Voor de eerste groep is de kans op gevangenisstraf 23 procent, voor de tweede groep 8,3 procent. Dat blijkt uit een analyse van cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) uitgevoerd door NOS op 3 in samenwerking met onderzoeksjournalisten van Investico.

Officieren van justitie gaan bij verdachten met een migratieachtergrond vaker over tot vervolging, de rechter verklaart ze eerder schuldig en ze krijgen vaker een gevangenisstraf opgelegd.

Ruim een miljoen besluiten

Bij alle vijftien onderzochte misdrijven is dit effect zichtbaar. Van 'eenvoudige' diefstal (winkeldiefstal of zakkenrollerij) tot mishandeling en moord en doodslag. In de cijfers is te zien dat het opleidingsniveau van de verdachte het grootste verschil geeft, meer dan migratieachtergrond. Het grootste effect is te zien bij een combinatie van de twee kenmerken.

In deze video zie je hoe je achtergrond meespeelt in de rechtbank:

NOS op 3 analyseerde samen met Investico 1,2 miljoen besluiten van het Openbaar Ministerie, ruim een half miljoen uitspraken van de rechter en meer dan 200.000 opgelegde gevangenisstraffen. Het is voor het eerst dat bij deze cijfers naar de invloed van opleidingsniveau is gekeken.

Belangrijke kanttekening: uit de cijfers valt niet af te leiden of het verschil in straffen bijvoorbeeld komt doordat een verdachte al eerder is berecht. In dat geval geeft de rechter vaak een hogere straf. Uit de cijfers is dus niet op te maken waarom de straffen verschillen.

Het Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum (WODC) concludeerde eerder op basis van interviews en literatuur "dat het aannemelijk is dat belangrijke aspecten van klassenjustitie in de strafrechtketen in Nederland voor kunnen komen".

Persoonlijke omstandigheden

Naast de analyse van de cijfers spraken NOS op 3 en Investico ook met tientallen officieren van justitie, rechters en advocaten. De verschillen in opgelegde straf worden door de mensen in de rechtspraak mede verklaard door de vrijheid die rechters hebben om te kijken naar de persoonlijke omstandigheden van de verdachte.

Veel rechters die aan bod komen in het onderzoek vinden dat wie hoger op de maatschappelijke ladder staat, meer te verliezen heeft. Persrechter Jacco Janssen: "Die persoonlijke omstandigheden vallen uiteen in drie categorieën: werk, wonen en welke relatie dan ook. Dan speelt daar dat voordeel, als we op de wip zitten tussen gevangenisstraf en taakstraf, dat we proberen om mensen die een baan hebben die baan te laten behouden. Als we die weghalen zijn we misschien verder van huis en is de maatschappij daar ook niet bij gebaat."

Meerdere advocaten zetten hier hun vraagtekens bij. Zo zegt advocaat Milan van Hulst: "Mensen die naar de gevangenis gaan die het al zwaar hebben, staan als ze vrijkomen nog meer achter. Ze kunnen geen verklaring omtrent gedrag meer krijgen en ze zullen bij elk gesprek, of het nou voor huisvesting of een baan is, moeten uitleggen wat er gebeurd is in de tijd dat ze vastzaten. Dus het wordt nog moeilijker dan daarvoor om iets van het leven te maken."

'Geen rekenen en statistiek'

In een schriftelijke reactie zegt de Raad voor de rechtspraak (de organisatie die de rechters in Nederland vertegenwoordigt) dat niemand onbewuste (voor)oordelen volledig kan uitsluiten, ook rechters niet. Maar dat zij continu "reflecteren" op deze valkuil. "Het is de taak van de rechter om te bepalen welke straf passend is, met het beste effect op de dader en de samenleving. Discriminatie of klassenjustitie staat haaks op de kernwaarden van de rechtspraak. Iedere verdachte heeft recht op een eerlijk proces."

Ook zegt de raad dat de cijfers "in grote lijnen lijken aan te sluiten bij het beeld dat we kennen uit eerdere onderzoeken naar dit onderwerp".

Het OM gaat niet in op de bevindingen, maar benadrukt dat "straffen geen rekenen en statistiek is, maar wegen en praktische wijsheid".

Het ministerie van Justitie en Veiligheid zegt in een reactie dat het WODC afgelopen juni een onderzoek is gestart naar de oververtegenwoordiging van mensen met een migratieachtergrond in het strafrecht. Daarbij zal ook worden onderzocht in hoeverre er in de strafrechtketen sprake is van ongelijke behandeling op grond van de sociaaleconomische positie van verdachten.

Verantwoording

Voor dit verhaal analyseerde NOS op 3 samen met Investico 1,2 miljoen beslissingen van het Openbaar Ministerie, ruim 500.000 uitspraken van de rechter en meer dan 200.000 opgelegde gevangenisstraffen. Er werd gekeken naar de periode 2013 tot en met 2022.

Opleiding is hierbij in drie categorieën verdeeld:

Migratieachtergrond is ook in drie categorieën verdeeld:

Daar werden twee groepen van gemaakt: verdachten met migratieachtergrond en verdachten zonder migratieachtergrond.

De vergelijking was steeds met twee groepen:

De ruwe data van het CBS zijn hier te vinden. Meer over de analyse en het volledige wederhoor is hier bij Investico te vinden.

Er wordt niet getest omdat er geen wettelijke normen voor de vapedamp bestaan. "Dat is echt een gemis", zegt tabaksonderzoeker Esther Croes van het Trimbos-instituut. "Want ik denk dat het heel hard nodig is dat we wel bepalen welke e-sigaretten boven een bepaalde norm komen."

Op dit moment test de NVWA alleen de vloeistof en de verpakking van de vape. Daar zijn wel wettelijke normen voor. Maar bij het verhitten van de vapevloeistof kunnen allerlei schadelijke stoffen ontstaan, benadrukt Croes.

"Een bekend voorbeeld is dat uit het apparaat zelf heel kleine deeltjes zware metalen in de damp terecht kunnen komen. En die zware metalen zijn boven een bepaalde grens schadelijk voor heel veel orgaansystemen. Zeker ook voor kinderen, voor het opgroeiende brein, kan het voor verstoringen zorgen."

Ook Wanda de Kanter, longarts en voorzitter van Rookpreventie Jeugd maakt zich zorgen. "Wat we weten uit het buitenland is ernstig. In urine van kinderen is zelfs lood, cadmium en uranium aangetroffen."

Bij vapes die op Nederlandse scholen in beslag zijn genomen, werden allerlei gevaarlijke stoffen aangetroffen, ontdekte RTL Nieuws eerder dit jaar. Volgens De Kanter bevatten die vapes een "torenhoog" nicotinegehalte. Nicotine is naast verslavend ook schadelijk voor de gezondheid, vooral voor jongeren.

In dat onderzoek ging het veelal om illegale vapes. Maar ook van legaal verkochte vapes is de samenstelling van de damp onbekend.

Turbo-vape

Door het gebrek aan regels kan de fabrikant het nicotinegehalte in de damp flink opschroeven. Dat deed bijvoorbeeld de Amerikaanse fabrikant Juul. In de VS bevatten hun vapes een zeer hoge nicotineconcentratie.

In 2018 bracht Juul zijn vape ook in verschillende Europese landen op de markt, met een lagere concentratie nicotine. Maar in 2019 werden de navullingen van de vapes stilzwijgend aangepast, tot wat binnen het bedrijf een 'turbo'-variant werd genoemd. De 'slappere' vloeistof wordt daarin extra snel verwarmd, waardoor de damp alsnog bijna evenveel nicotine bevat als in het Amerikaanse model, zonder dat het bedrijf de wet overtrad.

Zo'n hoge nicotineconcentratie maakt de vapes extra verslavend, zegt tabaksexpert Croes. "Hoe hoger de concentratie, hoe sneller het in de hersenen wordt opgenomen en hoe groter het verslavend effect."

Dat de vapedamp niet wordt gecontroleerd is opvallend. Voor veel andere aspecten van vapes zijn wél regels vastgesteld. Zo mogen ze niet verkocht worden aan minderjarigen en mag er geen reclame voor worden gemaakt.

Omdat vapes zeer populair zijn onder jongeren geldt er sinds 1 januari een verbod op smaakjes en is ook de online verkoop aan banden gelegd. Ook het nicotinegehalte is gereguleerd: een vape mag maximaal 2 milliliter vloeistof (e-liquid) bevatten, en in die vloeistof mag maximaal 20 milligram per milliliter nicotine zitten.

Elk jaar test de NVWA zo'n 100 á 150 vapes en e-liquids. In 2023 werd er 22 keer een vape aangetroffen met een te hoge nicotineconcentratie.

Wel regels voor sigaretten

Bij 'gewone' sigaretten zijn er wél normen voor de hoeveelheid schadelijke stoffen in de rook. "Het verschil is dat je bij een sigaret ongeveer weet hoe die gerookt wordt", legt Croes van het Trimbos-instituut uit.

"Een roker neemt gemiddeld dertien trekjes, we weten hoe diep iemand inademt, et cetera. Maar bij vapes is dat nog onduidelijk. Sommige gebruikers nemen af en toe één trekje, anderen meer, daar zit veel variatie in. Ook omdat de concentraties enorm verschillen. Dat maakt het niet makkelijk vergelijkbaar met een sigaret."

De meeste elektronische sigaretten bevatten bovendien een andere vorm van nicotine dan tabakssigaretten. Daardoor zijn ze makkelijker te roken. Ook wordt de nicotine sneller opgenomen.

"Niemand heeft het geld en de mankracht om zulke testen te doen of te handhaven", zegt longarts De Kanter. "Je moet zoveel variabelen testen. De makkelijkere optie zou zijn om alle wegwerp-e-sigaretten überhaupt te verbieden." Daar is recent een motie voor aangenomen in de Tweede Kamer.

In deze explainer legt NOS op 3 uit hoe de tabaksindustrie met vapes een nieuwe doelgroep aan zich bindt:

Waarom mannen een sterilisatie willen, verschilt. De grootste groep heeft een voltooide kinderwens. Deze mannen willen bijvoorbeeld de druk bij hun vrouw weghalen die dan geen (hormonale) anticonceptie, zoals de pil of een spiraal, meer hoeft te nemen.

Klinieken herkennen ook een nieuwe groep: jonge mannen zónder kinderwens. Zij willen bijvoorbeeld vanwege het klimaat geen kinderen op de wereld zetten.

Uroloog Melianthe Nicolai voert zo'n 500 sterilisaties per jaar uit en ziet in haar kliniek ook regelmatig jonge mannen die geen kinderen willen. Bijvoorbeeld vanwege het klimaat. "Laatst kwam hier een bioloog van 29 en die had absoluut iets tegen meer mensen op aarde, omdat hij zag hoeveel het milieu te lijden had onder de mensheid. Hij wilde daar gewoon niet aan bijdragen."

Andere reden die Nicolai ziet: mannen willen hun genen niet doorgeven vanwege een genetische aandoening, zoals een ziekte, of mentale problemen.

NOS op 3 sprak jonge mannen over hun keuzes:

Zo ook Daan. Hij koos op zijn 27ste voor een sterilisatie vanwege zijn mentale gezondheid: "Ik vind dat als je een kind opvoedt je een stabiele, veilige en fijne omgeving moet hebben. De kans dat ik die niet kan bieden voor 18 jaar lang is gewoon best wel groot."

Ook het effect van hormonale anticonceptie op zijn vrouw en hoe het gaat in de wereld, speelt mee in zijn keuze: "Het is één groot drama met de klimaatcrisis en met de oorlogen rondom de wereld. Ik kan wel honderd dingen bedenken waarom ik zou zeggen: ik wil geen kind in deze wereld opvoeden."

Onder de 30

Wie een sterilisatie wil, kan bij de huisarts, het ziekenhuis of specialistische kliniek terecht. Artsen mogen zelf bepalen of ze de ingreep wel of niet uitvoeren bij mannen onder de 30. Maar in een richtlijn voor urologen wordt wel gesproken over risicofactoren: onder de 30 of mannen die géén relatie hebben krijgen vaker spijt van de ingreep. Gevolg is dat urologen terughoudend zijn in het uitvoeren van een sterilisatie bij jonge mannen.

Daan merkte dat het op zijn leeftijd moeilijk was om een arts te vinden die de behandeling wilde doen. "We hebben gebeld met een stuk of acht ziekenhuizen en die zeiden allemaal: je bent geen 35, we gaan het traject niet aan." Uiteindelijk lukte het hem om via de huisarts iemand te vinden voor de operatie.

De kans dat iemand spijt krijgt van de ingreep is klein, blijkt uit onderzoek. Ongeveer 2 tot 6 procent van de mannen komt later van de beslissing terug. Dat percentage ligt dus hoger bij mannen die er op jongere leeftijd voor kiezen: bij mannen onder de 25 heeft 11 procent later spijt.

Hoe zit het met steriliseren?

Bij sterilisatie bij de man wordt er door een arts een stukje uit de twee zaadleiders geknipt. De uiteinden worden vervolgens dicht gebrand of gehecht. Op die manier komt er geen zaad meer uit de ballen bij het zaadvocht en kan een man dus geen kinderen meer krijgen.

De ingreep wordt gedaan door een arts. Dat kan bijvoorbeeld in het ziekenhuis gebeuren, maar ook in een specialistische kliniek of door de huisarts. Het is geen standaard verzekerde zorg, dus wie kiest voor eens sterilisatie moet dat zelf betalen of zich aanvullend verzekeren.

Het gaat onder andere om Xior Student Housing, Plaza Resident Services en Change=. Zij zijn samen verantwoordelijk voor duizenden studenten- en starterswoningen in Nederland.

Servicekosten zijn kosten bovenop de kale huur die te maken moeten hebben met de woning, zoals schoonmaakkosten of werkzaamheden van de huismeester. Als een huurder het vermoeden heeft te veel servicekosten te hebben betaald, kan diegene een zaak starten bij de Huurcommissie. Die doet vervolgens een uitspraak.

Een kwart van alle klachten bij de Huurcommissie van de afgelopen vijf jaar ging over servicekosten. NOS op 3 analyseerde die 5595 zaken. In 3812 gevallen werd de huurder in het gelijk gesteld. Gemiddeld vroegen verhuurders jaarlijks 743 euro te veel aan servicekosten.

In de data kwamen drie grote verhuurders tientallen en soms honderden keren terug. Vastgoedbeheerder Xior Student Housing, een Belgische vastgoedmaatschappij, verloor bijvoorbeeld in meer dan vierhonderd zaken van huurders. Dat is 11 procent van het totaal aantal zaken waarin verhuurders in het ongelijk werden gesteld.

"Verhuurders zullen zeggen dat het geen verdienmodel is, maar dat betwisten wij in een aantal gevallen", vertelt Tjerk Dalhuisen van Stichting !WOON, die de belangen behartigt van huurders en veel huurders in zaken tegen Change= heeft bijgestaan.

Reactie verhuurders

Xior Student Housing, Plaza Resident Services, Change= en Holland2Stay hebben de mogelijkheid gekregen om te reageren. Change= is niet ingegaan op het verzoek.

Xior erkent dat het om meer dan vierhonderd zaken gaat en spreekt over een "grote administratieve impact". "Het gros van de zaken die we 'verliezen' heeft niet te maken met onterechte servicekosten, maar met facturen die (per vergissing) niet of niet tijdig werden ingediend tijdens de procedure voor de huurcommissie. De procedure van de huurcommissie is zeer streng, waardoor wij slechts enkele weken de tijd hebben om alle facturen in te dienen", stelt een woordvoerder van Xior.

Plaza geeft aan dat zij het in veel zaken niet eens waren met de uitspraak van de Huurcommissie, omdat aanvullende stukken niet werden behandeld. Daarom zijn ze naar de Hoge Raad gestapt. Plaza zegt transparant te zijn over de kostenposten en spreekt van een "verbetering in de dienstverlening", waardoor er sprake is van "een forse daling van het aantal zaken na 2020".

De Huurcommissie kan beslissen dat zo'n bedrijf een huurder moet terugbetalen, maar kan bijvoorbeeld geen boete opleggen. Ook gemeenten konden tot voor kort weinig doen tegen verhuurders die keer op keer dezelfde overtreding begaan. Sinds de invoering van de Wet goed verhuurderschap, op 1 juli vorig jaar, is dat veranderd.

In die wet staat onder andere dat de verhuurder alleen daadwerkelijk gemaakte kosten mag doorberekenen via servicekosten en er dus geen winst op mag maken. Gemeenten hebben nu een meldpunt, waar huurders met klachten terechtkunnen.

De gemeente kan verhuurders vervolgens een boete opleggen. In de gemeente Maastricht gaat dat om boetes tot 90.000 euro. "We zijn daarbij wel afhankelijk van meldingen van huurders", laat een woordvoerder weten.

Hoe werken servicekosten?

Elke maand betaalt de huurder een voorschot. De verhuurder moet ieder jaar, vóór 1 juli, een overzicht sturen van de daadwerkelijke servicekosten over het afgelopen jaar. Het kan zijn dat de huurder dan nog moet bijbetalen of juist wat terugkrijgt.

Sinds de wet is ingegaan kregen gemeenten nauwelijks meldingen over servicekosten, Amsterdam kreeg de meeste meldingen, dertig. Geen enkele gemeente deelde een boete uit.

Gemeenten zeggen zelf dat dit komt doordat dat veel meldingen gaan over servicekosten van vóór 1 juli 2023, en dat zij alleen handhavend mogen optreden tegen verkeerde of te hoog berekende servicekosten van ná die datum.

De afrekening daarvan komt pas over enkele maanden. Wel zijn ze van plan bij meerdere meldingen over dezelfde verhuurder deze te onderzoeken, en mogelijk maatregelen te nemen.

Bedreigingen

Jelle Brouwer huurde een paar jaar een studio van Xior in Den Haag. Hij kwam erachter dat er jarenlang gemeentelijke belastingen in rekening werden gebracht als servicekosten, terwijl hij die zelf al had betaald. Bovendien mogen belastingen niet tot servicekosten worden gerekend.

"Ik besloot het aan te vechten bij de Huurcommissie. Die zaak heb ik gewonnen en Xior zou mij terug moeten betalen, maar deed dat niet", vertelt Brouwer.

Na advies van een advocaat en het Juridisch Loket besloot hij om het bedrag wat hij terug moest krijgen te verrekenen met zijn huur. "Toen werd ik gebeld door een medewerker van Xior die dreigde met uithuisplaatsing." Inmiddels is Brouwer verhuisd, maar hij ontvangt nog steeds aanmaningen.

In deze video van NOS op 3 vertelt Jelle zijn verhaal en wordt uitgelegd waar een verhuurder écht niet te veel voor mag vragen:

Verantwoording

NOS op 3 heeft uitspraken over de afrekening servicekosten van de website van de Huurcommissie van de afgelopen vijf jaar geanalyseerd. In 68 procent van deze zaken is de huurder in het gelijk gesteld. In de uitspraken van de Huurcommissie is het exacte adres vermeld, maar de huurder én verhuurder zijn geanonimiseerd.

Van verschillende grote verhuurbedrijven, beheerders en corporaties is een lijst gemaakt van adressen van hun panden, die zij zelf publiceren op hun website of in openbare documenten zoals jaarverslagen. Deze lijsten zijn vergeleken met de adressen in de uitspraken van de Huurcommissie.

Volgens hem hadden bepaalde groepen studenten een grotere kans om in beeld te komen, vooral degenen met een migratieachtergrond en mbo-studenten. De minister biedt namens het kabinet zijn excuses aan voor de gang van zaken. "Dit raakt me zeer en dit had niet mogen gebeuren", zei hij na de wekelijkse vergadering van het kabinet.

Dijkgraaf liet het onderzoek uitvoeren nadat NOS op 3 en Investico hun bevindingen over de fraudeopsporing van DUO hadden gepubliceerd. Daaruit kwam naar voren dat studenten met een migratieachtergrond opvallend vaak beschuldigd werden van fraude met uitwonende beurzen.

Uitwonende studenten krijgen een hogere beurs dan degenen die nog bij hun ouders wonen. Hij sprak toen van een "verontrustend signaal".

Dijkgraaf zette kort na die publicaties het fraudesysteem zoals dat was, stop. Het algoritme waarmee studenten geselecteerd werden voor een controle, werd uitgezet. Studenten konden alleen nog gecontroleerd worden op basis van een aselecte steekproef. Dat blijft voorlopig de manier van controleren.

NOS op 3 maakte deze video over de fraudeopsporing van DUO:

Het onderzoek is gedaan door PricewaterhouseCoopers (PWC). Het bureau beschrijft onder meer dat studenten die dichter bij hun ouders woonden een grotere kans hadden op controle, terwijl CBS-onderzoek laat zien dat kinderen van ouders met een migratieachtergrond vaan dichterbij blijven wonen. Volgens de onderzoekers zijn signalen die erop wezen dat bevooroordeling een risico was, niet adequaat opgepakt.

De minister vindt de constateringen "pijnlijk" en hij benadrukte dat de leiding van het ministerie en van DUO hiervoor verantwoordelijk waren.

Mbo-opleidingen dichter bij huis

Ook kregen mbo-studenten een hogere risicoscore toebedeeld dan studenten aan het hbo of aan universiteiten. De oorzaak hiervan is dat mbo-opleidingen vaak dichter bij huis zijn dan hbo- en universitaire opleidingen. Ook deze bevindingen vindt de minister "wrang". Hij benadrukte dat voor hem belangrijk is dat studenten in verschillende onderwijsvormen een gelijkwaardige positie hebben.

Dijkgraaf wees er overigens ook op dat geen directe discriminatie is vastgesteld: "Gegevens met betrekking tot afkomst, zoals migratieachtergrond, speelden geen rol."

Niet in gesprek

Uit het eerdere onderzoek van NOS op 3 en Investico kwam naar voren dat DUO sinds 2012 met een algoritme werkte om fraude op te sporen. Met zelfbedachte risico-indicatoren zoals leeftijd en opleidingsniveau selecteerde het systeem potentiële fraudeurs.

Fraude-onderzoekers bepaalden vervolgens bij wie controleurs op huisbezoek gingen. Die keken weer naar andere factoren. Zo vormden studenten die bij familieleden zoals broers of tantes inwonen volgens DUO een risicogroep voor fraude, terwijl ook zij recht hebben op de beurs voor uitwonenden.

De huisbezoeken en het eventuele buurtonderzoek werden uitgevoerd door bedrijven die worden ingehuurd door DUO. De controleurs stelden een adviesrapport op met daarin verklaringen van huisgenoten of buurtbewoners.

Soms bleken twee verklaringen al voldoende. Als DUO op basis daarvan concludeerde dat er sprake was van fraude, kreeg de student een brief waarin stond dat de ontvangen beurs terugbetaald moest worden. Vaak kwam er nog een boete bovenop en voorafgaand aan de beslissing ging DUO niet met studenten in gesprek, constateerden NOS op 3 en Investico.

Hoe zou de Tweede Kamer eruit zien als alleen 18 tot 35-jarigen hadden gestemd? Om een idee te krijgen naar de voorkeuren en het stemgedrag van jongeren maakte NOS op 3 op basis van Ipsos-onderzoek deze visualisatie.

De PVV blijft de grootste partij en krijgt er nog vier zetels bij. Het verschil tussen GL/PvdA en de VVD neemt toe, met name door de verdere krimp van de VVD. Nieuw Sociaal Contract is minder populair onder jongeren, net als het CDA en de SP.

Het grootste verschil ligt bij Denk, dat drie keer groter wordt. Van 3 zetels naar 9.

Verantwoording

De cijfers uit dit artikel zijn gebaseerd op een representatieve online enquête, ingevuld door 3333 stemgerechtigde Nederlanders. Het onderzoek is uitgevoerd door onderzoeksbureau Ipsos in opdracht van de NOS.

In deze video focussen we vooral op wat er is veranderd sinds de vorige verkiezingen van 2,5 jaar geleden: nieuwe partijen, nieuwe samenwerkingen en vooral veel nieuwe gezichten. We duiken in de verkiezingsprogramma's, bespreken de lijsttrekkers en kijken hoe de partijen in het nieuws zijn gekomen. En hoe doen ze het eigenlijk in de peilingen?

Vanaf maandag 30 oktober gaat NOS op 3 ook een week lang elke avond om 19.00 uur live in gesprek met de lijsttrekkers in het NOS op 3 Verkiezingsprogramma. Te zien op het YouTube-kanaal van NOS op 3.

NOS op 3 onderzocht of Nederlanders nog naar gecancelde artiesten luisteren en hoeveel radiostations de artiesten nog draaien. De luistercijfers van bijna veertig radiostations (FM en online) en cijfers van afspeellijsten van Spotify geven inzicht in hoelang artiesten niet meer door de ether of koptelefoons klonken nadat ze waren beschuldigd van wangedrag.

Marco Borsato

Een van de artiesten waar NOS op 3 data van opvroeg, is Marco Borsato. Gisteren werd bekend dat de zanger wordt vervolgd voor ontucht met een minderjarig meisje. Eerder kwam Borsato al in opspraak nadat BNNVARA-programma BOOS de misstanden bij de talentenjacht The Voice of Holland naar buiten bracht.

Vóór die tijd was zijn muziek nog vaste prik op de radio. De maatschappelijke verontwaardiging na BOOS is goed terug te zien in de luistercijfers van de radiostations. Borsato was de afgelopen maanden wel weer iets vaker te horen op de radio. Het nieuws van de aankomende rechtszaak is nog niet terug te zien in de cijfers.

Ook Lil Kleine was lange tijd nauwelijks op de radio te horen, nadat onder meer beelden waren uitgelekt waarop te zien lijkt dat hij zijn toenmalige vriendin Jamie Vaes mishandelt. Het Openbaar Ministerie doet daar onderzoek naar. Even leek zijn carrière tot stilstand te zijn gekomen, maar zoals hieronder te zien is, is hij weer helemaal terug. De twee nieuwe hits Herinnering en Pornstar Martini leidden tot een comeback.

NOS op 3 verzamelde nog veel meer luisterdata en legde deze ook voor aan radiostations. In onderstaande video zie je welke artiesten écht niet meer te horen zijn en hoe radiozenders deze keuze maken.

Ook van andere gecancelde artiesten komt een soortgelijk beeld naar voren: een artiest wordt nauwelijks meer gedraaid als hij/zij negatief in het nieuws komt, maar zodra de artiest een nieuwe hit uitbrengt, volgen de radiostations al snel. Cancelen lijkt dus in bijna alle gevallen niet definitief.

Radiostations volgen de luisteraar

Dat beeld wordt bevestigd in een rondgang langs de tien grootste radiostations. De zenders zeggen: wij volgen de luisteraar. Als die de muziek wil horen, dan draaien we dat. Jelle Klerx van Qmusic: "We kijken heel erg naar het moment en we stellen ons de vraag: kwetsen we hier mensen mee als we die persoon draaien?"

De radiostations willen één ding allemaal zeker niet: voor rechtbank spelen. Klerx: "De moeilijkste vraag in deze kwestie is: waar trek je de grens? Als iemand verdacht is? Als iemand veroordeeld is? Je zou kunnen zeggen: draai hem dan niet, want better safe than sorry, maar dan kan je heel veel artiesten niet meer draaien."

Op de vraag of er artiesten zijn die radiostations niet meer draaien, geven zowel FunX als Qmusic aan dat ze R. Kelly niet meer draaien. Klerx: "We zeggen nooit, nooit, maar we draaien R. Kelly al een tijdje niet, omdat hij echt veroordeeld is."

Hoe luisteren we privé?

NOS op 3 onderzocht ook of er verschil zit tussen publiekelijk en privé cancelen. Blijven luisteraars met de privacy van hun koptelefoon luisteren naar gecancelde artiesten?

Spotify deelt geen luistercijfers waar in te zien is hoe vaak een nummer over een bepaalde periode beluisterd wordt, maar deelt wel data die laten zien hoeveel actieve luisteraars een nummer heeft. Neem de luistercijfers van Lil Kleine. Daaruit valt op te maken dat hoewel mensen nadat hij in opspraak was geraakt heel eventjes minder luisterden, het aantal maandelijkse luisteraars op bijna ieder moment boven de 2 miljoen uit.

Privé luisteren mensen dus nog vaak naar Lil Kleine en dat geldt eigenlijk voor iedere artiest die in opspraak raakt. Mediawetenschapper Simone Driessen van de Erasmus Universiteit heeft daar wel een verklaring voor: "Cancelen op zich is iets publiekelijks. Je hebt een bepaalde massa voor cancelen nodig, een menigte die meedoet aan die boycot. En privé kan dat natuurlijk anders zijn." De vraag is, zegt ze: "Kan je de kunst van de maker scheiden? Of zie je het toch als een geheel?"

Verantwoording

Voor dit onderzoek analyseerden we 37 radiostations (FM en online). Onze resultaten legden we voor aan tien grote radiostations: Radio2, FunX, 3FM, Qmusic, Talpa (538, Skyradio, Radio 10) en Radiocorp/Mediahuis (SLAM!, 100% NL, Veronica).

Etnische kenmerken aangekaart in de rechtszaal

DUO: officieel geen klacht ontvangen

Controleurs langsgekomen

Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) is de afgelopen jaren ten minste drie keer gewaarschuwd voor vooringenomenheid en het gebruik van mogelijk discriminerende criteria tijdens fraudecontroles. Studenten met een migratieachtergrond worden opmerkelijk vaak beschuldigd van fraude met studiefinanciering, bleek uit onderzoek van NOS op 3 en Investico.

DUO stelde hier nooit eerder signalen van te hebben ontvangen. Dat blijkt onjuist. Twee advocaten hebben deze vermoedens uitgesproken en op papier gezet in rechtszaken tegen DUO. Ook heeft een student in 2021 een officiële klacht ingediend wegens discriminatie.

Het is eind mei 2020 als Jaïr* zijn mail opent. Hij is verbaasd als hij leest dat DUO hem beschuldigt van het plegen van fraude met een uitwonende studiebeurs. Maar hij is misschien nog wel meer verbaasd als hij ziet dat de mail niet alleen aan hem, maar aan nog 28 anderen is verzonden. E-mailadressen die hij gewoon kan zien. Een pijnlijke fout van DUO, dat snapt hij meteen.

Wat hem echter nog meer opvalt: van de 29 namen in de mail zijn er maar een paar Nederlands. En dat zit hem niet lekker. Hij neemt een advocaat in de arm. Het bedrag dat hij aan DUO terug moet betalen is niet mals, meer dan 10.000 euro. De afgelopen jaren stond hij ingeschreven bij zijn oom en tante in Amsterdam.

Het verhaal van Jaïr is hetzelfde als van veel van de studenten die NOS op 3 de afgelopen tijd sprak. DUO vindt het niet aannemelijk dat Jaïr bij zijn oom en tante woont in Amsterdam, terwijl zijn ouders zo dichtbij in Amstelveen wonen. Hij is er nog steeds "pissig" over, vertelt hij. Hij wil anoniem blijven, want hij wil niet dat dit verhaal zijn naam bezoedelt.

In de rechtbank krijgt hij gelijk en hij hoeft het bedrag niet te betalen. Waarin zijn verhaal verschilt met de andere studenten: zijn advocaat kaart nóg iets aan in de rechtszaal. Eerst tijdens het bezwaar, daarna tijdens het beroep. "Uit de lijst met geadresseerden komt een beeld naar voren dat met betrekking tot de risicoprofielen gebruik is gemaakt van etnische kenmerken", zo schrijft advocaat Rudolf van der Ham in het bezwaarschrift.

"We wilden weten waarop mijn cliënt was geselecteerd", licht Van der Ham toe. "Ik heb het gebruikte risicoprofiel opgevraagd, maar dit nooit ontvangen. DUO reageerde erg verontwaardigd tijdens de zitting. De rechter vond wel dat het terechte vragen waren, maar toch is er niets mee gedaan. Mijn cliënt werd in het gelijk gesteld, dus daarmee was het klaar. Achteraf gezien is dat jammer."

In de beslissing op het bezwaarschrift schrijft DUO dat is gebruikgemaakt van "objectieve criteria" zoals de afstand tussen het woonadres van de studerende en zijn ouders.

Van der Ham is niet de enige die dit aankaartte bij DUO. Ook advocaat Diane Pietersz stelde vragen over het gebruikte risicoprofiel, tijdens een soortgelijke zaak die speelde in 2021 en 2022. "Het is niet te verifiëren wie boven komt drijven in de lijst met mogelijke fraudeurs", zegt zij.

Dat DUO in eerdere berichtgeving aangaf nooit zorgen te hebben gehoord over mogelijk discriminerende criteria, komt volgens de instelling omdat bovengenoemde zaken niet officieel als klacht zijn ingediend. Op de vraag of DUO naar aanleiding van deze zaken niet eerder in actie hadden moeten komen, zegt een woordvoerder: "Signalen die eerder zijn afgegeven en mogelijk onvoldoende aandacht hebben gehad, hadden met de kennis van nu destijds wellicht een breder onderzoek gerechtvaardigd".

Maar naast deze zaken was er ook Murat*, die wél een officiële klacht indiende. Hij werd in 2014 van fraude beschuldigd, DUO geloofde niet dat hij bij zijn tante woonde. "Ik was niet thuis toen de controleurs langskwamen", vertelt hij. "Ze kwamen binnen en zeiden direct tegen mijn tante dat ze gewoon kon toegeven dat ik er niet woonde. Want 'dat zien we altijd bij jullie soort mensen', zeiden ze."

Hij is er vanaf dat moment van overtuigd dat hij er vanwege zijn Turkse afkomst uit is gepikt. Hij zet dat op papier naar DUO en naar de rechtbank, maar reacties krijgt hij niet. Daarom dient hij in 2021 een officiële klacht in bij DUO, maar er wordt niets mee gedaan. Omdat het hem niet loslaat, schrijft hij dat jaar zelfs een brief aan premier Rutte. Ook daar krijgt hij geen gehoor.

Nadat NOS op 3 afgelopen week aan DUO vroeg hoe het kan dat er niets met zijn klacht is gedaan, heeft een medewerker van de instelling Murat gebeld en excuses aangeboden. "DUO betreurt het ten zeerste dat er in de reactie niet is ingegaan op het signaal met betrekking tot discriminatie bij de huiscontrole. Dit is niet hoe we met deze signalen willen omgaan", aldus een woordvoerder.

Minister Dijkgraaf heeft naar aanleiding van het onderzoek van NOS op 3 en Investico het fraudesysteem van DUO voorlopig stilgezet. Ook laat hij onderzoek doen om te achterhalen hoe de oververtegenwoordiging dan wel valt te verklaren.

*Jaïr en Murat zijn gefingeerde namen, hun gegevens zijn bij de redactie bekend.

Zie hier de video die NOS op 3 eerder maakte over de fraudeopsporing van DUO:

Onderwijsminister Dijkgraaf heeft dit besloten naar aanleiding van onderzoek van NOS op 3, Investico en het Hoger Onderwijs Persbureau. Tijdens dit onderzoek naar de manier waarop DUO fraude opspoort bij studenten die op zichzelf wonen, kwam het beeld naar voren dat studenten met een migratieachtergrond opvallend vaak worden beschuldigd van fraude met studiefinanciering. Uitwonende studenten krijgen een hogere beurs dan degenen die nog bij hun ouders wonen.

Aan het onderzoek werkten ruim dertig advocaten mee. De afgelopen tien jaar ondersteunden zij in totaal 376 studenten die beschuldigd werden van frauderen met de uitwonende beurs. Bij 367 van hen, in vrijwel alle gevallen dus, ging het om studenten met een migratieachtergrond.

Dijkgraaf spreekt van een "verontrustend signaal" en wil grondig onderzoek naar de fraudecontrole. Hij heeft in een debat in de Tweede Kamer laten weten dat het algoritme niet meer mag worden gebruikt, totdat er meer over bekend is. "Ik geef u wel mee dat die aselecte steekproef ongetwijfeld minder effectief is, maar gezien de omstandigheden lijkt het me het meest verstandige wat we kunnen doen", stelde hij. D66, DENK en GroenLinks dienden moties in over de opsporing van fraude met de basisbeurs.

Dijkgraaf wil een stevig gesprek met DUO over het grondig doorlichten van het hele controleproces. "De pijnlijke lessen van de kinderopvangtoeslagaffaire, die hier net ook werden genoemd", zei hij, "maken dat het kabinet en DUO het meer dan ooit, denk ik, aan hun stand verplicht zijn om elk signaal van discriminatie tot op de bodem te onderzoeken."

Sinds 2012 werkt DUO met een algoritme om fraude op te sporen. Met zelfbedachte risico-indicatoren zoals leeftijd en opleidingsniveau selecteert het systeem potentiële fraudeurs.

Fraude-onderzoekers bepalen vervolgens bij wie controleurs op huisbezoek gaan. Die kijken weer naar andere factoren. Zo vormen studenten die bij familieleden zoals broers of tantes inwonen volgens DUO een risicogroep voor fraude, terwijl ook zij recht hebben op de uitwonende beurs.

De huisbezoeken en het eventuele buurtonderzoek worden uitgevoerd door bedrijven die worden ingehuurd door DUO. De controleurs stellen een adviesrapport op met daarin verklaringen van huisgenoten of buurtbewoners.

Soms zijn twee verklaringen al voldoende. Als DUO op basis daarvan concludeert dat er sprake is van fraude, krijgt de student een brief waarin staat dat de ontvangen beurs terugbetaald moet worden. Vaak komt er nog een boete bovenop en voorafgaand aan de beslissing gaat DUO niet met studenten in gesprek.

"Er zouden zwarte lange gewaden in de kamer hangen die niet van een student kunnen zijn. Het zou er niet eens toe moeten doen. Maar ik ben islamitisch en midden in de ramadan in de zomervakantie komen controleurs langs. Dit zijn normale kleren", vertelt Sahar aan NOSop3. Haar verhaal staat niet op zichzelf. De redactie heeft samen met onderzoeksjournalistiekplatform Investico meerdere (oud)-studenten gesproken die volgens de Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) fraudeerden met hun uitwonende beurs.

Vanwege haar zorgopleiding en thuissituatie wil Sahar graag op zichzelf wonen, en trekt ze bij haar grootouders in. "Daar was meer ruimte en zo kon ik ook nog eens opa helpen", vertelt ze. Het gaat goed, tot ze ontdekt dat er thuis mensen zijn geweest toen ze er niet was. "Het was voor mijn opa onduidelijk wie ze waren. Hij was op leeftijd, had gezondheidsproblemen en sprak de taal niet goed." Het blijken controleurs, die constateren dat Sahar er niet woont.

Zoiets overkomt ook Zahra, die bij haar broer intrekt. Bij haar staan de controleurs een aantal keer voor een dichte deur. Ze ondervroegen de buren. "Die keken me aan alsof ik iemand had vermoord. Toen ik vroeg wat er was, vertelden ze dat DUO langs was geweest."

Studenten met een migratieachtergrond worden opvallend vaak beschuldigd van fraude met studiefinanciering, zo is gebleken uit een rondgang langs ruim dertig advocaten. Zij staan studenten bij in bezwaar- en beroepsprocedures tegen DUO. De dienst is verantwoordelijk voor alle studiefinanciering en leningen aan studenten. Minister Dijkgraaf (Onderwijs) wil naar aanleiding van de berichtgeving nagaan of de fraudecontroles door DUO met studiefinanciering wel eerlijk zijn.

Sahar kreeg een brief van DUO. "Ik moest duizenden euro's terugbetalen. Ik ging uit van een foutje en dacht: daar bel ik wel even achteraan. Het bleek moeilijker dan gedacht." DUO is ervan overtuigd dat Sahar fraudeert. Bezwaarschriften worden afgewezen en rechtszaken die ze aanspant verliest ze.

"Ik heb bewijs op bewijs verzameld. Bonnen van besteld eten op dit adres, verklaringen van mijn buren en een verslag van mijn rijinstructeur die mij er altijd kwam ophalen", vertelt ze. Dat is niet alles. "Foto's van mijn spullen, foto's van mezelf in het huis, noem maar op. DUO bleef alleen teruggrijpen op het rapport van de controleurs, waarin stond dat er geen spullen van mij waren aangetroffen, maar wel lange, donkere gewaden."

Ook Zahra spant rechtszaken aan. Haar buurvrouw die met de controleurs sprak, heeft achteraf spijt. "Ze schreef een verklaring voor me waarin stond dat ze wel moest meewerken. Anders was ze medeplichtig, zeiden ze."

Bijna 10.000 studenten zijn in de afgelopen tien jaar door DUO beschuldigd van fraude. Ruim 6000 studenten maakten bezwaar: een op de vijf kreeg gelijk. Ook volgden er bijna 1500 rechtszaken, waarbij een kwart van de studenten in het gelijk werd gesteld.

Na acht jaar krijgt Zahra bij de hoogste bestuursrechter gelijk. Niet omdat de rechter inziet dat ze geen fraudeur is, maar omdat een van de controleurs een onbevoegde stagiair blijkt te zijn. "Ik moest 13.000 euro terugbetalen, dat is nu van de baan. Maar niet omdat ze denken dat ik onschuldig ben. Mijn goede naam is door het slijk gehaald."

Sahar lukt het niet om de fraudezaak te winnen en na talloze pogingen legt ze zich erbij neer. "Ik ben DUO aan het terugbetalen, terwijl ik recht had op dat geld. Ik heb een extra baan genomen omdat ik het anders niet zou redden."

Sahar komt financieel in de knel, en het raakt haar ook mentaal. "Zoiets heeft heel veel impact. Ik heb er sindsdien echt moeite mee dat mensen misschien denken dat ik een fraudeur ben. Het heeft me veel stress gegeven."

Zahra loopt ptss op en durft bijna niet meer naar buiten. Ze sleept DUO opnieuw voor de rechter, ditmaal voor de geleden schade. "Op één punt kreeg ik gelijk, de psychische schade waar ik mee te maken kreeg als gevolg van het onterechte besluit. Mijn wereld is ingestort. Ik wilde altijd advocaat worden. Maar dat hoeft niet meer, niet in dit rechtssysteem." Ze krijgt een schadevergoeding van een paar duizend euro.

"Het ergste vind ik nog dat opa zich heel lang schuldig heeft gevoeld, dat hij toen de controleurs binnenliet", zegt Sahar. Maar hij is natuurlijk niet degene die fout heeft gehandeld. Dat waren anderen."

NOS op 3 sprak met gedupeerden en advocaten en ging langs bij DUO om te vragen hoe zij ernaar kijken:

Voor dit onderzoek werkte NOSop3 samen met onderzoeksplatform Investico. De namen van gedupeerden zijn in dit artikel om privacyredenen gefingeerd.

Geen selectie op basis van etniciteit en nationaliteit

Verantwoording

Onderwijsminister Robbert Dijkgraaf wil "grondig nagaan" of de fraudecontroles door Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) met studiefinanciering "wel echt eerlijk zijn". De minister reageert daarmee op een onderzoek van NOS op 3 en Investico.

Studenten met een migratieachtergrond worden opvallend vaak beschuldigd van fraude met studiefinanciering, is het beeld van een rondgang langs ruim dertig advocaten die studenten bijstaan in bezwaar- en beroepsprocedures tegen DUO. De dienst is verantwoordelijk voor alle studiefinanciering en leningen aan studenten.

De afgelopen tien jaar ondersteunden de advocaten in totaal 376 studenten die beschuldigd werden van frauderen met de uitwonende beurs. Bij 367 van hen, in vrijwel alle gevallen dus, ging het om studenten met een migratieachtergrond. Dijkgraaf spreekt van een "verontrustend signaal" in een reactie op de bevindingen uit het onderzoek.

NOS op 3 sprak met meerdere gedupeerden en advocaten en ging langs bij DUO om te vragen hoe zij ernaar kijken:

Sinds 2012 werkt DUO met een algoritme om mogelijke fraude op te sporen. Met zelfbedachte risico-indicatoren zoals leeftijd en opleidingsniveau selecteert het systeem potentiële fraudeurs.

Fraude-onderzoekers bepalen vervolgens bij wie controleurs op huisbezoek gaan. Zij kijken weer naar andere factoren. Zo vormen studenten die bij familieleden zoals broers of tantes inwonen volgens DUO een risicogroep voor fraude, terwijl ook zij recht hebben op de uitwonende beurs.

De huisbezoeken en het eventuele buurtonderzoek worden uitgevoerd door bedrijven die worden ingehuurd door DUO. De controleurs stellen een adviesrapport op met daarin verklaringen van huisgenoten of buurtbewoners.

Soms zijn twee verklaringen al voldoende. Als DUO op basis daarvan concludeert dat er sprake is van fraude, krijgt de student een brief waarin staat dat de ontvangen beurs terugbetaald moet worden. Vaak komt er nog een boete bovenop en voorafgaand aan de beslissing gaat DUO niet met studenten in gesprek.

Bijna 10.000 studenten zijn de afgelopen tien jaar door DUO beschuldigd van fraude. Ruim 6000 studenten gingen in bezwaar, van wie een op de vijf gelijk kreeg. Verder waren er bijna 1500 rechtszaken, waarbij een kwart van de studenten de zaak won. NOS op 3 sprak meerdere (oud)-studenten die volgens DUO gefraudeerd zouden hebben met de uitwonende beurs. Een deel wordt dus onterecht beschuldigd van fraude, maar ons onderzoek gaat vooral over hoe deze selectie tot stand komt en welke groep hiermee wordt opgespoord.

De afgelopen jaren gold de basisbeurs alleen voor studenten van het mbo, ruim 240.000 jongeren kregen die. Studenten van de hogescholen en universiteiten konden gebruik maken van het leenstelstel. Per september verdwijnt dat stelsel en kunnen ook zij weer aanspraak maken op de basisbeurs.

Volgens experts gaat er veel mis bij de opsporingsmethode. Zo heeft het algoritme dat studenten selecteert geen wetenschappelijke basis. Ook is het in de testfase niet gebaseerd op neutrale data, maar gevoed met 'ervaringen' van medewerkers van DUO.

"Dan heb je geen idee wat je aan het meten bent", zegt hoogleraar privaatrecht Gijs van Dijck, gespecialiseerd in etnisch profileren door overheidsorganisaties. "Je kunt prima met een algoritme werken, maar je moet wel weten wat dat precies doet om te voorkomen dat je één groep eruit pikt."

Advocaat Gülsüm Çekiç, die zelf meerdere studenten bijstond tijdens fraudezaken, heeft bedenkingen bij de familieband waar DUO ook op selecteert. "Studenten met een migratieachtergrond zullen eerder bij een broer, zus of tante gaan wonen." Volgens haar vergroot zo'n risico-indicator de kans dat DUO bij een specifiekere groep terechtkomt.

Vijf medewerkers van DUO bepalen bij wie controleurs langskomen. "Er kan vooringenomenheid in het proces sluipen", zegt Lucas Haitsma die promoveert op discriminerende algoritmes bij handhavingsorganisaties.

Haitsma: "Als je naar een specifieke groep kijkt, ga je alleen daar fraude vinden. Conclusies trekken op basis van die data, leidt dan alleen maar tot een nog grotere tunnelvisie. Het idee dat deze groep jongeren vaker zou frauderen wordt dan bevestigd en dat is kwalijk."

Volgens DUO selecteert het gebruikte algoritme niet op etniciteit en nationaliteit. "Bij ons is niet bekend wat de achtergrond van een student is, daar selecteren wij niet op", zegt een woordvoerder. Toch wil onderwijsminister Robbert Dijkgraaf weten of de fraudebestrijding "niet op een impliciete, indirecte manier een discriminerend effect" heeft. Dijkgraaf: "We zijn hier als overheid door de toeslagenaffaire echt alert op geworden".

DUO zegt niet op de hoogte te zijn van de oververtegenwoordiging van studenten met een migratieachtergrond in de gevoerde rechtszaken die NOS op 3 en Investico onderzocht.

Sinds 2012 zijn er geen officiële evaluaties van het fraudebeleid uitgevoerd. Ook de misstanden bij de toeslagenaffaire waren voor de uitvoeringsorganisatie geen reden om de eigen werkwijze tegen het licht te houden, laat een woordvoerder weten.

Voor dit onderzoek benaderden we zeventig advocaten die sinds de aanvang van het fraudesysteem tegen DUO geprocedeerd hebben. 32 van hen reageerden.

De advocaten voerden slechts een deel van de rechtszaken die vanwege fraudebeschuldigingen werden aangespannen. Daarom is niet vast te stellen of ons onderzoek representatief is voor de gang van zaken bij alle fraudezaken. Het geeft wel een indicatie dat bij de fraudebestrijding de focus ligt op studenten met een migratieachtergrond.

De advocaten deelden de informatie op verzoek van NOS op 3, Investico en het Hoger Onderwijs Persbureau. Ook Trouw en De Groene Amsterdammer publiceren vandaag over het onderzoek naar fraudehandhaving door DUO.

Experimenten

Het is een langlopende discussie: is borstvoeding nou écht beter dan flesvoeding, of maakt het niet zo veel uit?

Iedere maand komen er tientallen studies bij en het lijkt erop dat borstvoeding het steeds vaker wint van de fles. Toch zijn keiharde conclusies erg ingewikkeld, want bij ongeveer elk onderzoek zijn kanttekeningen te plaatsen.

Zo ook bij een nieuwe publicatie waarbij onderzoekers keken of adolescenten die borstvoeding kregen als baby, op latere leeftijd betere schoolprestaties hadden. Het antwoord: ja.

Maar wat nou als je ermee worstelt of geen borstvoeding wil geven. Moet je je dan zorgen maken om dit soort uitkomsten? NOS op 3 ging op onderzoek uit en komt met geruststellende conclusies:

Onderzoekers van de universiteit van Oxford volgden ongeveer 5000 Britse kinderen vanaf het begin van deze eeuw tot aan het einde van hun middelbare schooltijd. Ze deelden de kinderen in op basis van hoelang ze borstvoeding kregen: helemaal niet, een paar maanden of langer dan een jaar. Uiteindelijk vergeleken de onderzoekers de schoolprestaties.

Uitkomst? Kinderen die langer dan 12 maanden borstvoeding kregen, hadden 39 procent meer kans om hun wiskunde en Engels examen te halen dan kinderen die nooit borstvoeding kregen. De onderzoekers benadrukken dat dat verschil niet per se alleen door borstvoeding hoeft te komen.

Net als veel andere onderzoeken naar de effecten van borstvoeding, heeft ook dit onderzoek tekortkomingen. Het is heel moeilijk om bepaalde gevolgen toe te schrijven aan borstvoeding. Dat er een verband is, wil nog niet zeggen dat het ook de borstvoeding is die een bepaald voordeel veroorzaakt.

Dat geldt ook voor het nieuwe Britse onderzoek. "De effecten zijn niet groot en lijken te blijven bestaan als je rekening houdt met sociaaleconomische factoren", licht hoogleraar vroege ontwikkeling aan de Universiteit van Amsterdam Tessa Roseboom toe.

"Maar het is niet uit te sluiten dat een deel van de relatie toch ook door sociaaleconomische factoren kan worden verklaard." Hoogopgeleide vrouwen geven vaker borstvoeding, dus het kan ook gewoon zo zijn dat zij slimmere kinderen krijgen. Dat hoeft niet aan borstvoeding te liggen.

Roseboom licht toe hoe onderzoek naar borstvoeding er in de ideale situatie uitziet: experimenten leveren het beste bewijs. Dan kunnen onderzoekers twee groepen maken waarbij het enige verschil wel of geen borstvoeding is. Daarbij bepaalt het lot wat proefpersonen moeten doen voor een onderzoek en speelt eigen voorkeur geen rol.

In het geval van borstvoedingsonderzoek zou dat betekenen dat moeders niet zelf mogen beslissen of ze hun baby borstvoeding geven. "Vind maar eens vrouwen die dat willen doen."

Dat is ooit één keer gedaan bij een studie in Belarus. "Daarbij is met name gekeken naar de effecten op de korte termijn", zegt Roseboom. Daardoor is met zekerheid te zeggen dat kinderen die borstvoeding kregen minder kans hebben op middenoorontsteking, maagdarminfecties en luchtweginfecties.

Daarbij gaat het om een paar procenten. Zoals bij middenoorontsteking: kinderen die geen borstvoeding kregen, hadden een kans van 6 procent daarop in het eerste levensjaar. Baby's die het wel kregen, 3 procent. "Dat lijkt een klein verschil, maar het is een halvering van het risico op een ziekte en dat vind ik een groot effect", zegt Roseboom. "Als je het bijvoorbeeld hebt over autogordels en dat zou de kans op letsel halveren, dan denk ik dat de meeste mensen er wel voor kiezen."

Roseboom benadrukt ook: "De kans is nog steeds het allergrootst dat een kind de ziekte niet krijgt." En ook: "Het is niet alsof je je kind een slechte start geeft als je geen borstvoeding geeft."

Topje van de ijsberg

Eigen verantwoordelijkheid

Wie in de wereld van de zaakwaarnemers duikt, komt tal van verhalen tegen over intimidatie, bedreiging en oplichting. Voetballers die honderden tot duizenden euro's voorschieten voor een ticket en verblijf om vervolgens niets meer te horen, onder slechte omstandigheden bij een buitenlandse club moeten meetrainen of van de clubeigenaar het land niet meer mogen verlaten.

De Vereniging van Contractspelers (VVCS), de Nederlandse vakbond voor spelers in het betaalde voetbal, herkent de verhalen en stelt dat spelers steeds vaker worden benaderd door louche zaakwaarnemers. "Het gebeurt voornamelijk bij een kwetsbare groep spelers", zegt voorzitter Evgeniy Levchenko. "Zaakwaarnemers weten wie een aflopend contract heeft en ze weten precies hoeveel iemand verdient. Er worden hoge bedragen beloofd die sowieso niet waargemaakt kunnen worden."

NOS op 3 sprak met twee slachtoffers. Eén werd opgelicht voor grote geldbedragen, een ander kreeg op Cyprus een contract zonder salaris aangeboden. De verhalen zie je in de video hieronder.

Een zaakwaarnemer, ook wel spelersmakelaar of intermediair genoemd, zorgt ervoor dat spelers onder de aandacht komen bij clubs en helpt te onderhandelen over het contract. In ruil daarvoor krijgt hij of zij provisie.

Nederland telde in maart 2023 volgens de officiële cijfers 241 zaakwaarnemers. Dat zijn mensen die zich officieel hebben ingeschreven als intermediair bij de KNVB. Daarvoor is sinds 2015 alleen inschrijfgeld en een Verklaring Omtrent het Gedrag (VOG) nodig, maar de regels gaan veranderen.

NOS op 3 benaderde een aantal zaakwaarnemers om meer te horen over hun werkwijze. Een Nederlandse vertelde zelf oud-voetbalster te zijn en zich vooral te willen inzetten voor de spelers. Een Iraanse zaakwaarnemer vertelt dat er grote bedragen mee gemoeid zijn en dat Turkse clubs spelers voor honderdduizenden euro's aankopen. Zelf vangt hij naar eigen zeggen 10 procent op zo'n deal. Zijn doel? Eén van de tien grootste zaakwaarnemers ter wereld worden.

De KNVB waarschuwde in 2016 al voor dubieuze zaakwaarnemers. Ze riepen spelers en ouders op om zich te melden als ze benaderd werden. Navraag bij de KNVB leert dat sinds die oproep geen enkele melding is binnengekomen.

Opvallend, omdat de spelersvakbond wel meldingen binnenkrijgt, zo'n twintig tot dertig per jaar. De bond denkt dat het slechts het topje van de ijsberg is, omdat veel mensen zich schamen als ze zijn opgelicht. De spelers die zich melden zijn lid bij de bond en hebben dus een profcontract. Er is vrijwel geen zicht op wat er op de lagere niveaus gebeurt.

Het is de afgelopen jaren makkelijker geworden om zaakwaarnemer te worden. In 2015 schafte de FIFA de verplichte zaakwaarnemer-licentie af, omdat niet goed te controleren was. Van Gorp: "Die markt is toen helemaal vrijgegeven. Van de buurman, tot de slager, tot ik als journalist; iedereen kon zaakwaarnemer worden."

VVCS-voorzitter Levchenko: "Treed naar buiten. Pas als je het bespreekbaar maakt, kun je dingen oplossen en komen anderen niet in zo'n situatie terecht."

Dit jaar heeft de FIFA de afgeschafte licentie-verplichting weer ingevoerd. (Aspirant-)zaakwaarnemers moeten een speciaal examen afleggen. In april deden 3800 mensen dat nieuwe examen, iets meer dan de helft slaagde. Zij die het niet haalden mogen één keer herexamen doen. Zakken ze weer, dan mogen ze vanaf 1 oktober geen zaakwaarnemer meer zijn.

De internationale voetballersbond FIFPRO herkent de problemen. De bond pleit voor een standaardovereenkomst in alle landen. "Als er dan iets misgaat, zijn de basisvoorwaarden overeengekomen en kunnen wij of de nationale vakbond in actie komen om te helpen. In Nederland is dit al het geval, maar er zijn nogal wat landen waar de gekste dingen in het contract kunnen staan", zegt Roy Vermeer van FIFPRO.

Bij Feyenoord zijn ze in de jeugd bewust bezig met de keuze voor een zaakwaarnemer, vertelt directeur Dennis te Kloese.

De VVCS pleit voor meer voorlichting op clubs. En ze wijzen op de eigen verantwoordelijkheid van spelers: "Heel vaak wordt gevraagd om van tevoren geld over te maken voor bijvoorbeeld tickets. Dat moet je eigenlijk nooit doen. Als de club jou wil, dan gaan ze jouw ticket betalen."

Dat onderschrijft ook Rob Jansen, zaakwaarnemer van onder anderen Ronald Koeman en voorzitter van Pro Agent, de vereniging van Nederlandse spelersmakelaars. "Dit heeft eigenlijk niks met de transfermarkt en zaakwaarnemers te maken", zegt hij. "Mensen die dit doen zijn boeven en boeven heb je in elke beroepsgroep." Krijg je een berichtje en wil je toch de gok wagen? "Denk dan eerst logisch na en zeg daarna tegen die meneer dat je, samen met je advocaat, de vakbond of van mijn part je ouders komt praten als hij iets concreets heeft. Negen van de tien keer hoor je er niks meer van", aldus Jansen.

Het is de afgelopen jaren makkelijker geworden om zaakwaarnemer te worden. In 2015 schafte de FIFA de verplichte zaakwaarnemer-licentie af, omdat die niet goed te controleren was. NOS-onderzoeksjournalist Van Gorp: "Die markt is toen helemaal vrijgegeven. Van de buurman, tot de slager, tot ik als journalist; iedereen kon zaakwaarnemer worden."

"De transfermarkt is ontploft. Er zijn totaal gekke miljoenenbedragen betaald voor spelers. Tegelijkertijd, spelers zijn makkelijker benaderbaar, via Snapchat, Instagram, noem maar op. Veel mensen willen een graantje meepikken en hopen zelf uiteindelijk ook talenten te ontdekken waarmee ze veel geld kunnen verdienen," zegt Van Gorp.

De invloed van jonge stemmers, mensen tussen de 18 en 35 jaar, was deze Provinciale Statenverkiezingen groter dan vier jaar geleden. Van hen kwamen er dit jaar 150.000 meer opdagen in vergelijking met 2019.

Om een idee te krijgen van hun voorkeuren, maakten we op basis van Ipsos-onderzoek in opdracht van de NOS, in combinatie met de ANP-prognose, deze visualisatie. Dat deden we ook bij de laatste Tweede Kamerverkiezingen.

Zo zou de Eerste Kamer eruit kunnen zien als alleen de jongste kiesgerechtigden (18 tot 25 jaar) hadden gestemd:

Niet de BBB zou de grootste zijn, maar de VVD en GroenLinks. Die twee partijen zouden allebei 10 zetels bemachtigen. Na de aangekondigde samenwerking tussen GroenLinks en de PvdA zouden die opgeteld op 17 zetels uitkomen.

Als je alleen de stem van 25 tot 35-jarigen zou meetellen, zou de Eerste Kamer er zo uitzien:

GroenLinks is dan met 12 zetels de grootste, gevolgd door de VVD en de BBB. De PvdA en GroenLinks samen komen uit op 20, ruim een kwart van de in totaal 75 zetels in de Eerste Kamer.

De cijfers uit dit artikel komen uit een representatief onlineonderzoek dat 2651 stemgerechtigde Nederlanders hebben ingevuld. Het onderzoek is uitgevoerd door onderzoeksbureau Ipsos in opdracht van de NOS.

Gokken op de rente

Mbo

Met een 'trucje' blijken studenten een deel van hun studielening tegen de huidige relatief lage rente te kunnen vastzetten. Een student Monetaire Economie splitste zijn lening op en sprak met NOS op 3 over wat hem dat oplevert. De Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) bevestigt dat het kan, maar wijst ook op de risico's. Bovendien: niet voor álle studenten is dit even interessant.

Hbo- en wo-studenten van na 2015 die nog dit jaar afstuderen, betalen over hun lening voor het eerst sinds jaren weer rente, 0,46 procent. En studeert iemand volgend jaar af, dan is het nog maar afwachten wat dan de rente is. Volgens economen is er een goede kans dat die verder stijgt, omdat de rente die de overheid betaalt over staatsleningen ook stijgt. De studieleningrente is daaraan gekoppeld.

Die potentieel hogere rente valt deels te ontwijken door een deel van de studielening op 0,46 procent rente 'vast te zetten'. Student Monetaire Economie Casper de Haes legt uit hoe hij daarop uitkwam: "In februari 2023 studeer ik af. Dat zou inhouden dat ik vijf jaar lang voor mijn hele studielening de rente betaal die op 1 januari 2024 ingaat."

Hij wilde zijn lening daarom in december 2022 alvast stopzetten bij DUO. "Dan zou ik die 0,46 procent betalen die nu voor 2023 is vastgesteld." Maar toen kwam hij erachter dat het ook mogelijk is om je studielening in twee delen 'te splitsen'.

De Haes: "Stop je in december 2022 met lenen, dan wordt je lening vastgezet op het huidige rentepercentage, 0,46. Sla je dan een maand over en vraag je in februari 2023 opnieuw een studielening aan, dan ziet DUO dat als een nieuwe lening."

Voor De Haes betekent dat hij zo niet over zijn héle lening, maar over slechts een paar maanden een nieuw potentieel hoger rentepercentage betaalt. "Sinds ik de tip met vrienden deelde, gaat het rond in veel appgroepen van studenten. Mijn huisgenoot gaat het nu ook doen. En veel anderen zeggen dat ze uitzoeken of het voor hen de moeite waard is."

Stel: een student studeert in juni 2023 af, de rente wordt 2 procent en de studielening is niet 'gesplitst', zoals Casper de Haes heeft gedaan. Dan betaalt die student over een studieschuld van 30.000 euro 600 euro rente per jaar.

Dan nu mét splitsen: een student studeert in juni 2023 af, de rente wordt 2 procent en de studielening is wél gesplitst. Dan geldt voor 'deel 1' van de schuld nog de relatief lage 0,46 procent. Over 'deel 2', uit 2023, moet 2 procent rente worden betaald. In totaal betaalt die student dan jaarlijks 195 euro rente in plaats van 600.

De rente op studieleningen blijft vijf jaar vaststaan. Voor sommige studenten gaat het in potentie dus om duizenden euro's.

DUO bevestigt tegenover NOS op 3 dat het splitsen van de lening inderdaad mogelijk is. "Het kan en het mag", zegt een woordvoerder. Toch wijst de uitvoeringsorganisatie ook op de risico's.

"Er zitten veel haken en ogen aan. Iemand moet dan echt alles stopzetten, je mist naast een maand studiefinanciering ook een maand studentenreisproduct, dat moet je zelf stopzetten bij een automaat. Dat zou al meer kunnen kosten dan het voordeel dat dit eventueel oplevert. Ook moeten studenten er rekening mee houden dat het tijd kost om weer een nieuwe lening aan te vragen."

Wat student Casper de Haes dus doet, blijft een gok. Dat weet hij ook, zegt hij desgevraagd. Niemand weet namelijk wat de rente gaat doen. Als de rente blijft stijgen, kan het lucratief zijn. Als de rente daalt, dreigen studenten meer geld kwijt te zijn door het splitsen. Dat is De Haes het risico waard: "De rente kan niet lager worden dan 0 procent, dus het risico is nooit meer dan 0,46 procent. Het potentiële voordeel is voor mij veel groter."

De mogelijke besparing en het risico van de truc hangen ook af van bijvoorbeeld de hoogte van de schuld en hoe lang een student nog wil lenen, benadrukt hij: "Het werkt toevallig voor mijn persoonlijke situatie, maar of dat voor een ander ook zo is, weet ik natuurlijk niet".

Voor mbo-studenten geldt vanaf volgend jaar een rentepercentage van 1,78 procent. Deze truc lijkt daarom vooral voor hbo- en wo-studenten potentieel interessant. Minister Dijkgraaf werkt aan een wetswijziging die rentepercentages tussen mbo, hbo en wo gelijktrekt.

Gaat dit veranderen?

Fundamentele wijziging van het belastingstelsel

De landelijke politiek heeft te weinig oog voor de financiële situatie van mensen die alleen wonen of single zijn. Dat zeggen jongerenafdelingen van politieke partijen en alleenstaanden tegen NOSop3. Nu het leven een stuk duurder is, raakt dat vooral ook singles en alleenstaanden hard. Eén op de drie geeft in I&O-onderzoek aan moeilijk rond te komen.

Er zijn in Nederland acht keer meer eenpersoonshuishoudens dan 60 jaar geleden. Maar de samenleving blijft nog te veel achter bij die ontwikkeling, vindt onder meer Michiel Suijker van de JOVD, de jongerentak van de VVD: "Onze maatschappij is er nog op ingericht dat het gezin de hoeksteen van de samenleving is. De overheid gaat ervan uit dat je trouwt en kinderen krijgt."

Dat moet anders, vindt niet alleen de JOVD. "De manier waarop alleenstaanden worden achtergesteld, is discriminatie", zegt Kay van der Hoop van de Jonge Democraten, verbonden aan D66. En ook de jongerenafdeling van de SGP noemt het "financiële discriminatie".

Want je huur en energie betalen en boodschappen afrekenen kan een stuk pittiger zijn als je de kosten niet kunt delen met een partner. Maar de jongerenafdelingen focussen zich met name op de manier waarop ons belastingstelsel is ingericht.

Dat stamt nog uit de tijd waarin trouwen meer de norm was. Samen sparen is gunstiger dan alleen en als je een 'fiscaal partner' hebt, horen daar ook voordelen bij als je je belastingaangifte doet. Iemand zonder kind(eren) die niet samenwoont, geen samenlevingscontract heeft of niet getrouwd is, mist die voordelen.

In onderstaande video duikt NOSop3 in de talloze voorbeelden van wanneer alleenstaand of single zijn duurder uitpakt. Van de supermarkt tot Netflix en van een looneis op de huurmarkt tot 'ongehuwd' belastingaangifte doen:

In Nederland wonen inmiddels dik drie miljoen mensen alleen. Een grote groep van hen zijn oudere vrouwen van wie hun partner is overleden, maar ook veel twintigers huren of kopen alleen. En het aandeel eenpersoonshuishoudens in Nederland blijft alleen maar toenemen. De verwachting is dat in 2050 de helft van alle huishoudens uit één persoon bestaat.

NOSop3 sprak de afgelopen weken met tientallen mensen die alleen wonen of single zijn. Zij noemen vooral hun huur- en energierekening als flinke kostenposten, maar ook kleinere rekeningen kunnen oplopen tot honderden euro's per jaar. Denk aan streamingdiensten die het delen van een abonnementje onmogelijk willen maken als je niet op één adres woont, onhandig grote verpakkingen in supermarkten, of juist dure éénpersoonsmaaltijden.

Ook veelgenoemd: de manier waarop afvalstoffenheffing is geregeld. In veel gemeenten is die relatief hoger als je alleen woont. Zo betaal je in Amsterdam 330 euro voor je afval als je alleen woont, en 'slechts' 440 euro vanaf twee- of meerpersoonshuishoudens. In Maastricht betaalt zelfs iedereen hetzelfde tarief: 329 euro. Aangevuld met een klein bedrag per vuilniszak.

"Je zou niet afgestraft moeten worden als je geen partner hebt, of niet met je partner samenwoont", zegt Xenia Minnaert van Pink!, de jongerenafdeling van de PvdD. "Wij zien dan ook graag dat de norm wordt verbreed, zodat het niet op veel fronten voordeliger is als je een partner hebt. Het systeem moet worden aangepast."

Hoewel het onderwerp al vaker voorbijkwam in politiek Den Haag, is het nu al een tijd vrij stil. Van de zeventien grote politieke partijen die aan de laatste verkiezingen meededen, stond bij zeven partijen iets over alleenstaanden in hun programma's: voornamelijk over de tekorten op de woningmarkt.

Eerder dit jaar slingerde D66-Kamerlid Lisa van Ginneken de discussie rondom erfrecht opnieuw aan. Want nu is het nog zo geregeld dat als je overlijdt en geld wil nalaten aan iemand die niet je partner is, diegene daarover 30 procent belasting betaalt. Een fiscaal partner 0 procent.

Oneerlijk, vindt D66, die wetten en regels graag meer leefvormneutraal zou zien. "Onze samenleving is in grote mate nog afgestemd op het klassieke modelgezin van man, vrouw en twee kinderen. Terwijl dat echt aan het veranderen is", zegt een woordvoerder.

Toch verandert er op korte termijn nog niets aan de schenk- en erfbelasting. De minister laat aan NOSop3 weten dat het kabinet niet van plan is om hiermee aan de slag te gaan, omdat het een fundamentele wijziging van het belastingstelsel zou betekenen. Het zou hierdoor complexer worden en er zitten budgettaire gevolgen aan, aldus de minister.

Studiemateriaal ontbrak dus, maar onderwijs ging gewoon door. "Ik moest een tentamen maken voor een vak waarvoor ik nog geen boeken had", zegt psychologiestudente Selena tegen NOSop3. Weken voor dat tentamen bestelde ze de boeken, maar door ook nog eens een magazijnverhuizing bij het bedrijf Studystore ontving ze die maar niet.

Ook tienduizenden mbo'ers kregen na de start van het schooljaar geen boeken van Studers, dat onder hetzelfde bedrijf valt als Studystore. Net als hbo- en wo-studenten waren mbo-studenten bang voor leerachterstanden. Daarvoor biedt het bedrijf nu 'welgemeende excuses' aan.

Om al te grote problemen te voorkomen, paste bijvoorbeeld de Universiteit Utrecht toetsen aan vanwege het boekengebrek. "Vooral bij eerstejaarsstudenten zagen we dat die moeilijk in hun nieuwe studieritme konden komen", zegt een woordvoerder.

Gisteren besteedde YouTube-programma BOOS aandacht aan de problemen met de levering van boeken en de gevolgen daarvan. Daarin overhandigde maker Tim Hofman een ludieke oorkonde aan een leidinggevende van het bedrijf: "een negatief bindend studieadvies voor het doen van jullie werk". Met de video verscheen het statement van het bedrijf.

NOSop3 sprak met veel studenten over de chaos. Rechtenstudente Femke zegt: "Bij ons staken maar twee van de honderden studenten hun hand op, toen een docent vroeg wie zijn of haar boeken al binnen had." En Aya vertelt: "Ik werd echt boos toen ik hoorde dat studenten uit mijn klas die later hadden besteld dan ik, hun boeken eerder kregen. Ik wachtte toen al 3, 4 weken."

Onder een TikTok-post van gedupeerde Imany meldden zich honderden anderen. Daar werd vooral ook geklaagd over de slechte bereikbaarheid van het bedrijf en het niet terugkrijgen van geld voor geannuleerde bestllingen. Ergens anders boeken bestellen, was daardoor voor veel studenten geen optie. "Ik ben een student, ik heb niet zomaar het geld om ergens anders boeken te bestellen."

Medestudenten en vrienden hielpen elkaar daarom uit de brand, zodat er toch gestudeerd kon worden. "Mijn vrienden maakten voor mij honderden foto's van bladzijdes uit hun boeken, waarmee ik dan weer aan de slag kon", zegt een student. Anderen kozen ervoor tweedehands boeken te kopen van een verouderde druk, hoewel dat eigenlijk werd afgeraden door docenten.

Studers en Studystore beloven dus beterschap en steken de hand in eigen boezem: "Lesgeven en leren voor een toets was lastig (...) en geld terugkrijgen om ergens anders boeken te kopen was beperkt mogelijk, terwijl de studenten een klein budget hebben. Ook waren we slecht bereikbaar door een overweldigend aantal e-mails, berichten op onze social media en telefoontjes."

"Nu de technische problemen grotendeels opgelost zijn, en de achterstand zo goed als ingehaald is, keren Studers en Studystore langzaam terug naar de normale situatie. De technische oplossingen zorgen ervoor dat nu ook alle annuleringen verwerkt kunnen worden. Dit betekent dat alle studenten die hun bestelling geannuleerd hebben, deze week hun geld terugkrijgen."

Geen prioriteit

Noodgrepen

Jongeren met schulden krijgen vaak pas laat hulp aangeboden bij het regelen van hun geldproblemen. Veel gemeenten hebben te weinig zicht op jonge wanbetalers, waardoor die lang niet altijd worden geholpen. En de jongeren met schulden die wél op de radar staan, krijgen vaak weinig prioriteit, blijkt uit een rondgang van NOS op 3 langs vijftig gemeenten.

Sinds vorig jaar zijn gemeenten verplicht om mensen die hun vaste lasten niet betalen, snel hulp te bieden. Die zogenoemde vroegsignalering moet voorkomen dat beginnende achterstanden oplopen tot torenhoge schulden.

Nu de kosten snel oplopen is dat belangrijker dan ooit. Zeker voor jongeren, die vaak weinig verdienen en geen goedgevulde spaarpot hebben. Hoe voorkom je dat jongeren diep in de schulden komen? Dat legt NOS op 3 uit in deze video:

Regels voor het snel signaleren van wanbetalers liggen sinds 2021 vast in de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening. Als je een schuld hebt bij een 'vastelastenpartner' - denk aan de huurbaas, de zorgverzekeraar, het energie- of waterbedrijf - moet die jouw gemeente daarover informeren. De gemeente is dan verplicht om binnen vier weken contact op te nemen en hulp aan te bieden.

Maar het doorgeven van die signalen gaat niet altijd goed. Zo geeft de gemeente Deventer aan dat veel partners zich niet houden aan de afspraken en geen meldingen doen.

In de meldingen die wél gedaan worden, staat vanwege privacyregels vaak geen geboortedatum. Gemeenten kunnen die wel achterhalen door de meldingen te koppelen aan hun eigen administratie, maar daarvoor moet een specifiek, kostbaar systeem worden aangeschaft. Veel gemeenten vinden dat te duur.

Van de 35 gemeenten die reageerden op de vragen van NOS op 3, zeggen er tien geen leeftijd van de wanbetaler bij te houden. Van de andere gemeenten gaf een derde aan dat hun cijfers niet compleet zijn. Gemeenten hebben dus geen goed beeld van het aantal jongeren dat in de schulden dreigt te raken.

Daar komt nog bij dat veel jongeren geen eigen huis hebben: bijna de helft van de 18- tot 30-jarigen woont nog bij hun ouders. Zij betalen meestal niet zelf voor huur, energie of water. Als zij in de schulden raken, is dat bij andere schuldeisers, maar die mogen dat niet melden bij de gemeente.

"Om meer jongeren in beeld te krijgen is het wenselijk dat betalingsachterstanden bij telefonie en internet ook aan de gemeente gemeld worden", zegt de gemeente Haarlem, "maar dat is wettelijk nog niet geregeld."

Zelfs als jongeren met schulden wél in beeld zijn, hebben zij niet altijd prioriteit. "Gemeenten doen aan triage: ze kijken op welke meldingen zij het eerst af moeten", zegt Ellen Hennekens van NVVK, de branchevereniging van financiële hulpverleners.

"Jongeren hebben vaak een relatief lage schuld, en in veel gevallen is alleen een achterstand bij de zorgverzekering bekend", zegt Hennekens. "De gemeente zet dan zwaarder in op bewoners met grotere schulden, of over wie meerdere meldingen zijn gedaan. Die krijgen bijvoorbeeld iemand aan de deur, terwijl anderen alleen een brief krijgen."

Nu het leven snel duurder wordt, zoeken jonge mensen allerlei uitwegen om het einde van de maand te halen, zeggen zowel hulpverleners als de jongeren zelf tegen NOS op 3.

Bijvoorbeeld door meer te lenen bij DUO, of als je al afgestudeerd bent het afbetalen van je studielening juist stop te zetten. "Ik laat het geld nu op mijn eigen rekening staan. Dan kan ik het desnoods nog gebruiken, mocht dat opeens nodig zijn", reageert een jongere.

Andere noodgrepen zijn bijvoorbeeld het terugboeken van de zorgverzekeringspremie, het maandbedrag voor stroom en gas kunstmatig laag zetten, of spullen kopen op afbetaling. Maar daarmee worden geldproblemen niet opgelost, alleen uitgesteld. En dan wordt de ellende al snel groter en groter.

"In Nederland worden kleine schulden heel snel groot", zegt Nadja Jungmann, bijzonder hoogleraar schuldenproblematiek aan de Universiteit van Amsterdam. "Als eenmaal de incassobureaus en de deurwaarders in beeld zijn, dan kunnen bedragen wel zes keer over de kop gaan."

"Als je niet al heel snel begint met oplossen, dan komen jongeren met een beetje pech in een situatie terecht die gewoon onoplosbaar wordt." Zulke problemen zetten het leven van jongeren op pauze, zegt Jungmann. "Terwijl zij juist bezig zijn hun leven op te bouwen. Ze beginnen daardoor met een 1-0 achterstand aan het volwassen leven."

Een student in een onveilig studentenhuis durft daarover lang niet altijd naar zijn huisbaas te stappen. Onder meer vanwege het woningtekort worden missende brandblussers of kapotte sloten voor lief genomen. Dat geven honderden uitwonende studenten aan in een vragenlijst van NOSop3 die ruim 2000 keer is ingevuld.

"In mijn kamer zit houtrot. Er zijn geen werkende rookmelders, de badkamer zit vol schimmel omdat we niet kunnen ventileren, en door een lekkage zijn vochtplekken ontstaan", schrijft een student. De verhuurder weet ervan, maar lost veel problemen niet op. "De klachten vielen verkeerd bij hem. Hij stond plotseling in mijn kamer en zei: 'als je zo doorgaat kun je beter wat anders zoeken'."

Dit is een greep uit de tientallen verhalen die terugkeren in de vragenlijst. In onderstaande video gaat NOSop3 verder in op het probleem, en komen nabestaanden aan het woord van Seb: hij overleed vorig jaar na een val uit een raam van zijn studentenhuis:

Een derde van de mensen die onze vragenlijst invulden, zegt dat de verplichte brandblusser in hun studentenhuis ontbreekt. Rookmelders, sinds juli overal verplicht, ontbreken bij ruim een op de tien. En honderden studenten kampen met kapotte deuren, sloten of ramen.

Toch stappen veel studenten daarover liever niet naar de huisbaas. Een derde in de vragenlijst van NOSop3 zegt bang te zijn geen woning meer te hebben als hij of zij klaagt. Een belangrijke reden daarvoor: het woningtekort. Dit jaar steeg dat tekort in de studentensteden tot bijna 27.000 studentenwoningen.

Terwijl je als student vaak volledig in je recht staat als er iets mis is in je huis. Je huisbaas moet veel van zulke problemen oplossen. De onafhankelijke Huurcommissie, waar je met je klachten naartoe kunt stappen, houdt een lijst bij van mankementen die de verhuurder volgens de wet moet oplossen.

In meerdere studentensteden zijn huurteams actief. Huurders kunnen daar terecht voor advies bij huurproblemen. Jacqueline Versteeg van Huurteams Nijmegen begrijpt de angst voor huisbazen wel: "Zij zeggen: voor jou tien anderen. Net als overal, hebben Nijmeegse studenten vaak tijdelijke huurcontracten. En het komt regelmatig voor dat verhuurders niet verlengen als een huurder klaagt."

"Wat ook zou helpen, is dat studenten hun rechten beter kennen. Als ze nu naar ons toekomen met hun contract, lezen we vaak dingen die daar helemaal niet in mogen staan. En als een verhuurder zegt dat hij je eruit zet als je klaagt, kan dat ook niet zomaar."

Op de foto hierboven zie je zogenoemde doorvalbeveiliging, vaak in de vorm van een stang of hekje. Daarmee kan een val gebroken worden. Nu zitten die stangen er. Maar vorig jaar op deze locatie in Amsterdam nog niet. Toen viel Seb, een student van 22, door een ruit op de derde verdieping naar beneden, en overleed.

Na het ongeval heeft de verhuurder die stangen alsnog geplaatst, ook al was het raam van Seb wettelijk gezien nét niet laag genoeg om zo'n beveiliging te moeten hebben. Veel studenten zeggen tegen ons dat bij hen zo'n beveiliging ook ontbreekt. Ook als die er volgens hen wel zou moeten zitten.

De familie en vrienden van Seb vragen sinds het ongeluk aandacht voor de veiligheid van studentenhuizen. Ze willen bewustzijn creëren bij zowel studenten als huisbazen. Binnenkort spreken ze daar in de Tweede Kamer over.

Om huurders beter te beschermen tegen wantoestanden, werkt het kabinet aan de wet 'Goed Verhuurderschap'. De bedoeling is dat gemeenten door die wet meer mogelijkheden krijgen om uit eigen beweging in te grijpen als woningen niet in orde zijn. Nu is er eerst een melding van de huurder nodig.

"Het is fijn dat er nu meer gebeurt, maar we zijn nog steeds benieuwd of dit echt het verschil gaat maken", vertelt Sebs moeder. "Er zijn nog steeds veel oude panden waar studenten wonen. We vragen ons af of daar ook iets aan wordt gedaan."