dat de standpunten van burgers niet worden gemanipuleerd of verkeerd worden weergegeven, juist omdat de publieke participatie een belangrijke prioriteit is voor de Commissie. Het is van groot belang dat onze openbare raadplegingen de publieke opinie over een bepaald onderwerp goed weergeven."

De Commissie zegt wel rekening te houden met campagneactiviteiten (inclusief AI-campagnes) in de analyse van de inspraak.

Ook in de Tweede Kamer is de verontwaardiging over de handelswijze van Philip Morris groot. "De tabaksindustrie die de democratie kaapt is gewoon af", zegt fractievoorzitter Bikker van de ChristenUnie. "Eigenlijk is hiermee die inspraak corrupt geworden, omdat de tabaksindustrie mensen aanmoedigt om iets in te dienen wat zíj willen, niet de overtuiging van de burgers."

Volgens haar CDA-collega Bontenbal zegt het iets over de mentaliteit van het bedrijf "dat ze bereid zijn allerlei truken uit te halen". "Je speelt gewoon vals. En als je via valsspelen je zin probeert te krijgen, dan sta je bij mij sowieso op 5-0 achterstand."

Bikker zegt te begrijpen dat de industrie ruimere regels wil. "Gaan we dat doen? Vanzelfsprekend niet, want onze jongeren moeten worden beschermd."

Minister Hermans (Volksgezondheid) noemt consultaties "een groot goed", maar vindt het ook belangrijk dat er echte reacties worden ingestuurd. "Op deze manier beleid proberen te beïnvloeden als verkoper van een product wat zo schadelijk is voor de volksgezondheid, is onverantwoordelijk en meer dan onwenselijk", zegt ze in een reactie. Zij wijst erop dat de Europese Commissie rekening houdt met mogelijke manipulatie.

Philip Morris zegt in een reactie gebruik te maken van standaard AI-instellingen om teksten leesbaar, coherent en relevant te maken. Het bedrijf ziet de campagne als "een legitieme bijdrage" aan het democratisch proces en ontkent dat de reacties in een bepaalde richting worden gestuurd.

Klacht longartsen

Dat ziet een groep Nederlandse artsen heel anders. Zij hebben een klacht ingediend tegen de tabaksgigant bij de Reclame Code Commissie. Volgens hen overtreedt Philip Morris met de campagne onder andere het reclameverbod op tabak en aanverwante producten. Bovendien wordt de consument misleid, stellen ze.

Gebruikers die zich verzetten tegen regulering worden door de AI-tool uitgebreid geholpen bij hun argumenten. Wie een ander geluid wil laten horen, krijgt geen tips, zeggen ze.

Een van de artsen gebruikte de tool en gaf daarbij duidelijk aan juist voor een verbod te zijn. Uiteindelijk kwam er tekst uit die vooral wijst op de alternatieven voor traditionele tabaksproducten, die "minder schadelijk" zouden zijn.

Meer weten?

Lees hier het uitgebreide artikel van Pointer.

"Het kabinet kiest nu voor geitenpaadjes op het ritme van de Snollebollekes, van links naar rechts", vervolgde Eerdmans. "Maar ze zullen toch een keer moeten kiezen: gaan ze over links met Pro, of over rechts met ons?"

Pro-leider Jesse Klaver liet eerder al weten ook niet met JA21 te willen samenwerken. Nu die partijen elkaar definitief uitsluiten, neemt de druk op het minderheidskabinet van D66, VVD en CDA toe.

De keuze tussen deze twee partijen ligt binnen de coalitie gevoelig: D66 werkt liever met Pro samen, terwijl de VVD juist de rechterkant opkijkt. Andere voor de hand liggende opties om een meerderheid in de Tweede Kamer te behalen zijn er niet.

'Graag of niet'

Wat de keuze ook wordt, een aanpassing van het coalitieakkoord lijkt onvermijdelijk. Klaver wil alleen meewerken als de bezuinigingen op de sociale zekerheid worden teruggedraaid. Ook Eerdmans verhoogt vandaag zijn inzet: hij wil alleen instemmen met de financiële plannen van het kabinet als daar lastenverlichtingen in zitten.

"We zijn in de positie dat we kunnen zeggen: graag of niet", lichtte Eerdmans zijn plan toe. "En zo niet, moeten ze een hoge prijs aan Pro betalen, die miljarden gaat kosten."

Premier Jetten en minister Heinen (Financiën) voeren deze weken gesprekken met partijleiders van verschillende partijen om te kijken met wie ze een financiële deal kunnen sluiten. Het zijn volgens Eerdmans "prima" gesprekken, maar "je kan er ook geen peil op trekken".

Zijn inzet is, naast een strenger asielbeleid en meer geld voor veiligheid, vooral: de vrijheidsbijdrage omlaag krijgen. Waarvan JA21 het geld voor de defensie-uitgaven precies wil betalen, is niet helemaal duidelijk. De partij zegt in ieder geval te willen bezuinigen op klimaatuitgaven, ambtenaren en ontwikkelingshulp.

'Beide benen op de grond'

Vanaf de start van het kabinet presenteerde Eerdmans zich als constructieve partner op rechts voor het kabinet. Die rol pakt hij nog nadrukkelijker nu Forum voor Democratie, PVV en Groep Markuszower om uiteenlopende reden geen aantrekkelijke samenwerkingspartners voor het kabinet meer zijn.

"Wij zijn verstandig rechts: stevig op de inhoud, beschaafd in de toon", zei Eerdmans tegen zijn leden. "Niet tegen alles om ertegen te zijn, geen opruiende uitspraken doen, maar met beide benen op de grond."

JA21 kijkt ook naar SGP

Als de coalitiepartijen voor samenwerking met JA21 kiezen, zijn ze er nog niet: er is dan nog een partij nodig voor een meerderheid. "Daarom is het heel belangrijk dat de SGP meedoet", aldus Eerdmans.

Dan is er nog een andere hobbel: de Eerste Kamer, waar volgens Eerdmans een "grillige rechtse meerderheid" zit. Hij kijkt daarom uit naar de Provinciale Statenverkiezingen van maart volgend jaar. Na die verkiezingen wordt ook een nieuwe Eerste Kamer gekozen.

Verder probeert minister Karremans te voorkomen dat de bruggen instorten en wat deden minister Berendsen van Buitenlandse Zaken en minister Van den Brink van Asiel in Syrië?

De Stemming

Deze aflevering van De Stemming van Vullings en De Rooy is hier te beluisteren bij NPO Luister

Daar vind je ook alle vorige afleveringen. Net als bij alle andere bekende podcastkanalen.

Over deze podcast

Politiek journalisten Joost Vullings (EenVandaag, AVROTROS) en Marleen de Rooy (NOS) nemen elke vrijdag de Haagse week door, met scherpe analyses, geruchten en voorspellingen. Wil je reageren? Mail dan naar destemming@nos.nl.

In de pandemie besloot het kabinet drie keer om de scholen dicht te doen, en elke keer voelde dat als "een nederlaag", zei Arie Slob. Hij was destijds minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en had naar eigen zeggen "één inzet" in die tijd: "Als het maar even kan en verantwoord is, de scholen openhouden."

Drie keer ging dat dus niet en tussendoor hadden instellingen vaak te maken met beperkende maatregelen. Kinderen en jongeren werden niet per se ziek van het virus, maar wel van het beleid, betoogde kinderarts Károly Illy maandag. Na aandringen kwam hij in het adviesorgaan OMT, dat volgens hem door virologen en microbiologen werd gedomineerd.

Eetstoornissen

Kinderen en jongeren konden zich, doordat ze minder contact hadden met anderen, emotioneel en sociaal minder goed ontwikkelen, zei Illy. Ook eenzaamheid was een probleem. "We zagen beduidend meer meisjes met eetstoornissen in mijn ziekenhuis", aldus de kinderarts. "Ook waren er meer kinderen met suïcidale gedachten en pogingen tot zelfmoord."

Schoolsluitingen werkten ook kindermishandeling in de hand, zei Illy. De kans dat er schadelijke dingen achter de voordeur gebeuren bij kinderen die opeens veel meer thuis zijn, is "levensgroot aanwezig".

Volgens kinderombudsman Margrite Kalverboer stonden kinderen simpelweg "niet bovenaan het prioriteitenlijstje" tijdens de pandemie. Ze was woensdag hard in haar verhoor: "Het kabinet was sowieso de kinderen vergeten."

Kinderrechten zijn ondergeschikt gemaakt, zei Kalverboer:

En er was ook nog eens te weinig aandacht voor kwetsbaren, aldus de kinderombudsman. Kinderen in complexe gezinnen bijvoorbeeld hadden het moeilijk, omdat er te veel spanning was voor fatsoenlijk thuisonderwijs. Kalverboer schreef waarschuwende rapporten en brieven. "Er kwam geen reactie."

Twee dagen later diende Slob Kalverboer van repliek. Haar woorden hadden hem "behoorlijk geraakt". "Wij hebben vanaf dag 1 heel goed geweten dat dit juist kinderen in kwetsbare situaties zou raken." Volgens hem konden leerlingen als het nodig was alsnog naar school komen. "We hebben ons daar maximaal voor ingezet."

Buikpijn-verhalen

Dat zei Nienke Luijckx, toenmalig voorzitter van LAKS, te herkennen. Zeker rond de eerste schoolsluiting werd geprobeerd kwetsbare kinderen op te sporen en te helpen. Maar "op den duur zijn we ons zorgen gaan maken over een grote middengroep." Bij het LAKS, dat opkomt voor scholieren, kwamen verhalen binnen waar Luijckx "buikpijn" van kreeg.

De gevolgen waren groot, zag ook Paul Rosenmöller, in die tijd voorzitter van de VO-raad, belangenorganisatie van scholen in het voortgezet onderwijs. "De kansenongelijkheid nam toe." Niet alle leerlingen hadden een laptop en een eigen zolderkamer, sommige zaten "met zijn drieën aan een keukentafel".

Overigens uitten Rosenmöller en andere getuigen tegelijk grote waardering voor het onderwijsveld dat voor een grote uitdaging stond. Met "flexibiliteit en energie" werd er snel geschakeld naar digitaal onderwijs toen dat moest.

Scholieren hebben een te hoge prijs betaald, zei Rosenmöller:

In minder scherpe woorden dan de kinderombudsman zei ook Rosenmöller dat de belangen van leerlingen geen grote rol speelden. "Minister Slob heeft de blaren op zijn tong gepraat, maar de besluiten werden gedomineerd door het ministerie van Volksgezondheid."

Daar was de oud-minister het zelf niet mee eens. Hij zat bij veel overleggen en had daar ook invloed, zei Slob. Om bij die overleggen te zijn had hij wel zichzelf naar voren moeten schuiven bij toenmalig premier Rutte. Het is wellicht tekenend voor het idee dat de belangen van kinderen en jongeren niet meteen in beeld waren.

1,5 meter

Toch nam via Slob ook 'het onderwijs' deel aan de discussie, schetste hij. Belangen van leraren en leerlingen stonden daarbij soms tegenover elkaar. Op enig moment was het loslaten van de 1,5 meter binnen de scholen "een missie". Het zou ervoor zorgen dat meer leerlingen naar school konden. Maar Slob kreeg veel weerstand van de vakbonden.

Iets soortgelijks was aan de hand bij de derde schoolsluiting eind 2021, toen de nieuwe omikronvariant oprukte. "Die sluiting heb ik niet gewild", zei Slob, die de urgentie niet voelde. Toch ging hij uiteindelijk akkoord, ook vanwege de grote druk vanuit de onderwijssector. "Toen heb ik de stem van de docenten zwaar laten meewegen."

Kijk hier naar de video van Nienke Luijckx over de problemen onder scholieren

Slob vindt ook dat de stem van jongeren goed is gehoord. Hij roemde LAKS. "Misschien wel de jongsten aan tafel, maar met het meest volwassen gedrag." Toenmalig voorzitter Luijckx herkent dat ze werd gehoord door de minister, maar benadrukte dat bij besluiten het medisch belang altijd voorging. "Het idee was toch dat jongeren solidair moesten zijn."

Ze denkt dat de coronatijd "zijn tol heeft geëist". De eerste schoolsluiting vanaf maart 2020 viel volgens Luijckx nog wel mee, maar de tweede sluiting in december 2020 noemt zij achteraf "bijna niet te verdedigen". Als LAKS-voorzitter zette zij zich er juist voor in de scholen zo lang mogelijk open te houden en snel weer te openen.

Het pleidooi leverde haar flinke bedreigingen op, onder meer van leraren die bang waren om besmet te raken. "Dat heeft heel veel impact gehad op mezelf en op mijn omgeving." Luijckx is niet de eerste getuige die spreekt over bedreigingen. Kinderarts Illy deze week en viroloog Marion Koomans eerder deden er ook een boekje over open.

Lees hier meer terug over de verhoren van deze week:

Het pakket moet ervoor zorgen dat de stikstofuitstoot in 2035 drastisch is verlaagd ten opzichte van 2019. Het streven wordt nu 42 tot 46 procent minder uitstoot in de landbouw en 50 procent in de mobiliteit en de industrie. Daardoor komt er ruimte voor grote (bouw-)projecten, die nu vaak geen stikstofvergunning kunnen krijgen.

Om dat te bereiken wil het kabinet onder meer dat melkveehouders in 2035 niet meer dan 2,6 koeien per hectare houden. Dat betekent voor sommige boeren een vermindering.

"Nederland staat te lang op slot", zei minister Van Essen van Landbouw op een persconferentie over de plannen. "Vandaag draaien we de sleutel weer om. En gebied voor gebied komt ons land weer in beweging."

Belangrijk onderdeel van het pakket is dat er rond vijftien natuurgebieden, zoals de Veluwe en de Peel, zones van 1 kilometer komen, waarin veel minder stikstof mag worden uitgestoten. Rondom 85 andere natuurgebieden komt een zone van 500 meter. Dat kan ingrijpende gevolgen hebben voor de boeren in deze zones. Veel bedrijven zullen moeten verdwijnen, verhuizen of innoveren.

De belangrijkste punten

Er wordt 20 miljard euro extra uitgetrokken om de stikstofplannen te realiseren. Dat geld is voor een groot deel bedoeld om boeren te helpen om bijvoorbeeld over te schakelen naar nieuwe uitstootarme technieken. Ruim 2 miljard zal worden gebruikt voor natuurbeschermingsmaatregelen, zoals het aanpakken van de droogte.

Van Essen benadrukte dat het kabinet boerenbedrijven niet gedwongen zal onteigenen. In plaats daarvan houdt hij een landelijke krimp van de veestapel in 2035 achter de hand als de uitstoot dan niet genoeg is gedaald.

Hij denkt dat ook die "stok achter de deur niet nodig is". Hij vertrouwt erop dat de maatregelen die hij nu voorstelt genoeg doen om de stikstofuitstoot terug te dringen en zo de natuur te laten herstellen.

'Pakket werkt alleen als geheel'

Het pakket aan stikstofmaatregelen functioneert volgens de landbouwminister alleen als geheel. De uitstootregels voor boeren werken bijvoorbeeld alleen als boeren ook ondersteuning krijgen. Vergunningen komen er alleen als de natuur voldoende herstelt.

Eind dit jaar wil het kabinet toetsen wat het effect is van de maatregelen. Uiterlijk eind 2027 moet het weer mogelijk zijn om bij projecten kleine hoeveelheden stikstof uit te stoten.

Het voorstel is nu eerst naar de Tweede Kamer gestuurd, waar het minderheidskabinet steun moet vinden bij oppositiepartijen. De verwachting is dat er de komende week al een debat over is. Daarna moet het nog door de Eerste Kamer, waar de coalitie ook een minderheid heeft.

"Dit is nu het zevende jaar dat we in een politieke stikstofimpasse zitten, zei premier Jetten voorafgaand aan de presentatie. "Door gebrek aan keuzes in Den Haag staat eigenlijk het hele land stil en zitten heel veel mensen in onzekerheid, met name boeren."

Hij gaf toe dat D66, VVD en CDA, de drie partijen die nu een coalitie vormen "daar voor een groot deel ook zelf voor verantwoordelijk zijn geweest" en dat dit een extra motivatie was om het nu te willen oplossen.

Het kabinet is het vannacht na lange onderhandelingen eens geworden over een ingrijpend plan om de stikstofstuitstoot te verminderen. Een definitief akkoord moet er vandaag in de minsterraad gegeven worden.

Hoe zien de plannen er precies uit en wat verwachten politici en experts ervan? We bespreken het met diverse experts en belanghebbenden.

Chaos op de Krim

De Russische autoriteiten hebben vanochtend de noodtoestand voor de Krim uitgeroepen, het Oekraïense schiereiland dat sinds 2014 door Rusland wordt bezet. Oekraïne probeert de Krim te isoleren door verbindingen met het Russische vasteland aan te vallen en die tactiek lijkt succesvol.

Voor bewoners van het schiereiland wordt het leven steeds ingewikkelder. Op de snelwegen staan veel mensen in de file in een poging het gebied te verlaten.

Heet

Een groot deel van Europa heeft te maken met extreme hitte. In ons land geldt code rood, bij meerdere Limburgse weerstations is 37 graden Celsius gemeten.

Onze verslaggever is op pad met een hitte-expert van de Wageningen Universiteit. Hoe wapent hij zich tegen de uitzonderlijk hoge temperaturen?

Afslankmiddelen razenpopulair

Deze week duiken we in afslankmiddelen zoals Ozempic, Wegovy en Mounjaro, die een revolutie teweeg lijken te brengen in de geneeskunde. Vandaag deel 4 over de mentale en culturele gevolgen van dit middelengebruik.

In eerste instantie wilde het kabinet rond twintig grote natuurgebieden, zoals de Veluwe en de Peel, zones van 1 kilometer maken waarin veel minder stikstof mag worden uitgestoten. In het definitieve plan zijn dat uiteindelijk vijftien zones geworden.

Rondom 85 andere natuurgebieden komt een kleinere zone, van 500 meter. Voor veel boerenbedrijven in deze zones betekent het dat ze moeten verdwijnen, verhuizen of innoveren om minder stikstof uit te stoten.

Het kabinet heeft er lang over nagedacht om ook een strengere norm voor grondgebonden veehouderij in deze zones in te voeren. Het gaat dan om het maximum aantal koeien per hectare dat op de grond gehouden mag worden. Uiteindelijk is er toch gekozen voor één landelijke norm. In plaats daarvan komen er in de zones rond natuurgebieden wel stevigere eisen voor de stikstofuitstoot.

Vandaag stikstofplannen kabinet naar buiten

Minister Van Essen (Landbouw) presenteert vandaag samen met minister Karremans (Infrastructuur) en staatssecretaris De Bat (Klimaat en Groene Groei) alle plannen om de stikstofneerslag in Nederland om laag te brengen. De verwachting is dat zij die om 15.00 uur presenteren.

Er is ook lang gesproken over de 'stok achter de deur': hoe wordt ervoor gezorgd dat bedrijven de stikstofuitstoot echt omlaagbrengen? Het kabinet wil daarvoor een landelijke generieke korting invoeren. Dat ligt gevoelig: als de beloofde vermindering van stikstofuitstoot er niet komt, betekent dat in het uiterste geval dat alle bedrijven in Nederland minder koeien mogen houden.

Er komt daarnaast een rekenkundige ondergrens voor de stikstofuitstoot per provincie. In de ene provincie zal die eerder ingevoerd kunnen worden dan in de andere, afhankelijk van hoe de staat van de natuur is. Het betekent dat provincies waar minder stikstofgevoelige natuur is of waar de natuur al is hersteld al eerder de ondergrens mogen gebruiken dan provincies waar de opgave groter is.

Om de boeren tegemoet te komen, wordt de kritische depositiewaarde uit de wet gehaald. Dat is het mechanisme waarmee wordt bekeken hoeveel stikstofneerslag een natuurgebied aankan. Het kabinet moet dan wel op zoek naar een andere manier om het effect van de uitstoot op de staat van de natuur te meten.

Landelijk moet de stikstofuitstoot in de landbouw met 42 tot 46 procent verlaagd worden ten opzichte van 2019, zo is afgesproken. Daarvan is de afgelopen jaren al 18 procent behaald, zo berekende de Algemene Rekenkamer deze week. Vooral in de kippen- en varkenssector is de uitstoot al verlaagd, rundveebedrijven bleven daar tot nu toe bij achter.

Waarom zitten we op een stikstofslot?

Nederland is volgens Europese afspraken verplicht om ruim 160 natuurgebieden te beschermen. Maar dat lukt niet, doordat de stikstofuitstoot hoog is. Daardoor verdwijnen planten, insecten en vogels.

In 2015 werd een oplossing bedacht: het Programma Aanpak Stikstof (PAS). Bedrijven die stikstof wilden uitstoten, bijvoorbeeld om meer koeien te houden of een weg aan te leggen, kregen alvast toestemming om dat te doen. De compensatie voor de natuur zou later komen.

Alleen werd die laatste belofte niet nagekomen want de stikstofneerslag bleef te hoog. De Raad van State zette daarom in 2019 een streep door de PAS-regeling, waardoor in één klap duizenden bedrijven illegaal werden. Ook vergunningen voor nieuwe projecten zijn sindsdien lastig te krijgen: rechters oordelen vaak dat daarvoor de stikstofuitstoot te hoog is.

Nederland zit daardoor al jaren grotendeels op slot: bedrijven kunnen niet uitbreiden, woningen kunnen niet worden gebouwd en wegen kunnen niet worden aangelegd. Volgens verschillende schattingen loopt de schade voor de economie intussen in de miljarden tot tientallen miljarden per jaar.

Dat maakte de gemeente bekend toen het vorige kabinet er nog zat. Het huidige kabinet zei twee weken geleden dat er misschien toch minder grond nodig is voor alle projecten en dat het mogelijkheden ziet om het dorp te redden.

Ondertussen zitten de Moerdijkers al jaren in onzekerheid. Sommigen hebben hun huis verkocht en zijn verhuisd, terwijl dat misschien niet nodig was geweest.

Staatssecretaris De Bat van Klimaat en Groene Groei, die het dossier nu onder zich heeft, richtte zich tot de Moerdijkers op de tribune. "Dit dossier is verre van goed gegaan de afgelopen jaren", zei hij. "Het moet anders en beter. We moeten het vertrouwen herstellen en dat is niet makkelijk."

Economisch van belang

Dat geldt ook voor de gemeente en de provincie Noord-Brabant. Die hebben naast bewonersbelangen ook een financieel belang in de haven en het industriegebied rondom Moerdijk. Voor het Rijk en de rest van het land is het gebied belangrijk voor windenergie en de ontwikkeling van waterstof.

Veel Kamerleden willen dat het dorp behouden blijft, maar niet alle fracties zeggen daarbij "koste wat het kost", omdat de energieprojecten van groot belang zijn voor de economie.

SP-leider Jimmy Dijk bedankte de Moerdijkers voor hun verhalen over hoe zij het beleven. "Als een speeltje waar je niet meer mee wilt spelen, zo slingert het kabinet het dorp rond."

De SGP is bang dat het dorp Moerdijk verdwijnt door verkeerde inschattingen. "In Groningen zijn in het verleden drie dorpen verdwenen om ruimte te maken voor de industrie", zei Kamerlid Flach. "Maar die kwam niet en de dorpjes zijn er niet meer, alleen de begraafplaatsen."

Maar het is ook niet de bedoeling dat over vijf jaar blijkt dat er voor industrie en energie toch meer ruimte nodig is, vindt de VVD. Kamerlid Müller: "Het dorp moet niet alleen op papier blijven bestaan, het moet ook gezond en prettig wonen zijn."

Maandag afspraken maken

De staatssecretaris begrijpt de wensen. "Het liefst zou je zo snel mogelijk zeggen: dit wordt het. Maar dat zou ook weer onzorgvuldig zijn." Maandag gaat hij met de gemeente en de provincie afspraken maken.

Die gaan over hoe de komende tijd wordt vastgesteld wat er echt in het gebied van Moerdijk moet worden aangelegd, welke invloed dat heeft op de bewoners en of dat met of zonder behoud van het dorp kan. De Bat: "Het moet een gezamenlijk proces zijn."