In het Duitse Aue-Bad Schlema, vlak bij de Tsjechische grens, maakt de extreemrechtse Stefan Hartung grote kans om burgemeester te worden. Vandaag is de tweede ronde in de burgemeestersverkiezing in de gemeente met 19.000 inwoners. In de eerste ronde haalde Hartung met zijn partij 'Freien Sachsen' de meeste stemmen. De Duitse inlichtingendienst heeft de partij aangemerkt als een extremistische groepering die een bedreiging vormt voor de democratie en grondwet. Staat dit voor iets groters in de Duitse nationale politiek?

ICE tijdens het WK

Komende week begint het WK Voetbal in Amerika dat het toernooi samen met Canada en Mexico organiseert. Haïti kwalificeerde zich ook, voor het eerst sinds 1974. Maar hoe veilig is het in de stadions en bij watch parties in Amerika, voor fans en voetballiefhebbers met een niet-westerse migratieachtergrond? Op het moment dat Donald Trump's immigratiedienst ICE zich nog altijd nadrukkelijk laat gelden.

AI op de werkvloer

Het gebruik van AI-modellen als ChatGPT, Gemini en Claude dringt steeds verder door in ons dagelijks leven, óók op de werkvloer. Regels voor het gebruik zijn er vaak nog niet, waardoor organisaties nauwelijks zicht hebben op de informatie die werknemers in de modellen stoppen. Deskundigen waarschuwen voor de risico's die dat met zich meebrengt.

Woekerhuren, appartementen met kakkerlakken en veel te krappe kamertjes: burgemeester Stephan Luyven van de gemeente Goch maakt zich er grote zorgen over. In het stadje net over de grens bij Noord-Limburg wonen veel arbeidsmigranten.

De Duitse overheid nam al meerdere maatregelen om misstanden met arbeidsmigranten te voorkomen. Zo mogen woningen niet worden gekoppeld aan een arbeidscontract en geldt voor bedrijven in de vleessector een uitzendverbod, wat betekent dat ze geen uitzendkrachten mogen inzetten.

Die maatregelen gelden niet in Nederland. Minister Vijlbrief van Sociale Zaken en Werkgelegenheid dreigde afgelopen week nog met zo'n uitzendverbod voor de vleessector, maar het is niet zeker of dat er daadwerkelijk komt.

'Nederlandse' misstanden

Als het aan Luyven ligt wel. "We bestrijden in Duitsland de symptomen van wat er in Nederland gebeurt. Ik verwacht eigenlijk dat Nederland deze wetten nu gaat meenemen zodat er ook in Nederland duidelijke regelgeving komt."

De burgemeester van Goch kan niet bij alle arbeidsmigranten achter de voordeur kijken. Toch heeft hij een aardig beeld van de woonomstandigheden van met name Oost-Europese arbeidsmigranten. "Jaren geleden zagen we al dat meerdere uitzendkrachten op één kamer wonen. Met alleen een matras, meer niet. Dat is natuurlijk geen echte woning."

Nieuwsuur ging op pad met Nicoleta van BEAM, een adviescentrum dat arbeidsuitbuiting bestrijdt namens de Duitse overheid. Ze schat dat Goch zo'n tweeduizend arbeidsmigranten huisvest - op een totaal van 35.000 inwoners - en herkent het beeld dat de burgemeester schetst.

"De woonomstandigheden zijn hier heel slecht. Voor kleine kamertjes wordt veel te veel huur gevraagd." Ook vertelt ze dat veel woningen zijn gekoppeld aan arbeidscontracten, wat maakt dat mensen zomaar op straat kunnen belanden.

Veel arbeidsmigranten in Goch komen uit Roemenië. Geen van hen wil ons te woord staan. "De mensen zijn helaas erg bang", zegt Nicoleta. Bij één huis mag ze wel in haar eentje naar binnen - zonder cameraploeg dus - en daar stuit ze op kakkerlakken. "De bewoners hebben ons laten zien dat ze 450 euro per persoon betalen. Dus 900 per kamer."

Nederlands bedrijf voor Duitse rechter

Nederlandse bedrijven kiezen er soms voor hun arbeidsmigranten in Duitsland te huisvesten omdat woningen daar goedkoper zijn. Ook RMS Meat Specialist, een uitzendbureau dat arbeidsmigranten voor de vleessector levert, erkent dat de financiën "een van de redenen" zijn om te kiezen voor Goch.

Het bedrijf uit het Gelderse 's-Heerenberg kwam de afgelopen jaren meerdere keren in het nieuws, onder meer vanwege slechte huisvesting, te lage lonen en een strafzaak over verduistering van salaris van medewerkers. Een manager werd vijf jaar geleden veroordeeld voor mishandeling.

Vorige maand kwam daar nog bij dat het Duitse OM drie bestuurders van RMS vervolgt omdat ze woekerhuren zouden vragen. Arbeidsmigranten betaalden voor een bed in een kamer 320 euro per persoon per maand, uitgaande van twee personen per kamer. Volgens het OM zou dat om en nabij de 128 euro moeten zijn.

RMS-Huisvestingsmanager Wim Dassen, die zelf niet als verdachte geldt, zegt een rechtszaak met vertrouwen tegemoet te zien. Volgens hem is 128 euro niet realistisch.

Dassen liet Nieuwsuur zien hoe 'zijn' arbeidsmigranten wonen in Goch:

De Nederlandse Tweede Kamer debatteerde afgelopen week over arbeidsmigratie. Minister Vijlbrief vertelde het parlement dat hij en zijn voorgangers sinds 2021 al 29 gesprekken met specifiek de vleessector hebben gevoerd. Dat leidde vooralsnog niet tot "de noodzakelijke vooruitgang".

Daarom stelt Vijlbrief de sector een deadline: voor 15 juni moeten arbeidsomstandigheden van uitzendkrachten zijn verbeterd. Gebeurt dat niet, dan wil hij een uitzendverbod instellen. "Je kunt je ook afvragen waarom een sector waarin het werk permanent is, met zo veel arbeidskrachten op uitzendbasis werkt."

Veel Kamerleden vinden dat de politiek te lang te weinig heeft gedaan aan misstanden rond arbeidsmigratie. Ook benadrukken ze dat de problemen zich niet alleen beperken tot de vleessector.

Brancheorganisatie VleesNL laat in een reactie weten dat ze een actieplan hebben om te verbeteren en daar nu tot en met de deadline van minister Vijlbrief hard aan werken.

Nederlandse webwinkels achter merchandise die wordt gebruikt bij azc-protesten, promoten vaak ook veel extremere denkbeelden en producten.

Wie bijvoorbeeld zoekt naar een rood-wit-blauwe vlag of een 'anti-azc'-sticker, komt bij veel webwinkels ook 'remigratie'-stickers tegen. Deze term is een eufemisme voor het deporteren van mensen met een migratieachtergrond.

Nieuwsuur dook in de wereld van de anti-azc-merchandise en ging langs bij ondernemer Bo, die een webshop runt vanuit zijn schuur.

Verkiezingen in Armenië

Armeniërs mogen morgen naar de stembus voor de parlementsverkiezingen. Zoals vaker bij verkiezingen in Oost-Europa staat ook Armenië voor de keuze: een pro-Europese koers varen of toch de banden aanhalen met Rusland?

Op dit moment is de pro-Europese Nikol Pasjinjan aan de macht, maar de vraag is of hij premier mag blijven. Ook het vredesproces met Azerbeidzjan is een belangrijk verkiezingsthema.

De webshops zijn ook actief op sociale media. De drie shops met de meeste volgers herplaatsen bijvoorbeeld video's over remigratie, neonazi's en geweld bij protesten in binnen- en buitenland.

Volgens criminologe Elanie Rodermond van de Vrije Universiteit spelen de verkopers daarmee een belangrijke rol in het normaliseren van extreme denkbeelden. "Als zulke ideeën mainstream worden, wordt de drempel lager om deze te uiten en voor sommigen ook om ze verder te verspreiden."

'Liefde voor Nederland'

Als je zoekt naar 'anti-azc'-merchandise of een Nederlandse vlag komen zeven webshops naar boven. Nieuwsuur onderzocht deze sites en benaderde de eigenaren. Zij zijn allemaal man. Vier webshops bestaan pas sinds eind vorig jaar.

Een populaire webshop is Operatiehijsdevlag. Eigenaar Bo Schurink zegt dat hij is gestart "uit liefde voor Nederland". Hij zegt al tienduizenden stickers te hebben verkocht. "We verkopen de 'Trots op Nederland'-sticker heel veel. Ik vind dat dat vaker uitgesproken mag worden."

Zijn webshop verkoopt, net als de meeste andere, ook de oranje-wit-blauwe prinsenvlag. Die vlag stamt uit de tijd van de Tachtigjarige Oorlog en de VOC, maar werd later gebruikt door de NSB. De prinsenvlag is nu een veelgebruikt symbool door extreemrechtse groepen.

Schurink legt uit waarom hij de vlag verkoopt: "Op mijn vlag staat geen NSB, maar VOC":

De webshop Inheems Europees van de voor racisme veroordeelde Jan van de K. verkoopt stickers met 'White Lives Matter' en de tekst 'Maak blanke kindjes'. Van de K. zegt hierover: "Ten eerste zijn blanke kindjes gewoon hartstikke leuk."

Ook schrijft hij: "Wij krimpen als bevolking. Wij vinden dit een gevaarlijke trend, vooral omdat het establishment dit als een kans ziet om 'het gat op te vullen' met niet-blanken. Verder vinden we rassenmenging een serieus probleem omdat ons volk er langzaam van verdwijnt."

Volgens onderzoeker Rodermond is dit het narratief van rechtsextremistische groepen. "Als je dit onder het mom van merchandise verkoopt en zegt 'we moeten ons witte Nederland weer terugkrijgen', dan kan je zeggen: daar is niks mis mee, maar ik denk dat het wel degelijk een vorm is van rechtsextremisme."

Podcast De Dag

Nieuwsuur-redacteur Mitchell van de Klundert vertelt in podcast De Dag meer over het onderzoek naar de webshops. Criminologe Elanie Rodermond schijnt haar licht op de gevolgen van de verkopen. Benieuwd? Beluister de podcast via NPO Luister en alle andere podcastkanalen.

Drie grote webshops delen ook video's van anderen op hun kanalen. Het account van HeelHollandPlaktt herplaatst bijvoorbeeld aan 13,7 duizend volgers een bericht over de onlangs gehouden 'remigratietop' in Porto waar uiterst rechtse politici en activisten spraken.

Operatiehijsdevlag plaatst vooral filmpjes over het ophangen van vlaggen, maar herplaatst op Instagram ook een video van Ongehoord Nederland over de brand bij de azc-locatie in Loosdrecht. Op de video is vuurwerk te horen en het gejoel van demonstranten.

Op de vraag waarom hij dit bericht deelt, zegt eigenaar Schurink: "Ik snap natuurlijk dat dit een verkeerde indruk kan geven aan mensen. Alleen ik denk dat ieder normaal denkend mens het niet goedkeurt om een huis in de fik te steken waar mensen binnen zitten, ongeacht afkomst, kleur, gewicht, hoogte, grootte."

Operatiehijsdevlag deelde ook een promotievideo van Patriot Front, een Amerikaanse white supremacy-groep. Op de video zijn marcherende leden met witte bivakmutsen te zien. Schurink zegt de video in een opwelling te hebben geplaatst. "Ik zie dat voorbijkomen en denk bij mezelf: 'Ja, het straalt wel iets uit'. Maar het is zeker niet wat ik wil uitstralen. Ik heb hier geen bedoeling mee."

Neonazigroep

Het Instagram-account van webshop Defend-Holland, met ruim twintigduizend volgers, herplaatste onder andere een promotievideo van de NNB, een Nederlandse neonazigroep. De video eindigt met een link naar een openbare Telegramgroep van NNB waarin wordt opgeroepen om je aan te melden.

Rodermond: "Hier zie je: deze winkeltjes staan niet op zichzelf. Mensen beginnen op een openbaar platform en worden doorgesluisd naar de besloten platforms. En we weten dat daar veel heftigere content wordt gedeeld."

Ook inlichtingendienst AIVD waarschuwt in opeenvolgende jaarverslagen voor de normalisering van een "rechts-extremistisch geluid". Volgens de AIVD proberen personen en groepen die denkbeelden breed geaccepteerd te krijgen. "Daarbij presenteren ze hun gedachtegoed veelal in een mildere vorm om zo acceptabeler over te komen, terwijl ze achter de schermen het rechts-extremistische doel van een 'blanke etnostaat' nastreven", schrijft de AIVD.

Onderzoeksverantwoording

We zochten via Google en op sociale media naar merchandise die te zien is bij azc-protesten. Zeven webwinkels zijn het meest prominent aanwezig in zoekresultaten en via eigen profielen op sociale media.

Het gaat om Operatiehijsdevlag, Defend-Holland, Heelhollandplaktt, Hooliganstickers, Rechtseplakkers, Voorpost en Inheems Europees. We hebben deze webwinkels vragen gestuurd over hun beweegredenen en hun producten.

Vier van die webwinkels, Operatiehijsdevlag, Defend-Holland, Heelhollandplaktt en Hooliganstickers, zijn opgericht in het najaar van 2025, na de rellen op het Malieveld. Twee webwinkels, Rechtseplakkers en Inheems Europees, bestaan sinds eind 2024. Ook het extreemrechtse Voorpost verkoopt stickers, deze organisatie bestaat al langer.

Alleen van webwinkel Heelhollandplaktt hebben we de eigenaar niet kunnen achterhalen. De webwinkel beantwoordt geen vragen. Opmerkelijk is wel dat een rechts-radicale influencer met de artiestennaam Convex Kafka de webwinkel actief promoot. Hij stuurde al ruim dertig keer een bericht hierover aan zijn tienduizenden volgers.

In zes webshops worden naast anti-azc-stickers ook producten verkocht die extremere denkbeelden promoten. Bijvoorbeeld producten met de prinsenvlag of de term remigratie. Alleen Hooliganstickers verkoopt zulke producten niet.

Via sociale media verspreiden vijf webwinkels, naast reclame voor hun producten, ook andere content met extremere denkbeelden. Bij Hooliganstickers en Rechtseplakkers vonden we dit soort video's of reposts niet.

Ons voedsel zou wel eens heel duur kunnen worden, denkt analist geo-economie Michel Don Michaloliákos van het Haagsch Instituut GeopolitiekNu. "Ik maak me zorgen over kunstmestprijzen. Daarvan kwam een derde door de Straat van Hormuz." Voor de productie van kunstmest is gas nodig. Dat is vloeibaar gemaakt aardgas, lng. "Dus met ook een tekort aan lng, is er een dubbele klap uitgedeeld."

Wereldvoedselproductie

Iran sloot de Straat van Hormuz eind februari af, als antwoord op de aanvallen van Israël en de Verenigde Staten. Zowel Iran als de VS hebben er blokkades ingesteld. Er liggen nog honderden schepen voor anker in de Perzische Golf. Schepen met voorraden die voor de hele wereld belangrijk zijn.

Voor kunstmest dus. Dat is nodig voor ongeveer de helft van de wereldvoedselproductie. Als dat wegvalt of heel duur wordt, zullen boeren wereldwijd niet planten of de hogere kunstmestprijs doorberekenen. "Dat zie je dan terug in de voedselprijzen", zegt Don Michaloliákos.

De Amerikaanse energie-analist Ryan Cooper ziet dat de wereld de bestaande voorraden olie en aardgas sterk heeft uitgeput. "Veel mensen zagen de oorlog met Iran aankomen en vulden alle olie-opslagfaciliteiten die ze maar konden vinden. Maar een groot deel daarvan is inmiddels opgebruikt. Ook in de VS."

Hogere prijzen

China heeft de grootste reserves ter wereld, maar maakt daar nu ongetwijfeld zelf gebruik van, zeggen experts. Het land publiceert over die voorraden overigens geen cijfers. "Met die voorraden is het niet zoiets als met een koekjespot", zei de Amerikaanse olie-analist Matt Smith bij CNN. "Die vaten moeten op een gegeven moment weer worden aangevuld en dat zal leiden tot hogere prijzen."

Als de tekorten blijven oplopen zullen minimaal 45 miljoen mensen, misschien wel meer dan 100 miljoen mensen, honger krijgen, berekende de VN. Dat kan weer leiden tot extra chaos, geopolitieke conflicten en nog meer humanitair leed. "Als we niet onmiddellijk een oplossing vinden, zal de crisis zeer omvangrijk en ernstig worden, met name voor de armste landen en de armste burgers", vreest Jorge Moreira da Silva van een speciale VN-taskforce.

VN-organisaties waarschuwen nu al voor toenemende honger in Afrikaanse landen en ondervoede kinderen in Afghanistan. "De domino-effecten van hogere energieprijzen zijn zich nu aan het manifesteren in enkele van de meest kwetsbare landen ter wereld", zegt Carl Skau, waarnemend directeur van het Wereldvoedselprogramma. De VN ziet dat wat begon als verstoring van de scheepvaartroutes nu uitgroeit tot een humanitaire crisis.

"Wij kunnen onszelf nog die crisis uitkopen", zegt Don Michaloliákos. Dat heeft ermee te maken dat een aantal landen de olieproductie heeft opgehoogd: Guyana, Brazilië en de VS bijvoorbeeld. Ook is Saudi-Arabië in staat gebleken vaten olie van het Oosten naar het Westen te vervoeren. In andere delen van de wereld hebben ze het moeilijker. "Landen als Indonesië, Thailand, Maleisië en Vietnam hebben te maken met grote tekorten", zegt de analist.

Inflatie

Aziatische landen zijn voor 60 tot 75 procent van hun ruwe olie-import afhankelijk van de zeestraat en van import uit het Midden-Oosten. De effecten van de tekorten zijn er nu al zichtbaar. "Mensen in Thailand moeten gedwongen thuiswerken. Zuid-Aziatische landen als Sri Lanka en India stappen over op houtskool in plaats van gas. En in Sri Lanka is het tanken op de bon", zegt Don Michaloliákos.

Hoe langer de Straat van Hormuz dichtblijft, hoe langer het duurt voordat de energieproductie weer op gang komt, is de vrees. De redzaamheid van Nederland en Europa is groter dan elders in de wereld, maar ook wij zullen een prijs betalen, denkt Don Michaloliákos. "In de vorm van inflatie, geringe economische groei en de-industrialisatie."

De VS en Iran hebben nog steeds geen afspraken gemaakt over de doorvaart in de Straat van Hormuz. Wel zei de Ameikaanse president Donald Trump gisteren opnieuw - zoals al eerder - "zodra er een intentieverklaring is ondertekend, zal de Straat van Hormuz opengaan. Ik denk dat dit vrij snel zal gebeuren."

Gasvoorraden Nederland

Energiebedrijven slaan tot nu toe "nauwelijks" gas op voor de komende winter, heeft klimaat- en energieminister Stientje van Veldhoven de Tweede Kamer laten weten. Staatsbedrijf EBN is op verzoek van de minister wel begonnen met bijvullen. Gasbedrijven zijn terughoudend omdat zij nu meer voor gas betalen dan zij er komende winter voor verwachten terug te krijgen. Alle kosten worden uiteindelijk doorberekend aan Nederlandse gasgebruikers.

We blikken terug op de eerste week van de verhoren van de corona-enquėtecommissie. Het doel van deze verhoren is om de besluitvorming rond het coronabeleid en -maatregelen te onderzoeken. Vandaag was het de beurt aan oud-RIVM-baas Jaap van Dissel. Nieuwsuur-onderzoeksverslaggever Milena Holdert schuift aan in de studio.

100 dagen sluiting Straat van Hormuz

De Straat van Hormuz is nu honderd dagen gesloten. De wereldwijde gevolgen zijn groot. Handel via de Perzische golf ligt zo goed als stil en dat merken we in het Westen vooral aan de pomp. De brandstofprijzen zijn in de afgelopen maanden fors gestegen. Ook voor andere grondstoffen dreigen tekorten te ontstaan. Michel Don Michaloliákos, van het Haagsch Instituut GeopolitiekNu, schuift aan in de studio.

Kweekvleesboerderij

De eerste kweekvleesboerderij ter wereld is geopend in Schipluiden. Op de boerderij van melkveehouder Corné van Leeuwen staat een laboratorium waar stamcellen van koeien worden opgekweekt tot echt vlees. Het vlees mag in Europa nog niet gegeten worden. Toestemming volgt volgens insiders binnenkort. En dan wordt het spannend: gaan wij consumenten mee in het enthousiasme?

Toekomst Moerdijk

Het besluit over de toekomst van het dorp Moerdijk is opnieuw uitgesteld, meldt Omroep Brabant(opent in nieuw venster). Het Rijk, de provincie en de gemeente hebben meer tijd nodig. Het was de bedoeling dat het dorp zou verdwijnen vanwege nieuwe energieprojecten, maar vorige maand werd bekend dat Moerdijk mogelijk toch kan blijven bestaan. Hoe valt het uitstel bij de inwoners?

De politie heeft vorige week vier mannen opgepakt vanwege betrokkenheid bij een grote zedenzaak. De verdachten hebben mogelijk hun partner gedrogeerd en verkracht. Ze zouden daar ook filmpjes van hebben gemaakt en die beelden in besloten chatgroepen met anderen hebben gedeeld. Sociaal wetenschapper Michelle Rasch, gespecialiseerd in seksueel geweld, schuift aan in de studio.

Debat sociale partners

Het kabinet is bereid de voorgenomen miljardenbezuiniging op de sociale zekerheid "eventueel" te verlagen, maar dan moet er eerst een inhoudelijke overeenkomst liggen met de sociale partners en de oppositie over de toekomst van de WW en de WIA. Dat heeft premier Jetten gezegd in de Tweede Kamer. We besrpeken het debat over de samenwerking met de sociale partners met politiek duider Arjan Noorlander.

Anti-azc partijen in gemeenten

Lokale politieke partijen die zich verzetten tegen de opvang van asielzoekers deden het goed tijdens de gemeenteraadsverkiezingen, afgelopen maart. Hoe gaat het nu met die partijen? Waar komen ze ook in het lokale bestuur? We kijken naar Maassluis, waar de partij Leefbaar Maessluys een coalitie vormt met de VVD. In hun coalitieakkoord staat dat ze geen asielzoekers willen opvangen, maar burgemeester Jack de Vries voelt hier niets voor.

Deskundigen, onder wie oud-RIVM-baas Roel Coutinho, zeggen dat dit in de corona-enquêteverhoren alsnog aan bod zou moeten komen. Coutinho: "Het is belangrijk dat adviseurs kritisch reflecteren op wat met de kennis van tóen anders had gekund." Morgen is toenmalig RIVM-directeur Jaap van Dissel aan de beurt.

Aanvankelijk droeg het RIVM uit dat het met corona waarschijnlijk wel zou meevallen.

Eind januari 2020, één dag nadat de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) meldde dat het virus zich van mens op mens verspreidde, antwoordde het RIVM op sociale media dat corona "niet makkelijk van mens op mens overdraagbaar" leek.

Ook deelde het instituut een filmpje dat de kans op verspreiding in Nederland klein was.

Coutinho zegt dat het instituut "wel erg stellig was", terwijl nog onduidelijk was hoe de pandemie zich zou gaan gedragen. "Je moet in het begin juist heel voorzichtig zijn, omdat je nog heel veel niet weet. Dat moet je ook naar buiten toe uitdragen."

'Wie niet ziek is besmet niet'

Over besmettelijkheid was het RIVM relatief lang resoluut. In de beginperiode stond op de website dat het "zeer onwaarschijnlijk" was dat iemand zonder symptomen corona kon overdragen. En dat wie "niet hoest of niest" niet besmettelijk was.

De WHO en het Europese gezondheidsinstituut ECDC schreven tegen eind maart dat mensen al twee dagen vóór klachten besmettelijk konden zijn. Tot juni stond op de RIVM-website dat het "onduidelijk" was in hoeverre mensen zonder symptomen bijdroegen aan de verspreiding.

Viroloog Jaap Goudsmit zegt dat het RIVM vaak de nadruk legde op de afwezigheid van bewijs. "Maar bij een uitbraak van een nieuw virus wacht je niet op een volledige wetenschappelijke studie. Dat komt achteraf."

Niezend en hoestend ouderen verplegen

Ondertussen waren de RIVM-adviezen wel bepalend. Duizenden ouderenzorgmedewerkers mochten maandenlang niet uit voorzorg mondkapjes dragen.

In maart gingen zorgmedewerkers met corona-achtige klachten ook gewoon aan het werk. Het RIVM hanteerde aanvankelijk een beperkte "casusdefinitie": je bleef thuis als je hoestte, koorts had boven de 38 graden én in een risicogebied was geweest. Wie alleen hoestte en nieste kon ouderen verplegen. En bij "vluchtig contact" was een mondkapje sowieso "niet nodig" - dit advies paste het RIVM later stilzwijgend aan.

Verbijsterd

Een andere misrekening was dat je corona maar één keer kon krijgen. Volgens toenmalig RIVM-voorvrouw Aura Timen was je na infectie "waarschijnlijk levenslang" beschermd. Dit idee belandde ook in de televisietoespraak van premier Rutte.

"Ik was verbijsterd toen ik dat hoorde", zegt Lia van der Hoek, de viroloog die ruim vóór de pandemie een nieuw menselijk coronavirus ontdekte. "Uit de wetenschappelijke literatuur was al bekend dat herinfecties kunnen voorkomen - maar die kennis was misschien niet makkelijk te vinden voor onderzoekers die niet aan coronavirussen hadden gewerkt." In augustus 2020 toonde zij aan dat de immuniteit voor corona nooit lang zou duren.

Wetenschap werd religie

Volgens viroloog Goudsmit was het grootste probleem de stelligheid. Wetenschap betekent "twijfelen", anders wordt het "een religie", zegt hij. Hoogleraar Bestuurskunde Kees van den Bos, die het vertrouwen in de overheid onderzoekt, zegt dat de regering zich te vaak verschool achter de adviseurs, "terwijl zij het ook heus niet wisten". Voor vertrouwen in de overheid is het volgens Van den Bos juist nodig onzekerheden wél te communiceren.

Coutinho noemt het begrijpelijk dat de politiek om zekerheid vraagt, maar een wetenschappelijk orgaan moet daar "weerstand tegen durven bieden".

Testen, niet alleen voor Rusland

Toen de WHO landen opriep om te testen, zou dit volgens een interview met OMT-lid Marion Koopmans niet voor Nederland zijn bedoeld, maar voor landen als Rusland. De WHO zei later tegen Nieuwsuur dat die boodschap wél voor Nederland gold.

Volgens Van Dissel had "het doen van een heleboel testen" zonder "follow-up" weinig zin. Dat is een drogreden, merkt Goudsmit op: "Régel dat vervolg dan." Nederland liet het bron- en contactonderzoek juist los.

Aerosolen

Wat de verspreiding via kleine deeltjes in de lucht betreft, de zogenoemde 'aerosolen', bleef het RIVM terughoudend, ondanks groeiende internationale aandacht van wetenschappers.

Van Dissel zei over 'aerogene verspreiding' dat "we dat gewoon niet zien en dat het dus zeer gering is". Nam je dat serieus, zei hij, dan zou "de hele horeca" dicht moeten. Weer een drogreden, zegt Goudsmit.

Maurice de Hond, die al vroeg blogte over aerosolen, is door de enquêtecommissie opgeroepen. Goudsmit sprak destijds met De Hond en zegt: "Op dit punt had hij gewoon gelijk."

Fouten toegeven

"Het allerzwakste", zegt Goudsmit, "was dat het RIVM nooit zei: dat hadden we fout, of dit zit toch anders." Hoogleraar Van den Bos zegt dat terugkomen op eerdere onjuiste beweringen cruciaal is voor vertrouwen.

Coutinho noemt het "zeer opmerkelijk" dat het RIVM wél berekent dat een latere lockdown tot meer sterfte had geleid, maar niet hoeveel doden éérder ingrijpen had gescheeld.

Koopmans zei tijdens haar verhoor te betwijfelen of de pandemie anders was verlopen bij eerder ingrijpen. Goudsmit: "Een ongefundeerd standpunt. Op die manier kan je nooit lessen leren voor de toekomst. Je móet fouten toegeven." Coutinho: "Dat is het leerproces dat erbij hoort. Wat heeft het anders voor zin om dit achteraf allemaal te bekijken?"

Het RIVM laat weten gedurende de parlementaire enquête nergens op te reageren.

Trump is in zijn laatste telefoongesprek met Netanyahu gisteren zijn geduld verloren en hield een flinke tirade. "Wat ben je in godsnaam aan het doen?", schreeuwde Trump. Ook noemde hij Netanyahu knettergek. Trump heeft felle kritiek op de Israëlische premier vanwege de Israëlische escalatie in Libanon.

Midden-Oostenkenner Abdou Bouzerda zegt dat de woordenwisseling tussen de twee op de grond nog weinig effect heeft. "De oorlog gaat gewoon door." Ook in het zuiden van Libanon, waar zo'n 20 procent van het grondgebied flink wordt gebombardeerd. En op zijn beurt Hezbollah dat Israël aanvalt.

Bondgenoot in de regio

Van een Israëlische koerswijziging lijkt vooralsnog dus nog geen sprake. Kort nadat Trump op Truth Social schreef dat Israël Hezbollah niet zou aanvallen, meldde de Israëlische minister van Defensie dat de krijgsmacht zoals gepland doorgaat met operaties in Zuid-Libanon. "Met als hoogste doel de ontwapening van Hezbollah." Al bleef een aanval op Beiroet wel uit.

Iran heeft ondertussen aangegeven dat ze het contact met de VS hebben verbroken vanwege de Israëlische aanvallen in Libanon. Hezbollah is ontzettend belangrijk voor Iran, zegt Bouzerda. "Dat heeft natuurlijk te maken met strategie. Hezbollah is een belangrijke bondgenoot in de regio, maar het is ook ideologie. Er zijn zelfs familieverbanden tussen de leiding van Hezbollah en binnen de Revolutionaire Garde."

Wat op het spel staat is de geloofwaardigheid van Iran. Het land zal alleen een deal met de VS accepteren die ook geldt voor Hezbollah. Dat heeft Iran steeds duidelijk benadrukt.

'Trumps handen zijn gebonden'

In de VS is de hoop op een deal met Iran groot, zegt Amerikanist van de Rijksuniversiteit Groningen Jelte Olthof. "De politieke toekomst van Trump, met tussentijdse verkiezingen in november, staat op het spel. Door de inflatie in de VS en de hoge benzineprijzen is Israël steeds meer een storende factor voor zo'n deal."

Dat frustreert de Amerikaanse president die daardoor de grip kwijtraakt op de oorlog met Iran, maar ook de grip kwijt is op Israël. Al weet Netanyahu dat de Amerikaanse steun, politiek en militair, cruciaal is om te doen wat hij nu doet, zegt Olthof.

Maar Netanyahu's verbintenis met Washington gaat verder gaat dan één president. Olthof: "Netanyahu kijkt verder. Hij maakt zich niet zo'n zorgen dat hij even minder vriendschappelijk is met Trump. Bovendien weet Netanyahu dat Trumps handen gebonden zijn. Een groot deel van zijn eigen partij en belangrijke donateurs steunen Netanyahu's beleid door dik en dun."

"We nemen het initiatief en opereren op alle fronten, in Syrië, in Gaza en in Libanon", zei Netanyahu deze week nog. Die vindt dat met de aanvallen op Zuid-Libanon Israël vastberaden is en "sterker dan ooit is teruggekeerd". Zijn voornaamste doel: "We gaan Hezbollah de beslissende slag toebrengen."

De VS en Iran hebben veel meer te verliezen bij de oorlog. Want ook in Iran gaat het economisch en politiek helemaal niet goed. Door de afgesloten Straat van Hormuz komen daar nauwelijks voedsel en grondstoffen binnen, zegt Bouzerda. "Waar de Amerikanen en de Iraniërs beiden baat hebben bij een deal, wil Netanyahu juist dat de oorlog doorgaat. Daar is hij heel duidelijk over. Dat levert nu al die spanning tussen de VS en Israël op."

Correspondent Sjoerd den Daas:

"Trump zou de man zijn die de prijzen naar beneden zou brengen. Deze oorlog moet niet heel veel langer meer duren, want Trump wil echt dat mensen bijvoorbeeld een verlaging van de bezineprijzen gaan merken. Ruim voor die tussentijdse verkiezingen in november. Het dossier Hezbollah-Israël staat nu in de weg van welke oplossing dan ook.

De oorlog is in de VS mateloos impopulair. Trump voelt de druk van zijn achterban, vanuit de Republikeinse partij. Die wil niet dat de oorlog er voor niets kwam. Het doel was dat Iran zijn nucleaire ambities voorgoed zou afzweren. Dat het nooit een nucleaire macht zal zijn. Dus Trump zal echt snel met iets stevigs moeten komen."

In het Verenigd Koninkrijk wordt geschokt gereageerd op vrijgegeven bodycambeelden waarop te zien is hoe een 18-jarige student met handboeien om ligt te sterven. De jongeman was kort daarvoor in Southampton neergestoken, maar werd door agenten aanvankelijk behandeld als verdachte, nadat zijn moordenaar had beweerd dat hij slachtoffer was geworden van een racistische aanval.

De beelden maken veel los. We spreken erover met Casper Kirkels, historicus en politicoloog met de focus op het Verenigd Koninkrijk.

Milieudefensie bekend met omstreden verleden Donald Pols

Tata Steel ontsloeg gisteren de net aangestelde directeur duurzaamheid en communicatie Donald Pols vanwege zijn extreemrechtse verleden in Zuid-Afrika als voorman van de extreemrechtse studentenbeweging Afrikaner Studente Front (ASF). Bij Milieudefensie, waar Pols tot voor kort directeur was, wist de Raad van Toezicht al jaren over zijn verleden. Waarom werd dat al die jaren niet bekendgemaakt?

Uitwassen arbeidsmigranten in Duitsland

Het Duitse OM wil een Nederlands uitzendbureau voor de rechter brengen vanwege woekerhuren voor arbeidsmigranten die vaak werkzaam zijn in de Nederlandse vleesindustrie, maar net over de grens worden gehuisvest. Het is een praktijk die al jaren bestaat: slechte woonomstandigheden, huren die worden ingehouden op salarissen, flexcontracten en meer. Waarom pakt Nederland de uitwassen niet zelf aan? De Tweede Kamer debatteert er morgen over, wij tekenen de problemen op in Duitsland.

De Amerikaanse president Donald Trump is tijdens een telefoongesprek met de Israëlische premier Benjamin Netanyahu flink tekeergegaan. Dat meldt de Amerikaanse nieuwssite Axios op basis van twee Amerikaanse functionarissen en een derde bron. Zo zou Trump Netanyahu "knettergek" hebben genoemd. Te gast zijn journalist en Midden-Oostenkenner Abdou Bouzerda en Amerikacorrespondent Sjoerd den Daas.

Plannen voor stikstofslot

Deze maand komt het kabinet met plannen hoe het de doelen voor stikstofreductie en natuurherstel wil halen. En hoe vergunningverlening weer mogelijk moet worden. Voor boeren moet er in ieder geval een stikstofplafond komen en er moeten speciale zones komen in beschermde Natura 2000-gebieden. Maar voor elk voorstel is voldoende steun nodig van de Tweede Kamer. We blikken vooruit met politiek duider Arjan Noorlander.

VS doekt belangrijk onderzoek oceanen op

De Amerikaanse regering wil een cruciaal netwerk voor klimaat- en oceaanonderzoek ontmantelen. De instrumenten verzamelen gegevens in zowel de Atlantische als de Stille Oceaan. Het systeem werd tien jaar geleden opgezet om kustgebieden, maritieme ecosystemen en krachtige stromingen die het klimaat beïnvloeden te monitoren. Onderzoekers maken zich zorgen, ook in Nederland.

Bij loopevenementen van de marathons van Utrecht en Amersfoort zijn zondag meerdere mensen onwel geworden door de hitte. Het roept de vraag op of hardlopen in deze hitte wel verantwoord is. En of dit soort evenementen wel in deze tijd van het jaar georganiseerd moeten worden.

Te gast is Coen Bongers, thermofysioloog aan het Radboudumc.

Oekraïne boekt terreinwinst

Uit Oekraïne komen steeds meer positieve berichten als het gaat om de oorlog met Rusland. Het leger boekt voorzichtig terreinwinst en het aantal doden en gewonden neemt af. Bovendien kan Oekraïne dankzij verbeterde wapentechnieken harder toeslaan, tot diep in Rusland.

Bob Dylan van het Midden-Oosten

Marcel Khalife is een volksheld in Libanon en maakt indruk met zijn poëtische liedjes. De zanger en componist maakt muziek waar vele generaties mee opgroeiden.

Protest en sociale rechtvaardigheid staan centraal in zijn werk, net als de rechten van Palestijnen. Hij is op tournee door Europa en was voor het vredesconcert in Den Haag op uitnodiging van stichting Multicultureel Jongeren Geluid.

De Vreese is hoogleraar politieke communicatie en expert op het gebied van minderheidskabinetten. Hij gaf op 19 januari de informateurs advies over een minderheidskabinet. "Een gewaagd experiment", waarschuwde hij toen. Hij wees er destijds op dat Nederland veel voorwaarden mist die in andere landen een minderheidskabinet tot een succes maken. "Zoals een eenkamerstelsel zonder Eerste Kamer, politiek vertrouwen en onderling vertrouwen", zegt De Vreese in Nieuwsuur.

Hij benadrukte vooraf dat een minderheidskabinet alleen kan functioneren als er actief wordt samengewerkt met de oppositie. "En daar valt nog wel wat te verbeteren", concludeert hij nu na bijna honderd dagen.

Kritiek en acties

De plannen van het kabinet kunnen rekenen op weinig enthousiasme. De werkgeversorganisaties hebben kritiek, de vakbonden dreigen met acties en oppositiepartijen verwijten het kabinet met te weinig goede plannen te komen. "Je ziet nu vanuit het kabinet: dit is ons voorstel. In sommige gevallen presenteren ze het alsof ze een meerderheidskabinet hebben", zegt De Vreese.

In Zweden en Denemarken zijn de meeste kabinetten minderheidskabinetten. In Noorwegen de afgelopen vijftig jaar zelfs allemaal. Die kabinetten zitten doorgaans de hele rit uit en leveren stabiel beleid op. Nederland heeft amper ervaring met een minderheidskabinet. Het laatste échte minderheidskabinet dateert uit 1939: kabinet-Colijn V hield het toen slechts enkele dagen vol.

Op de markt in Den Haag hebben veel mensen geen goed woord over voor het kabinet-Jetten:

"Als je het besef dat je in een minderheidskabinet zit laat indalen, ga je je misschien ook anders opstellen. Als oppositiepartij ben je dan ook een soort medewetgever", zegt De Vreese. "Over twee jaar zijn de rollen misschien omgedraaid. Dat besef, dat je af en toe aan het stuur zit en af en toe in de oppositie, maar allemaal gezamenlijk wetgeving maakt, ontbreekt nu."

Samen met hoogleraar politicologie Tom van der Meer hamerde De Vreese aan de start van het minderheidskabinet op een goede samenwerking en eenduidige communicatie. Maar hij ziet daar nu nog te weinig van terechtkomen. "Je moet heel open zijn als je samen iets voor elkaar wil krijgen. Dus niet alles tot in details vastleggen. Hoofdlijnen en dan de oppositie erin meekrijgen. Er is geen oude stijl meer."

Een aantal bewindslieden ziet de toekomst nog steeds niet somber in. Ondanks alle kritiek:

Dat het kabinet vooral inzet op kleine onderwerpen, baart De Vreese ook zorgen. Beter zou volgens hem zijn dat het kabinet met grote thema's aan de slag gaat. "En daar dan een breed draagvlak bij zoeken om ook echt jaren vooruit te kunnen. Iedereen betrekken. Dan verander je ook echt de cultuur vanuit een minderheidskabinet."

Politiek duider Arjan Noorlander:

"Het is de droom versus de praktijk. Er is een politiek trauma na het kabinet-Schoof, na de politiek van dat kabinet. Met alleen maar uitvergrote conflicten, waarbij juist het tegengeluid electoraal wordt gewaardeerd en oplossingen minder belangrijk zijn. Het vertrouwen is nog niet terug. Men zit naar elkaar te kijken. Wie gaat er bewegen? En bewegen is wel nodig, maar dat is nog niet begonnen.

Onderling zijn de coalitiepartijen het ook niet eens. Op tal van terreinen. Als je het met z'n drieën niet eens bent, ga je ook de oppositie niet meekrijgen. Met oppositiepartij GroenLinks-PvdA is in maart voor het laatst op het allerhoogste niveau gesproken. Onderhandelen op hoog niveau gebeurt niet. Terwijl ook de oppositie vertrouwen moet krijgen.

Er is tijd nodig. Snelheid en politieke stabiliteit gaan niet samen. Ze hebben nog bijna vier jaar de tijd. Dus iets meer rust inbouwen als ze er een succes van willen maken en iets willen bereiken."

Het kabinet-Jetten kampt met nog een probleem: Nederland heeft ook een Eerste Kamer. Die moet ook akkoord gaan met regeringsbeleid. Coalities moeten daar een meerderheid krijgen. Scandinavische landen hebben een éénkamerstelsel, zonder Eerste Kamer. "De Eerste Kamer is eigenlijk een derde politieke ronde geworden. Die politieke rol maakt het extra complex", zegt De Vreese.

In Denemarken geldt ook het principe van 'negatief parlementarisme': een regering kan aanblijven zolang er geen meerderheid tégen is. Dat is wezenlijk anders dan het idee dat een kabinet een vaste meerderheid vóór zich moet hebben.

De Vreese: "Je moet bereid zijn te onderhandelen en akkoord te gaan met dingen die je niet per se leuk vindt. Kabinet én oppositie."

De minderheidsregering van D66, VVD en CDA kan niet bij voorbaat rekenenen op steun in de Tweede Kamer. Met bijna 100 dagen op de teller maken we vanavond de balans op. Hoe doet het kabinet-Jetten het? Dat doen we met hoogleraar politieke communicatie Claes de Vreese, verbonden aan de Universiteit van Amsterdam en expert op het gebied van minderheidskabinetten. En met politiek duider Arjan Noorlander.

Evacuatiezone Libanon schuift steeds verder op

Israël heeft een strategisch gelegen kasteel uit de kruisvaardertijd ingenomen in Libanon. Het is in ruim 25 jaar tijd het diepste punt dat Israëlische troepen hebben bezet in het land. Het kasteel gold lang lang als de officieuze grens voor de inzet van grondtroepen in het buurland. Meer dan een miljoen Libanezen zijn ontheemd door de Israëlische aanvallen en de evacuatiebevelen. De bezetting van het gele-lijngebied door Israël is illegaal volgens internationaal recht. We schakelen met correspondent Sander van Hoorn.

In de Portugese stad Porto was vandaag een bijeenkomst van radicaalrechtse politici en opiniemakers over het omstreden begrip 'remigratie'. Op die bijeenkomst sprak Lidewij de Vos, fractievoorzitter van Forum voor Democratie. De toespraak volgt op het debat dinsdag in de Kamer waar De Vos al opzien baarde met haar uitspraken over remigratie. Politicoloog Matthijs Rooduijn en journalist Marijn Kurk schuiven aan in de studio.

Expositie kunstenaar Gormley

Hij is wereldwijd een van dè grote kunstenaars, de Britse beeldhouwer Antony Gormley. U kent hem misschien van het 26 meter hoge monumentale werk, Exposure, dat sinds 2010 in Lelystad staat bij het Markermeer. In al het werk van Gormley staat het lichaam centraal. Vaak gebruikt hij afdrukken van zijn eigen lichaam op uiteenlopende schaal. In het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten in Antwerpen is nu de grootste expositie van Gormley in Europa ooit. Wij spraken met de kunstenaar.

Het Westen door de ogen van zijn vijanden

"Vijanden moet je bezoeken, hun ideeën proberen te doorgronden." De gelauwerde Franse auteur, journalist en socioloog Frédéric Martel trok acht jaar lang door de wereld, sprak met Russen, Chinezen, met Hezbollah, was in Cuba, Venezuela, in Trumpistisch Amerika en ontmoette in West- en Oost-Europa tegenstanders van de Europese Unie. Hij schreef er een boek over: 'Occidents', een onderzoek naar onze vijanden. Europacorrespondent Saskia Dekker spreekt Martel erover.

Dit alles zorgt voor een groeiend moreel bij militairen aan het front. Toch zijn experts voorzichtig: van een keerpunt in de oorlog is (nog) geen sprake.

Hoe anders was de situatie een jaar geleden. President Zelensky ruziede met Trump in het Witte Huis en Rusland rukte zo ver op dat sommige analisten vreesden dat de Oekraïense verdedigingslinies zouden "instorten".

Sindsdien is veel veranderd.

Oekraïne heeft de afgelopen anderhalf jaar fors geïnvesteerd in en geëxperimenteerd met nieuwe wapensystemen, vertelt militair expert Jack Watling van de Britse denktank RUSI. En dat betaalt zich uit.

Ten eerste omdat Russische olieraffinaderijen worden geraakt. De brandstofproductie en olie-export krijgen daardoor harde klappen. "Dat heeft veel impact op de economie", zegt Watling.

Daarnaast valt Oekraïne met succes logistieke militaire doelen in Rusland aan. "Dat zal effect hebben. De Russen kunnen dan moeilijker hun grotere aantal militairen omzetten in een grotere gevechtskracht aan het front."

De aanvallen reiken zelfs tot in Moskou. In de hoofdstad groeit de angst voor de Oekraïense drones, dus nam het Kremlin deze week een wet aan waardoor bepaalde financiële instellingen antidrone-afweersystemen mogen gebruiken.

Naast de effectievere droneaanvallen is er nog een opsteker voor Kyiv: voor het eerst in ongeveer twee jaar worden meer militairen opgeleid dan er sneuvelen. Dat komt volgens Watling door betere trainingsmethoden. "Er zijn niet per se meer mensen gerekruteerd, maar wel meer mensen opgeleid tot gevechtssoldaat."

Frontlijn verschuift mondjesmaat

Veel goed nieuws dus voor Zelensky. Toch waken analisten voor te veel enthousiasme: ze verwachten niet dat Oekraïne de komende tijd grote gebieden zal terugveroveren en de situatie in de bezette gebieden blijft hetzelfde. "Maar het betekent wel dat de Russen niet meer onstuitbaar op hun doel afgaan."

De eerste maanden van 2026 boekte Rusland nog terreinwinst, becijferde het Amerikaanse Institute for the Study of War, maar minder dan in dezelfde maanden in de jaren ervoor. Afgelopen april won Oekraïne voor het eerst in tijden meer terrein dan het verloor.

Vanwege weersomstandigheden is het gebruikelijk dat de strijdende partijen in de maanden februari, maart en april minder terreinwinst boeken. Bevroren grond ontdooit dan, met modder tot gevolg. Militaire voertuigen kunnen zich daardoor minder goed verplaatsen:

De positieve berichten bereiken ook de Oekraïense militairen. Dat geeft hun moreel een boost, ziet Daphne Wesdorp, Oekraïne-correspondent bij het Nederlands Dagblad.

"Die zitten ergens in een hol met drones boven hun hoofd en bommen die links en rechts inslaan." Een jaar geleden zagen zij op Telegram hoe hun president werd gekleineerd in het Witte Huis, nu bekijken ze filmpjes van brandende Russische olieraffinaderijen. "En ja, dan verschijnt er een lach op hun gezicht."

Er gloort meer positief nieuws voor Oekraïense militairen: de Zelensky-regering is namelijk van plan hun werkomstandigheden te verbeteren. Zo krijgen ze betere contracten en de belofte dat er meer zorg is voor veteranen. Die hervormingen zijn volgens Watling hard nodig, zeker nu een groeiend aantal Oekraïners zich verzet tegen mobilisatie.

Hoe gaat het verder?

Het is de vraag of, en zo ja hoe, het Kremlin reageert nu Oekraïne meer initiatief krijgt. Een van de opties is een nieuwe mobilisatiegolf. "Dat kan de dynamiek radicaal veranderen, maar is politiek riskant." Het is namelijk de vraag in hoeverre Russen dat accepteren.

Ook Wesdorp vindt het moeilijk te voorspellen hoe de oorlog op lange termijn verloopt. Ze benadrukt dat veel afhangt van de wapenwedloop. "Voor hetzelfde geld ontdekt Rusland hoe ze droneswarms kunnen aansturen (groepen drones, red.). Dan is iedereen terug bij af."

"Ik sprak laatst een bevriende soldaat die bijna met een soort nostalgie terugkeek naar de strijd om Bachmoet in 2023, toen er nog geen drones waren. Ook zei hij: over twee jaar kijken we misschien met nostalgie terug op 2026, toen drones nog niet AI-bestuurd waren."

De laatste maanden is het dus vooral Oekraïne dat goede zaken doet als het gaat om technologische ontwikkelingen. "Daarom is men nu optimistisch. Maar ik denk dat vier jaar oorlog Oekraïners heeft geleerd dat dat niets zeker is over wat er morgen gebeurt. En dat het einde dus nog niet in zicht is."

Die pijnlijke conclusie trekt de IGJ na een grondig onderzoek naar de jarenlange misstanden in de kliniek. Nieuwsuur heeft inzage in het definitieve rapport over dat onderzoek, dat nog niet is gepubliceerd.

Toezicht

Het onderzoek van IGJ bevestigt eerdere berichtgeving van Nieuwsuur, waaruit onder meer bleek dat MCK bewust massadonoren creëerde. Massadonoren zijn spermadonoren die veel meer dan 25 kinderen hebben voortgebracht. Maximaal 25 kinderen per donor was jarenlang de norm van de beroepsgroep.

In het rapport stelt de IGJ: "De inspectie ziet in dat zij, terugkijkend op het verleden, te weinig aandacht heeft gegeven aan het toezicht op de naleving van de 25 kinderen per donor. De inspectie had hier scherper op kunnen en moeten toezien vanuit haar toezichthoudende rol."

Ook erkent de inspectie dat het "zeer waarschijnlijk" al in 2015 bekend was dat de kliniek in plaats van 25 kinderen per donor uitging van 25 gezinnen per donor.

Wettelijke vereisten

Die erkenning is des te opvallender omdat IGJ eerder nog stelde dat van een landelijke richtlijn of norm van 25 kinderen geen sprake zou zijn, maar slechts van een 'advies'. Inmiddels erkent de IGJ dat MCK tussen 2006 tot 2018 'niet conform de gangbare praktijk handelde'. Ook de rechtsvoorganger van MCK hield zich daarvoor al meerdere jaren niet aan de beroepsnorm.

Wensmoeders en donoren werden niet, of niet volledig, geïnformeerd over het afwijken van die professionele norm. Daarmee voldeed de kliniek niet aan de wettelijke vereisten met betrekking tot de informatieplicht naar wensmoeders en donoren, de zogeheten informed consent.

De IGJ constateert dat MCK al in 2017 het aantal kinderen per donor volledig in beeld had. Ondanks een dringend advies van de beroepsgroep, werd die informatie niet met betrokkenen gedeeld.

De inspectie concludeert dat de kliniek telkens maximaal de ruimte nam om van normen en adviezen af te wijken. "Dit lijkt in een patroon te passen", schrijft de IGJ.

"Gedurende het onderzoek rees de vraag in hoeverre het maatschappelijk gezien te verantwoorden is de grenzen op te zoeken bij donorconceptie; de gevolgen strekken immers vele malen verder dan alleen voor wensmoeder en donor." De belangen van donorkinderen moeten ook worden meegewogen, aldus de inspectie.

Van spijt over de handelwijze in het verleden is bij een aantal betrokkenen van de kliniek weinig te merken, stelt de IGJ. "Het perspectief van en de vooruitzichten voor donorkinderen was in de reflectie niet bij iedere betrokkene even nadrukkelijk aanwezig." Ook wensmoeders en donoren die de inspectie sprak gaven dit aan. De IGJ stelt dat "een andere reactie in ieder geval vanuit menselijk perspectief meer voor de hand" zou liggen.

Reactie MCK

MCK plaatste vrijdagavond een statement op hun website, waarin de kliniek zelf concludeert: "Wat in ieder geval vaststaat is dat sinds 2018 MCK werkt volgens alle actuele wet- en regelgeving." Dit is feitelijk onjuist. Ook na 2018 werkt de kliniek niet volgens de geldende wet- en regelgeving, lezen we in het rapport. De kliniek voldoet niet aan de eisen van "informed consent" en voldoet ook nog steeds niet aan de dossierplicht. Er is nog altijd geen goede verslaglegging van de informatieplicht en toestemming van de vrouw. Daarnaast is er tot op heden geen "professionele werkcultuur" (inspraak, samenspraak, tegenspraak), bestuurders en zorgverleners moeten die verbeteren.

Volgens de inspectie is er op dit moment geen sprake van een "ernstige bedreiging voor de patiëntveiligheid".

Inmiddels is er een Kamermeerderheid die vraagt om een breed onafhankelijk onderzoek naar alle misstanden bij fertiliteitsklinieken en donorconceptie in Nederland.

De Kamer, die vooraf moet kunnen beoordelen of een subsidie terecht is, vroeg om opheldering nadat Nieuwsuur begin dit jaar onthulde dat digitaliseringsplatform ECP jarenlang miljoenen aan subsidie ontving zonder dat de Eerste en Tweede Kamer daarover vooraf waren geïnformeerd. Daarbij bleek een groot deel van het subsidiegeld te zijn terechtgekomen bij een bedrijf dat in handen is van de stichtingsdirecteuren. Deskundigen spraken van belangenverstrengeling.

Maatwerk

Naar aanleiding van die publicatie informeerde EZ het parlement dat jarenlang was nagelaten juiste informatie te verstrekken over de subsidiëring aan ECP. Het departement stelde een onderzoek in of dit bij meer subsidieprojecten het geval was.

Bij zeventien nog lopende "incidentele" subsidies zijn beide Kamers of alleen de Eerste Kamer niet geïnformeerd. Het gaat om zogeheten 'maatwerkfinanciering', waarbij het ministerie het geld niet via een gewone open regeling verdeelt, maar gericht geld geeft aan één partij.

Hoogleraar bestuursrecht aan de universiteit van Amsterdam, Jacobine van den Brink, noemt het een bijzondere terminologie. "Maatwerksubsidie met een incidenteel karakter. Wat is er incidenteel als je jaar op jaar hetzelfde subsidieert?", zegt ze. "De hoofdregel is dat subsidies democratisch gelegitimeerd moeten zijn. En dat de Tweede Kamer er dus vooraf iets over te zeggen heeft. Als je het onder de tafel regelt, is er geen zicht meer op en weten andere partijen niet dat ze ook subsidie hadden kunnen krijgen."

Zeven ton overheidsgeld is verstrekt aan onder meer "maatschappelijke dialoog workshops" en "tentoonstelling verduurzaming industrie", zonder het parlement vooraf te informeren. Ruim twee ton ging naar een "conferentie die zich erop richt om positieve ontwikkelingen in Nederland te belichten".

Daarnaast toont het overzicht niet correct vermelde geldstromen van een miljoen euro voor een "platform" voor "onderzoek en kennisverspreiding" rond het afvangen van CO2. Ruim zes ton ging naar een festival op Terschelling.

'Netwerksubsidies'

Veruit de grootste subsidie ging naar SCAN, een nationaal onderzoeksprogramma dat in kaart brengt waar de ondergrond geschikt is voor het winnen van aardwarmte. Dat programma ontving sinds 2018 zo'n 170 miljoen euro van het ministerie. Daarover werd wel de Tweede Kamer geïnformeerd, maar de Eerste Kamer niet.

Kamerleden reageren met verbazing. "Er lijkt sprake van een breder patroon", zegt Tom van der Lee (GroenLinks-PvdA). "Kleine subsidies tellen op tot grote bedragen. Het is zeer onzorgvuldig en slecht voor het maatschappelijk draagvlak als beide Kamers niet goed worden geïnformeerd."

BBB-Kamerlid Henk Vermeer wil opheldering van de minister en informatie over subsidies in 2025. "Het systeem is op z'n minst niet goed ingericht." JA21-Kamerlid Annabel Nanninga vreest een old boys network. "Maatwerksubsidies? Ik zie het meer als netwerksubsidies."

Het ministerie zegt de werkwijze te hebben verbeterd. "De aanscherping van deze processen heeft de hoogste prioriteit", aldus EZ. Maar de fracties nemen daar geen genoegen mee. Nanninga: "Er bestaat al de wettelijke informatieplicht en er is al een taakomschrijving voor ambtenaren, dus hoe zien die maatregelen er concreet uit?"

Onderhandelaars van de VS en Iran zijn het eens over verlenging van het staakt-het-vuren met 60 dagen, melden Amerikaanse bronnen. Dat zou meer ruimte moeten geven voor verdere onderhandelingen over de toekomst van het Iraanse nucleaire programma. Het akkoord zou ook afspraken bevatten over het opheffen van restricties op het scheepvaartverkeer in de Straat van Hormuz. Iran heeft de berichten niet bevestigd. Wat is de stand van zaken?

We spreken met correspondent Sjoerd den Daas in Washington en met Nate Swanson, voormalig Iran-adviseur van het Witte Huis.

Onvoldoende toezicht inspectie op vruchtbaarheidskliniek

De Inspectie Gezondheid en Jeugd (IGJ) heeft forse steken laten vallen in het toezicht op de vruchtbaarheidskliniek Medisch Centrum Kinderwens (MCK) in Leiderdorp. De toezichthouder erkent dat het "scherper had kunnen en moeten toezien" op de jarenlange overschrijdingen van het maximumaantal kinderen per donor bij MCK.

Die pijnlijke conclusie trekt de IGJ na een grondig onderzoek naar de jarenlange misstanden in de kliniek. Nieuwsuur heeft inzage in het definitieve rapport over dat onderzoek, dat nog niet is gepubliceerd. Onderzoeksjournalist Judith Pennarts schuift aan in de studio.

Het geheim van Gianni Infantino

Het wordt alweer het derde WK van FIFA-president Gianni Infantino. Na toernooien in Rusland en Qatar is hij dé grote man bij het WK in Amerika, dat hij het meest lucratieve en het beste WK ooit noemt. De FIFA verdient deze zomer onder Infantino meer geld dan ooit. En de president is machtiger dan ooit. Wie is deze man en wat is zijn methode?

Naar aanleiding van een bericht van Nieuwsuur vorige week, waaruit blijkt dat fertiliteitskliniek MCK uit Leiderdorp in 2018 geen openheid van zaken gaf over het bewust creëren van massadonoren, riep Kamerlid Lisa Vliegenthart (GroenLinks-PvdA) via een motie op tot een breed onafhankelijk onderzoek.

Het afgelopen jaar werd daar al meermaals op aangedrongen na een opeenstapeling van misstanden bij vruchtbaarheidsklinieken. VVD, SGP, ChristenUnie en Groep Markuszower zeggen de motie van Vliegenthart te zullen steunen, D66 en CDA zeggen dat zeer waarschijnlijk ook te doen.

Plan van aanpak

VVD-minister Sophie Hermans van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) zei vorige week tijdens een debat over de nieuwe embryowet dat het kabinet zich beraadt op zo'n onderzoek. "Dat gaat vooral om wat dan precies de vraag en de reikwijdte moeten zijn. Ik begrijp het verzoek in de motie dus heel goed." Hermans zegt dat ze in september met een plan van aanpak komt.

Vorig jaar bleek uit onderzoek van Nieuwsuur dat er sinds 2004 zeker 85 massadonoren zijn in Nederland. Dat zijn spermadonoren die meer dan 25 kinderen hebben voortgebracht. Meer dan de norm die eerder door de beroepsgroep is vastgesteld, maar waar klinieken zich niet altijd aan hielden.

MCK uit Leiderdorp spant de kroon met 36 massadonoren, gecreëerd binnen de eigen kliniek. De commerciële kliniek wist dat dat inging tegen de richtlijn en loog daarover tegen de inspectie. De kliniek heeft daarnaast nagelaten, na een dwingende opdracht van de gynaecologenvereniging, om in 2018 alle betrokkenen bij massadonatie te informeren. De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd doet al een jaar onderzoek naar de handelwijze van MCK.

Lessen voor de toekomst

Stichting Donorkind vindt dat na alle zichtbare misstanden niet langer kan worden volstaan met afzonderlijke onderzoeken per kliniek. "Het is duidelijk dat het nodig is om voorbij het incident te kijken en structurele patronen in beeld te brengen", zegt voorzitter Ties van der Meer. De stichting pleit voor een onderzoek tot 80 jaar terug, vergelijkbaar met de grootschalige onderzoeken naar geweld in de jeugdzorg en adoptie uit het buitenland.

Expertisecentrum Fiom zegt dat onderzoek het leed dat is ontstaan door misstanden bij donorconceptie niet kan wegnemen. "Maar het kan betrokkenen wel helpen antwoorden te vinden en de hele sector lessen bieden voor de toekomst", zegt Jelmer Soes namens Fiom.

Kamerlid Vliegenthart roept in haar motie ook op de mogelijke commerciële belangen van fertiliteitsklinieken te onderzoeken: alle "belangen en prikkels" die hebben bijgedragen aan wat er misging. De Kamer stemt dinsdag over de motie.