Opsporingsdienst FIOD heeft bij zeker zes cardiologen beslag gelegd op hun panden. Het gaat om cardiologen van het Amsterdamse OLVG en voormalig cardiologen van het CWZ-ziekenhuis in Nijmegen. Dat blijkt uit onderzoek van Investico en Nieuwsuur. Verslaggever Fleur Damen schuift aan in de studio.

Herdenking 9/11

In de Verenigde Staten worden vandaag de slachtoffers van de aanslagen van 11 september 2001 herdacht. Bijna 3.000 mensen kwamen om toen gekaapte vliegtuigen zich in de Twin Towers in New York, het Pentagon en een weiland in Pennsylvania boorden. Vanuit de VS schakelen we met onze correspondent Rudy Bouma. Maarten van Rossem deelt zijn visie over de nieuwsuitzendingen indertijd.

Zeestraat dreigt dicht te gaan

De Houthi's in Jemen dreigen de belangrijke zeestraat Bab el-Mandeb opnieuw af te sluiten voor schepen die banden hebben met Israël. De zeestraat is een cruciale vaarroute tussen de Rode Zee en de Golf van Aden en wordt gebruikt voor een groot deel van de wereldhandel. We schakelen hierover met onze correspondent.

Het Openbaar Ministerie (OM) heeft (gedeeltelijk) beslag gelegd op panden in onder meer Amsterdam, Nijmegen en Naarden. Het gaat om een bedrag van in totaal minstens 1,5 miljoen euro. In veel gevallen gaat het om privéwoningen. Het gaat per pand om enkele tonnen waarop beslag is gelegd. Daarnaast is er beslag gelegd op een opslagbox op naam van één van de cardiologen, zo blijkt uit kadastrale gegevens.

Het beslag op de panden is onderdeel van een corruptieonderzoek van de FIOD. Het gaat om panden die op naam staan van zeker twee cardiologen van het OLVG-ziekenhuis en vier cardiologen die tot voor kort werkzaam waren bij het CWZ-ziekenhuis.

Drie van de cardiologen die tot voor kort in het CWZ-ziekenhuis werkten zijn inmiddels werkzaam voor het Acibadem Medical Center, een zelfstandig behandelcentrum met vestigingen in vier Nederlandse steden. Een woordvoerder van Acibadem bevestigt dat er gisterochtend vroeg invallen zijn gedaan bij hun woningen en zegt dat ze op non-actief zijn gesteld.

Wie zijn de cardiologen?

Alle zes zijn ervaren cardiologen met een lange staat van dienst. Twee van hen speelden een belangrijke rol bij het doen van medisch onderzoek dat werd betaald door leveranciers van medische hulpmiddelen. Een ander was tot voor kort opleider van jonge cardiologen in een van de twee ziekenhuizen.

De ziekenhuizen zijn vrijdagochtend nog niet bereikbaar voor commentaar.

Voorkeursbehandeling

Gisteren werd bekend dat de fiscale opsporingsdienst (FIOD) de hartspecialisten verdenkt van corruptie. Ze zouden geld hebben ontvangen van producenten van cardiologische producten. In ruil daarvoor zouden de cardiologen die bedrijven een voorkeursbehandeling hebben gegeven en bijvoorbeeld vaker hun producten hebben gebruikt bij medische ingrepen.

De gang van zaken lijkt op die bij het Isala Hartcentrum in Zwolle, in 2022. Ook in deze corruptiezaak legde de FIOD beslag op woningen van cardiologen. Dat onderzoek loopt nog altijd. De verdenking is dat de Zwolse cardiologen zich hebben laten omkopen door een Duitse producent van hartimplantaten en hartritmekastjes, Biotronik. Daarbij speelde een bv van de cardiologen een rol, vermoedt de FIOD.

Ook de cardiologen waarbij gisteren beslag is gelegd, zijn actief in meerdere bv's. Hoe die bv's betrokken zijn bij het FIOD-onderzoek, is nog niet bekend. De FIOD wil momenteel niet ingaan op vragen.

Reactie OLVG en CWZ

Het OLVG bevestigt dat de FIOD onderzoek doet naar mogelijke corruptie "waarbij het OLVG is benadeeld", maar kan geen nadere toelichting geven.

De Nederlandse vereniging voor cardiologie (NVVC) zegt in een reactie "groot belang" te hechten aan "transparante en onafhankelijke beoordeling van signalen of verdenkingen van integriteitsschendingen" en de verdere bevindingen en berichtgeving van de FIOD af te wachten.

CWZ laat weten dat de FIOD het ziekenhuis heeft geïnformeerd dat zij onderzoek doet naar mogelijke corruptie bij cardiologen. Er is geen samenwerking meer tussen CWZ en de genoemde cardiologen, zegt het CWZ.

Verborgen geldstromen

Samen met de NOS deed Nieuwsuur in 2022 onderzoek naar betalingen die cardiologen ontvangen van de medische industrie. Daaruit bleek dat lang niet alle ziekenhuisbesturen vooraf voor die betalingen toestemming gaven.

Bekijk hier de video over die verborgen geldstromen:

Tips?

Dit artikel kwam tot stand in samenwerking met Machteld Veen van Investico.

Heb je tips of vragen over potentiële misstanden in de cardiologie? Neem dan contact op met fleur.damen@nieuwsuur.nl.

In de analyse van 77 speeches van bewindspersonen waren minister Dilan Yesilgöz en staatssecretaris Derk Boswijk sterk oververtegenwoordigd in het aantal speeches waarin AI werd gebruikt. Het ministerie van Defensie spreekt tegen dat AI wordt gebruikt om complete speeches te genereren en zegt dat het alleen wordt ingezet als hulpmiddel.

Maar ook universitair hoofddocent politieke communicatie Tom Dobber (UvA) ziet veel verdachte zinsconstructies in de teksten, met "ongemakkelijk en hol taalgebruik, een beetje nietszeggend. En echt typische AI-formuleringen."

De Volkskrant meldde gisteren dat honderden berichten van premier Rob Jetten op sociale media niet door een mens zijn geschreven. Dat bleek uit een analyse van het softwareprogramma Pangram. Nieuwsuur besloot daarop de 77 speeches van bewindspersonen tegen het licht te houden die zijn gepubliceerd op de website van de Rijksoverheid. Daarbij werd hetzelfde programma gebruikt.

Over de vraag hoe kwalijk het gebruik van AI door politici is, publiceerde de NOS gisteren dit artikel:

Pangram

"Pangram is een veelbelovend programma om AI-teksten te detecteren", zegt Dobber. "De eerste resultaten wijzen erop dat het een zeer accuraat programma is." Pangram geeft een score aan een tekst. Hoe hoger de score, hoe verdachter de tekst.

Van de 77 speeches merkte Pangram er vijftien aan als verdacht. Tien speeches bevatten AI-gegenereerde fragmenten, vijf bestonden bijna volledig uit AI-teksten. Dertien van de vijftien speeches kwamen van minister Yesilgöz en staatssecretaris Boswijk, waaronder alle vijf de speeches die volledig met AI lijken te zijn gemaakt.

Een speech van onderwijsminister Rianne Letschert en een speech van staatssecretaris van Onderwijs Judith Tielen kwamen ook uit de bus als gedeeltelijk geschreven met AI. Bij die speeches lag het percentage AI-gegenereerde tekst (beide 12 procent) wel stukken lager dan de meeste speeches van Yesilgöz en Boswijk.

Keti Koti-speech

Nieuwsuur legde Boswijk gisteravond passages voor uit een speech die hij deze zomer hield tijdens Keti Koti, de herdenking van het Nederlandse slavernijverleden. In die speech zegt hij dat hij "vanuit zijn geloof als christen" racisme nooit heeft begrepen. "Als ieder mens door God is geschapen, hoe kun je een ander mens dan als minder zien?"

Woorden die uit zijn hart kwamen, aldus de staatssecretaris. Maar volgens Pangram bestaat de speech voor 95 procent uit AI. Geconfronteerd met die conclusie zegt Boswijk niet te weten hoe dat kan. "Het is een vrij persoonlijke speech. Ik weet de opbouw van deze speech nog goed omdat ik hem zelf heb bedacht."

Of de opbouw misschien van hemzelf kwam, maar de inhoud van AI, durft Boswijk niet te zeggen.

Kijk hier de reactie van Boswijk:

Yesilgöz wilde niet voor de camera van Nieuwsuur reageren. Een woordvoerder van het ministerie van Defensie laat later weten dat de speechschrijvers van Defensie AI gebruiken als hulpmiddel, "bijvoorbeeld om een synoniem te zoeken. Zoals heel veel Nederlanders doen. AI wordt niet gebruikt om een hele speech te genereren."

Tom Dobber, universitair hoofddocent politieke communicatie, zegt dat de Keti Koti-speech van Boswijk "bol staat" van verdachte zinsconstructies en formuleringen. Een veelgebruikt trucje van AI is bijvoorbeeld het gebruik van tegenstellingen en korte zinnen. In zijn speech heeft Boswijk het over "het kijken naar het verleden". "Naar wat daarin groots was. Maar ook naar wat pijnlijk en onrechtvaardig was. Geschiedenis kun je niet overdoen. Maar je kunt wel kiezen wat je ermee doet."

'Geniepig'

Ook in de speeches van Yesilgöz die een hoge score kregen in Pangram, zag Dobber veel "verdachte passages". "Bijvoorbeeld met de typische gedachtestreep." AI-modellen gebruiken dat streepje vaak om zinnen te verbinden. "Maar ook trucjes als de drietrapsraket en ontkenningen kwamen daarin terug."

Wat Dobber betreft is er niets mis met het inzetten van AI als hulpmiddel om teksten beter te maken. "Maar als je een hele tekst genereert met AI, verbreek je een soort contract dat je hebt met je lezer of toehoorder. Die denkt namelijk dat jij over je woorden hebt nagedacht. Als dat niet het geval is, verbreek je dat contract op een geniepige wijze."

Politiek verslaggever Arjan Noorlander:

"In Den Haag durft men nog niet te zeggen of AI gebruiken een misdaad is, of dat dit nu eenmaal de nieuwe tijd is. Er zijn mensen die zeggen: het hoort erbij, iedereen gebruikt AI, het zou gek zijn als dat niet voor politici zou gelden.

Wat natuurlijk wel speelt, is dat je stemt op een politicus. Dan hoop je toch dat, als je die politicus hoort praten, hij zegt wat-ie wil zeggen. Maar die politicus wordt dus langzaamaan, zo blijkt, ingeruild voor een computerprogramma."

Volgens Van Weel is het een kwestie van tijd dat Nederland de voor grootschalige drugshandel veroordeelde Jos L. te pakken krijgt. Van Weel is ervan overtuigd dat Bolle Jos zich in Sierra Leone schuilhoudt. Hij vindt dat de diplomatieke pogingen om de uitlevering van de drugsbaas te bewerkstelligen niet het gewenste resultaat hebben. Het verloopt allemaal zeer traag, zegt Van Weel via een videoverbinding vanuit Den Haag.

"We hebben de regering benaderd, we hebben een formeel uitleveringsverzoek gedaan - meer dan een jaar geleden - en sindsdien meerdere contacten gehad. Maar tot nu toe heeft dat helaas niet geleid tot zijn uitlevering", zegt Van Weel in het interview. "Voor ons is het tijd om ervoor te zorgen dat we dit proces versnellen."

Bekijk hier een deel van het interview met Van Weel en de reactie van premier Sengeh:

Om de druk op het West-Afrikaanse land op te voeren heeft Van Weel de Europese Unie gevraagd de honderden miljoenen aan ontwikkelingshulp aan Sierra Leone stop te zetten. De eerste minister in Sierra Leone, de hoogste coördinator binnen de uitvoerende macht én de belangrijkste adviseur van de president in het land, David Moinina Sengeh, noemt dat "schandalig". "Het is neo-kolonialisme", zegt hij.

"Wij zijn een onafhankelijk land. Als de Nederlandse minister echt wil laten zien dat hij aan het werk is, moet hij niet de hele tijd op tv zitten en dreigen dat ze de hulp van de EU stopzetten. Wij leven niet van hulp van de EU", aldus Moinina Sengeh meteen na het uitgezonden interview.

Reactie Van Weel

Van Weel reageert op zijn beurt weer op de beschuldiging van neokolonialisme. "Belachelijk", zegt hij tegen Nieuwsuur. Dat de gemoederen nu hoog oplopen, is voor de minister een teken dat zijn strategie werkt. "Deze felle reactie is daar wat mij betreft blijk van." De minister voegt toe nog geen telefoontje te hebben gekregen uit Sierra Leone dat er vaart wordt gezet achter de uitlevering van Bolle Jos.

Over het verzoek om ontwikkelingshulp aan Sierra Leone stop te zetten zegt Van Weel: "Het is ook belachelijk dat wij ontwikkelingsgeld betalen aan een land dat zichzelf verrijkt met drugsgelden, waar wij ook hier in Nederland ook enorm veel last van ondervinden."

'Ik weet het niet'

Volgens de Afrikaanse minister weten zijn inlichtingendiensten niet waar L. is. "Eerlijk, we weten het niet. We kunnen niet afgaan op wat deze mensen zeggen of wat sommige mensen anderen laten zeggen. Als ze het weten, laat dan foto's zien."

Eerder dook Bolle Jos op op beelden van een kerkdienst in het geboortedorp van president Julius Maada Bio van Sierra Leone. Ook zijn er geruchten dat hij een relatie zou hebben met de dochter van de president. Moinina Sengeh zegt daar niets van te weten.

"Ik weet het niet. En hij (David van Weel, red) weet het ook niet. Als hij het niet weet, kan hij geen beschuldigingen over ons land uiten. Hij kan het niet gebruiken om ons te bedreigen en gaan lobbyen bij de EU."

Doorvoerhavens

Vorige week onderschepte de Franse douane een enorme partij drugs die in verband wordt gebracht met de organisatie van Bolle Jos. Het ging om duizenden kilo's cocaïne die werden aangetroffen aan boord van een vrachtschip uit Ghana. Het containerschip was vanuit West-Afrika op weg naar Antwerpen.

In een poging om met een coalitie van West-Afrikaanse landen, waaronder Liberia en Ghana, Sierra Leone onder druk te zetten, sprak Van Weel deze zomer nog met zijn ambtgenoot uit Sierra Leone over de uitlevering van Bolle Jos.

Van Weel zegt in het interview dat West-Afrikaanse landen steeds meer gaan fungeren als doorvoerhavens van drugs uit Zuid-Amerika, bestemd voor de Europese markt. Bolle Jos zou in de organisatie daarvan een centrale rol spelen.

"De cocaïne komt uit Latijns-Amerika, reist vervolgens over de Atlantische Oceaan naar West-Afrika en wordt dan ofwel opgeslagen of opnieuw verscheept", zegt Van Weel. "L. gebruikt West-Afrika als een van zijn hubs en transitpunten, die kans is heel groot."

Geweld in Overasselt

Via zijn advocaten ontkent Bolle Jos "met klem" betrokkenheid bij de incidenten in Overasselt. Daarbij had een groep gewapende mannen het gemunt op Jan G. Dat zou mogelijk gaan om een partij verdwenen cocaïne van 1283 kilo. De Spaanse militaire politiedienst heeft gisteren onder een lading pallets met kokosnoten een partij cocaïne gevonden van precies 1283 kilo.

Persoonlijke berichten op sociale media van premier Rob Jetten worden met enige regelmaat geschreven met behulp van AI. Dat heeft de Volkskrant onderzocht. Zijn partij D66 ziet daar geen probleem in, maar deskundigen noemen het slecht voor de geloofwaardigheid van de premier. Ook zeker anderhalve pagina uit Jettens boek Hoe het wél kan en de door Jetten uitgesproken teksten in drie campagnefilmpjes van D66 zijn met behulp van AI gemaakt.

Tv-interview in Sierra Leone over Bolle Jos

Volgens justitieminister David van Weel is het een kwestie van tijd dat Nederland de voor grootschalige drugshandel veroordeelde 'Bolle Jos' Leijdekkers te pakken krijgt. In een tv-interview in Sierra Leone, de vermoedelijke verblijfplaats van Bolle Jos, voert Van Weel de druk op het land op voor de uitlevering van de drugscrimineel. Hoe reageren ze in Sierra Leone?

Huisvesting voor arbeidsmigranten

Meerdere grote steden melden een toename van het aantal daklozen. In veel gevallen gaat het om arbeidsmigranten uit Oost-Europa. Mensen die hun werk kwijtraakten en daarmee ook een dak boven hun hoofd. Het kabinet wil met nieuwe wetgeving komen om dit probleem aan te pakken. Rotterdam probeert het aantal Oost-Europese buitenslapers al op allerlei manieren terug te dringen.

25 jaar na 9/11

Morgen is het precies 25 jaar na de aanslagen van 11 september 2001. Deze week kijken we met twee vooraanstaande schrijvers terug op die dag en wat daarop volgde. Vanavond met schrijver Joseph O'Neill, die met zijn roman Netherland (Laagland) een bestseller schreef die óók in het witte huis met aandacht werd gelezen. O'Neill is van Iers-Turkse afkomst, groeide op in Nederland en woont al tientallen jaren in New York. Wij zoeken hem op in zijn zomerhuis aan de Turkse kust.

De man staat binnen de wereld van cocaïnehandel bekend als 'Saad de Paak'. Die naam verwijst naar zijn geboorteland Pakistan. Hij is opgepakt in Dubai en zit daar vast. De aanhouding was in juli al, maar journalisten van Follow the Money en het AD hebben het nieuws nu bevestigd via de Spaanse politie.

De aanhouding maakt onderdeel uit van een groot internationaal politieonderzoek dat in 2021 begon. Naast A. zijn nog negentien andere verdachten aangehouden in Spanje, Dubai, Nederland en Egypte. Ook legden rechercheurs beslag op vastgoed, luxe voertuigen en bankrekeningen.

Opsporingsdiensten verdenken A. ervan dat hij drugscriminelen helpt hun geld wit te wassen. Dat zou hij doen met een internationaal netwerk van 'ondergrondse' bankiers dat bekendstaat als 'Dubai Bank'. Een van zijn handlangers zou Thanas B. zijn, die in 2024 werd veroordeeld tot zeven jaar cel.

A. geldt als een van de grootste 'narcobankiers' ter wereld, zegt AD-misdaadjournalist Yelle Tieleman. "Zo niet de allergrootste. Zijn aanhouding is een stevige klap voor de onderwereld. Bronnen bij opsporingsdiensten zeggen: 'Dit is iemand die alle kopstukken in de internationale cocaïnesmokkel verbond en hun vermogens beheerde'."

Connectie met maffia en Taghi

Zo ontdekte Tieleman samen met Follow the Money dat A. zaken deed met de voortvluchtige Jos L. alias 'Bolle Jos', die sinds enkele jaren in Sierra Leone verblijft. Ook is er een link met Taghi: tijdens een rechtszaak tegen Ridouans zoon Faissal Taghi kwam de naam van A. al voorbij.

Verder zou A. samenwerken met de Bosnisch-Nederlandse drugshandelaar Edin G. en Raffaele Imperiale, een van de beruchtste maffiabazen van Italië. Zij verbleven allebei net als A. geregeld in Dubai.

Nederlandse politie tevreden

De Nederlandse politie hielp ook mee met het onderzoek dat nu leidt tot de aanhouding van 'Saad de Paak'. Welke rol Nederland precies had, kan politiechef Robin de Jager van de Eenheid Landelijke Opsporing en Interventies niet zeggen. Wel noemt hij de aanhouding een "mooi bericht".

De Jager en zijn team doen al sinds 2017/2018 onderzoek naar ondergrondse bankiers. Toen ze erin slaagden versleutelde chatdiensten als EncroChat en Sky ECC te kraken, kregen ze veel inzicht in de werkwijze van deze 'narcobankiers'. Ze ontdekten dat A. door veel criminelen wordt gezien als de belangrijkste en machtigste onderwereldbankiers.

Volgens De Jager zijn mensen als A. "cruciaal om de drugshandel levend te houden". Zonder deze illegale bankiers kunnen internationale drugsdeals niet plaatsvinden. Het is namelijk zeer moeilijk om met grote sommen cashgeld over landsgrenzen te reizen.

Bij ondergronds bankieren verplaatsen criminelen buiten het zicht van financiële toezichthouders geld binnen een netwerk van zogenoemde geldmakelaars. Het kan bijvoorbeeld gaan om contant geld dat wordt omgezet in cryptovaluta. Zo kunnen grote partijen drugs worden betaald, maar ook corrupte douaniers of uitvoerders van liquidaties.

Opvolger staat klaar

A. mag dan een van de grootste 'narcobankiers' zijn, toch betekent zijn aanhouding niet het einde van het verdienmodel voor cocaïnehandelaren, vreest De Jager. "Als Saad wegvalt, komt er een andere partij die in het gat stapt. Dus we richten ons nu alweer op het volgende target."

Over de achtergrond van A. is relatief weinig bekend. Wel ontdekten Nederlandse onderzoeksjournalisten dat hij werkte voor een geldwisselkantoor in Abu Dhabi en dat hij zeker 34 panden bezit in Dubai.

Het is vooralsnog onbekend of 'Saad de Paak' wordt uitgeleverd of dat hij in Dubai wordt berecht.

De arts die vorig jaar het leven van een ernstig ziek kind actief heeft beëindigd, heeft daarbij zorgvuldig gehandeld. Dat oordeelt een commissie die is ingesteld om deze vorm van levensbeëindiging te beoordelen. Sinds 2024 bestaat er in Nederland een regeling om het leven van een kind tussen de 1 en 12 jaar, dat ondraaglijk en uitzichtloos lijdt, te beëindigen. Nederland is het eerste land ter wereld met zo'n regeling. Kinderarts en hoogleraar kinderpalliatieve zorg Eduard Verhagen was betrokken bij de casus voor advies. Hij schuift aan in de studio.

Grootste bankier van de onderwereld opgepakt

Bij een grote internationale politieactie in Dubai is een man opgepakt die 'de grootste bankier van de onderwereld' wordt genoemd. De bankier, die bekendstaat als 'Saad de Paak', zou de afgelopen jaren miljarden aan misdaadgeld hebben witgewassen. Onder anderen Nederlandse topcriminelen als Bolle Jos en de familie Taghi zouden klant bij hem zijn. Hoe groot is de klap die de criminele wereld is toegebracht met deze arrestatie? We spreken met Robin de Jager, chef van het FINEC-team, dat financiële criminaliteit onderzoekt bij de Eenheid Landelijke Opsporing. En met AD-misdaadjournalist Yelle Tieleman.

Vat olie boven de 100 dollar

Na de nieuwe aanvallen van de Verenigde Staten en Iran zijn de olieprijzen opnieuw gestegen. De prijs van een vat Brent-olie kwam vanochtend boven de 100 dollar uit. Dat is voor het eerst sinds juli. Een vat Brent-olie is inmiddels bijna 60 procent duurder dan begin dit jaar. We bespreken de ontwikkelingen met geopolitiek analist Michel Don Michaloliákos van het Haagsch Instituut GeopolitiekNu.

25 jaar na 9/11: auteur Foer over zijn bekende roman

Vrijdag is het 25 jaar na de aanslagen van 11 september 2001. Vandaag en morgen kijken wij met twee vooraanstaande schrijvers terug op de dag en wat daarop volgde. De Amerikaanse schrijver Jonathan Safran Foer schreef misschien wel de bekendste roman over 11 september: 'Extreem luid en ongelooflijk dichtbij'. Het boek gaat over een 9-jarige jongen die zijn vader verliest bij de terreuraanslag en hoe hij dat verdriet probeert te verwerken. Wij spraken Foer over zijn roman en over een dag die ook na een kwart eeuw nog dichtbij voelt.

Sinds 2024 bestaat er in Nederland een regeling om het leven van een kind tussen de 1 en 12 jaar, dat ondraaglijk en uitzichtloos lijdt, te beëindigen. Nederland is het eerste land ter wereld met zo'n regeling. Minister Sophie Hermans van Volksgezondheid schreef deze zomer aan de Tweede Kamer dat de melding over het eerste sterfgeval via deze regeling eind vorig jaar binnenkwam.

Levensbeëindiging versus euthanasie

Het actief beëindigen van het leven van een kind onder de 12 jaar wordt geen euthanasie genoemd. De euthanasiewet schrijft voor dat de patiënt zelf het verzoek moet indienen. Kinderen tot 12 jaar worden door de wet beschouwd als medisch wilsonbekwaam om zelfstandig beslissingen te nemen over medische zorg.

Het gaat om een kind dat op het moment van overlijden bijna 2 jaar was. Het ziekteverloop begon al bij de geboorte. Het kind werd na 26 weken zwangerschap geboren, waarna direct "zeer ernstige complicaties" optraden, staat in het rapport. Na 4,5 maand bleek uit een MRI-scan dat er sprake was van "zeer uitgebreide beschadiging van de hersenen".

Epilepsie

Door die hersenbeschadiging kreeg het kind ernstige epilepsie, met meerdere aanvallen per dag. Het kind kon niet praten en nauwelijks zien, had last van hoestbuien en een slikstoornis, waardoor het kind continu benauwd was.

Medicatie om de epileptische aanvallen te verminderen hielp nauwelijks en leidde bovendien tot ernstige bijwerkingen. "De kans op overlijden op zeer jonge leeftijd door complicaties werd zeer groot geacht", staat in het rapport. "Door de zichtbare klinische verslechtering van het kind hebben de ouders aan de arts gevraagd om het leven van het kind te beëindigen."

Polly van Dijk, voorzitter van de beoordelingscommissie, noemt dit een "enorm ingrijpende beslissing". "Je moet je voorstellen dat je als ouder moet besluiten dat het voor je kind beter is om niet meer te leven. En ook voor de arts is dit een hele zware beslissing."

Second opinion

Eén criterium van de regeling is dat onafhankelijke artsen een second opinion geven. Artsen van het Artsen Steunpunt Levenseinde Kinderen concludeerden dat er "geen reële kans op verbetering van de situatie bestond en er sprake was van een onomkeerbare situatie." De artsen hebben nog alternatieve medicijnen voorgesteld die het lijden als gevolg van de epilepsie moesten verlichten. De behandelend arts heeft dit advies opgevolgd, maar verklaarde aan de commissie dat het kind vervolgens meer klachten kreeg vanwege bijwerkingen.

Voor de uitvoering van levensbeëindiging van kinderen tussen de 1 en 12 jaar zijn nog geen regels vastgelegd. Bij pasgeborenen zijn die er wel. Daarin is opgenomen dat er sprake moet zijn van uitzichtloos, ondraaglijk en onomkeerbaar lijden. Voor de nieuwe regeling voor kinderen tot 12 jaar gelden dezelfde criteria. De beroepsvereniging voor kinderartsen, de NVK, heeft verder uitgewerkt hoe zo'n behandeling zorgvuldig moet worden uitgevoerd.

De beoordelingscommissie stelt dat de arts "in redelijkheid" tot de overtuiging heeft kunnen komen dat er sprake was van ondragelijk, uitzichtloos en onomkeerbaar lijden. Voorzitter Van Dijk: "Wij zijn uiteindelijk tot de conclusie gekomen dat de arts zorgvuldig heeft gehandeld."

Alternatieven

Een ander criterium dat in de regelgeving voor pasgeborenen staat, is dat er geen redelijk alternatief voor levensbeëindiging meer is. Andere opties zijn het stoppen van vocht en voeding tot de patiënt overlijdt en palliatieve sedatie. Bij palliatieve sedatie verlaagt een arts met medicijnen het bewustzijn om het lijden te verlichten.

Die opties waren in dit geval geen beter alternatief, zegt kinderarts en hoogleraar kinderpalliatieve zorg Eduard Verhagen. Hij was betrokken bij deze casus voor steun en advies. "Het stoppen van vocht en voeding kan vervelende bijeffecten hebben voor kinderen, waarmee je het lijden juist verergert. En palliatieve sedatie bij kinderen is niet zo makkelijk als het klinkt. Dat mislukt wel eens. Je moet als arts ook afwegen: komen we daarmee niet in een veel gecompliceerdere toestand dan we nu zijn? Dit is precies de afweging die de arts in deze casus heeft gemaakt."

Bij alle sterfgevallen via deze regeling wordt het oordeel van de commissie doorgestuurd naar het Openbaar Ministerie. Het OM kan besluiten de zaak alsnog strafrechtelijk te onderzoeken. "Ik begrijp dat", zegt kinderarts Verhagen. "Want in de kern blijft het ingewikkeld dat je het leven beëindigt van iemand die daar niet om vraagt."

Vanwege dit risico op strafrechtelijke vervolging doet Verhagen een beroep op de toetsingscommissie: "Geef jezelf de opdracht om binnen een beperkte termijn dat oordeel te vellen en duidelijkheid te verschaffen aan degene die zich kwetsbaar heeft opgesteld."

Een van de aangeefsters is directe familie van een medewerker van de rechtbank. De rechtbank Gelderland neemt de zaak over, laat een woordvoerder aan Nieuwsuur weten.

De vrouw heeft dit volgens de woordvoerder zelf kenbaar gemaakt bij de rechtbank. Hij wil niet zeggen wat haar functie is.

Waar gaat de zaak over?

De vier mannen worden verdacht van het verspreiden van een document met beledigende inhoud. Volgens het OM is het maken van de bangalijst in dit geval niet strafbaar, maar het verspreiden van een document met beledigende inhoud wel.

Op de lijst stonden namen, foto's en in sommige gevallen adressen en telefoonnummers van zo'n dertig leden van vrouwenvereniging UVSV. Bij de foto's stonden seksistische opmerkingen zoals: 'Kon niet echt lekker neuken', of 'kk ordinair, wel lekker geil'. Onder de verdachten zijn ook makers van de lijst.

De bangalijst ging in maart 2024 rond onder de naam 'grietenpresentatie jaartje 23'. Betrokken studenten en sommige ouders besloten aangifte te doen.

Destijds vertelden ouders aan Nieuwsuur dat hun dochters soms lange tijd werden lastiggevallen door wildvreemden. Ze kregen gillende mensen aan de telefoon, ontvingen dagelijks tientallen berichten en vunzige voorstellen van vreemde mannen.

'Het wachten gaat door'

Advocaat Ina Brouwer, die een deel van de vrouwen bijstaat, stelt dat het uitstel van de zaak een enorme tegenvaller is voor de slachtoffers. "Na maanden van voorbereiding hadden ze gehoopt dat er eindelijk recht zou worden gedaan in deze voor hen pijnlijke zaak, en dat zij het boek zouden kunnen sluiten. Maar het wachten gaat nu gewoon door, met als gevolg nog meer onzekerheid en stress. Feit is ook dat de zaak nu uit de Utrechtse schijnwerpers verdwijnt, waar ze in feite wel thuishoort."

De advocaten van de verdachten noemen het "onbegrijpelijk" dat de rechtbank pas recent te weten is gekomen dat een medewerker familie is van een aangeefster, terwijl de zaak al veel langer loopt. Het verdedigingsteam schrijft in een persbericht dat de zaak "ook voor de verdachten veel onzekerheid en stress met zich meebrengt".

De beelden zorgen voor nieuwe ophef, omdat Fenech afgelopen woensdag juist werd vrijgesproken van medeplichtigheid aan de moord. Acht van de negen juryleden achtten hem niet schuldig. De jury kende de verhooropnames al: deze waren tijdens het proces vertoond. Waarom de jury ondanks die uitspraken tot vrijspraak kwam, is niet duidelijk. Maltese juryleden hoeven hun oordeel namelijk niet te motiveren.

De vrijspraak leidde al tot kritiek op Malta, maar de openbaarmaking van de beelden heeft die discussie verder aangewakkerd. Hoe kan Fenech ondanks zijn eigen uitspraken zijn vrijgesproken? En wat betekent de zaak voor het vertrouwen in de rechtsstaat van Malta, dat sinds 2004 lid is van de EU?

Autobom

Daphne Caruana Galizia werd in 2017 met een autobom vermoord. Ze deed jarenlang onderzoek naar corruptie binnen de Maltese politiek en het bedrijfsleven en bracht onder meer zaken rond de regering van toenmalig premier Joseph Muscat aan het licht.

"Voor het eerst krijgt het publiek precies te zien wat voor bewijs er ligt tegen Fenech, en wat de juryleden hebben genegeerd", zegt haar zoon Matthew Caruana Galizia tegen Nieuwsuur.

Voor Matthew is het pijnlijk om de beelden nu te zien. "Je ziet iemand de moord op mijn moeder bespreken met zo'n achteloze houding, alsof hij het heeft over het kopen van een zakje pinda's."

Het Maltese openbaar ministerie wil in hoger beroep tegen de vrijspraak van Fenech. Maar dat betekent niet automatisch dat er een nieuw proces komt. Eerst moet een hogere rechter beoordelen of er tijdens de rechtszaak fouten zijn gemaakt die rechtvaardigen dat er een nieuw proces komt.

"Het is nog onzeker wat er gaat gebeuren. Maar mijn familie wil rechtvaardigheid. Dat heeft mijn familie nodig, dat heeft Malta nodig, dat heeft Europa nodig", zegt Matthew. "Malta bevindt zich op een breekpunt. De kern van een land is het rechtssysteem. Als dat systeem niet functioneert, zal niets anders functioneren."

Omtzigt speciaal rapporteur

De Nederlandse politicus Pieter Omtzigt werd door de Raad van Europa aangewezen als speciaal rapporteur om de moord op de journalist te onderzoeken. Op zijn aanbeveling werd er in 2019 een onderzoek ingesteld naar de rol van de Maltese overheid.

Volgens Omtzigt is Caruana Galizia met de vrijspraak van Fenech voor de tweede keer in de steek gelaten. "De Maltese staat heeft haar allereerst in de steek gelaten toen ze aangevallen werd op straat, toen haar voordeur in brand gestoken werd en haar honden vergiftigd werden."

Ook de nasleep van haar journalistieke werk speelt volgens hem een rol. In de rechtszittingen werd corruptie in Malta veelvuldig besproken. Omtzigt: "Dat was precies zoals Daphne het in haar stukken had beschreven. En uiteindelijk is er dan helemaal niemand schuldig aan het opdracht geven tot de aanslag op haar."

Ook de corruptiezaken waar Caruana Galizia over schreef zijn volgens Omtzigt grotendeels blijven liggen. "Dat is een zware klap in het gezicht. Niet alleen van de familie, maar ook van de rechtsstaat in Malta."

Chilling effect

Jasmijn de Zeeuw van Free Press Unlimited, een internationale organisatie die opkomt voor onafhankelijke journalistiek, waarschuwt dat de gevolgen verder reiken dan deze ene zaak. "Op het moment dat Caruana Galizia werd vermoord, liepen er 48 smaadzaken tegen haar."

Volgens De Zeeuw hadden die procedures een afschrikkend effect op Caruana Galizia en andere journalisten die onderzoek doen naar corruptie. "De moord op Daphne liet zien dat journalisten, zelfs in Europa, vermoord kunnen worden vanwege hun werk."

En de gevolgen raken meer dan alleen journalisten. "Wij raken allemaal onze toegang kwijt tot de informatie die zij naar buiten bracht."

Matthew waarschuwt ondertussen dat zijn moeder naar de achtergrond dreigt te verdwijnen door alle aandacht voor Fenech. "In het centrum van deze zaak staat het slachtoffer, mijn moeder. Niet de dader."

"Ze was een moeder van drie zoons. En ze was Malta's bekendste publieke intellectueel, die corruptie binnen de regering aan de kaak stelde."

Het kabinet wil de geheime diensten meer mogelijkheden geven omdat de dreiging toeneemt en tegenstanders slimmer en sneller worden. Daarom is een voorstel voor een nieuwe wet in internetconsultatie gegaan. De toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden (TIB) en de Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD) reageren daar vandaag kritisch op.

De colleges erkennen dat de geopolitieke situatie ingrijpend is veranderd, maar vinden dat het kabinet doorslaat. Je moet niet willen worden wat je bestrijdt, zo valt bij de toezichthouders te horen.

Minister Dilan Yesilgöz van Defensie zei bij de presentatie van de wet dat er voldoende waarborgen zijn en we "onze vijanden met onze rechtsstaat bestrijden". Maar CTIVD-voorzitter Hugo Hillenaar betwijfelt dat: "We moeten niet vergeten wat we willen beschermen. Het is belangrijk dat de democratische rechtsorde door de herziening van de wet niet zelf in de gevarenzone komt."

Jaar lang iedereen bespioneren

Nu moeten de diensten iedere drie maanden toestemming vragen als ze iemand willen hacken, volgen of afluisteren. In de nieuwe wet kunnen ze een hele organisatie aanwijzen als "evidente tegenstander" en vervolgens een jaar lang iedereen bespioneren die daar lid van is. Denk aan Russische hackers, Chinese spionnen of terroristen van IS. Maar de toezichthouders vinden dat de diensten wel erg veel vrijheid krijgen om te bepalen wie allemaal aan zulke organisaties gelieerd zijn, en dus onbeperkt gevolgd kunnen worden.

"Als een universiteit samenwerkt met een organisatie die als tegenstander wordt aangemerkt, dan wordt niet meer afzonderlijk getoetst of onderzoek naar bijvoorbeeld een medewerker van die universiteit wel nodig is", zegt Hillenaar. "Ook als die medewerker helemaal niet weet dat zijn universiteit samenwerkt met een tegenstander."

AI

De toezichthouders maken zich ook zorgen over zogenoemde bulkdata. Bulkdatasets bevatten gegevens over een groot aantal personen van wie het merendeel geen onderwerp van onderzoek is. Diensten kunnen deze bijvoorbeeld krijgen door een zeekabel af te tappen of ze op de zwarte markt te kopen van hackers.

"Wij vinden dit in tegenstelling tot de diensten wel een grote inbreuk", legt Hillenaar uit. "Denk bijvoorbeeld aan de gegevens uit een bevolkingsonderzoek of de Odido-hack. Hierin zit ook informatie over een hoop mensen die niets te maken hebben met spionage of terrorisme. Je moet niet willen dat deze gegevens onbeperkt gebruikt kunnen worden in onderzoeken of gedeeld worden met buitenlandse inlichtingendiensten."

Ook mogen bulkdata met behulp van AI doorzocht worden, terwijl de sets nog niet zijn goedgekeurd om door mensen doorzocht te worden.

'Toezichthouder nog nooit zo kritisch'

"De toezichthouders luiden echt de alarmbel", zegt Bert Hubert, voormalig AIVD'er en toezichthouder. "Ik heb ze nog nooit zo kritisch gezien en begrijp heel goed dat ze zich zorgen maken over de mensenrechten." Bij een aantal voorstellen schrijven de colleges dat ze twijfelen of ze passen binnen het Europees Recht. Hubert: "Het kabinet probeert het gewoon. Voor zo'n zaak ooit dient bij het Europees Mensenrechtenhof, zijn we weer jaren verder."

In de nieuwe wet worden de CTIVD en de TIB samengevoegd tot één toezichthouder, het college voor Toetsing en Toezicht. Maar in plaats van tot een versterking lijkt dit tot een verzwakking van het toezicht te leiden. "Er zijn te weinig garanties dat dit college de bevoegdheden en middelen krijgt om zijn taak uit te voeren", stellen de toezichthouders, die in het nieuwe wetsvoorstel 30 procent van hun leden verliezen.

De beide colleges hopen dat hun kritiek leidt tot wijzigingen in het definitieve wetsvoorstel. Ze benadrukken dat de optelsom van alle maatregelen leidt tot een verontrustend beeld. Maar in de stukken lezen we ook dat het kabinet zich maar weinig heeft aangetrokken van hun eerdere inbreng.

De afgelopen week keken we in onze serie 'Het lezen verleerd?' naar het leesonderwijs in Nederland. Daar is het namelijk niet zo goed mee gesteld, blijkt ook vandaag uit het internationale PISA-onderzoek. Bijna 40 procent van de 15-jarigen kan niet goed genoeg lezen om mee te komen op school. Hoe kan het tij worden gekeerd? Staatssecretaris Judith Tielen van Onderwijs schuift aan in de studio.

Woede na vrijspraak zakenman in moordzaak Malta

Inwoners van Malta zijn geschokt door de vrijspraak van zakenman Yorgen Fenech. Hij werd verdacht van de moord op onderzoeksjournalist Daphne Caruana Galizia. Zij kwam in 2017 om het leven door een autobom. Fenech werd ervan verdacht de opdrachtgever te zijn. Vorige week werd hij vrijgesproken, maar dagen later publiceerde een Maltese krant een video van het verhoor van Fenech, waarin hij erkent geld te hebben betaald voor het uitvoeren van de moord.

25 jaar Guantanamo

In de jaren 60 veroverde de VS, onder leiding van president Kennedy, de baai Guantanamo Bay op Cuba. Het stukje land bleef in Amerikaanse handen en na de terroristische aanslagen van 11 september 2001 koos de regering-Bush om daar alle verdachten vast te zetten. Omdat het formeel niet om Amerikaanse bodem gaat, kregen de gevangenen veel minder rechten. Zo konden ze jarenlang worden vastgehouden zonder ooit een aanklacht te horen, zonder proces te krijgen én zonder dat er een rechter aan te pas komt. Nog steeds zitten vijftien verdachten vast, sommige 'forever prisoners', hebben tot op de dag van vandaag géén aanklacht tegen zich lopen.

Op 20 september hoopt de AfD ook winst te boeken bij de deelstaatverkiezingen in Berlijn en Mecklenburg-Voor-Pommeren. De vraag rijst: was Saksen-Anhalt een uitzondering óf een voorbode van meer AfD-succes?

Verkiezingswinst

Zondag behaalde de AfD 39 van de 83 zetels in Saksen-Anhalt, drie te weinig voor een absolute meerderheid. Om zelf te kunnen regeren, heeft de AfD dus steun buiten de eigen fractie nodig. CDU, SPD, Groenen en Die Linke hebben samenwerking met de partij uitgesloten. De partij is in de deelstaat door de binnenlandse veiligheidsdienst als 'bewezen extreemrechts' bestempeld.

De verkiezingen in Saksen-Anhalt kenden met 77,8 procent een recordopkomst. Wolfgang Muno, hoogleraar politicologie aan de Universiteit van Rostock, verwacht dat de uitslag ook bij de komende verkiezingen kiezers zal mobiliseren. "AfD-aanhangers zullen door dit resultaat gemotiveerd zijn om te stemmen. Maar ook andere kiezers voelen de zogenaamde wake-upcall en zullen in groten getale naar de stembus gaan."

De politicoloog wijst op de druk op de CDU, de christendemocratische partij van bondskanselier Merz. Die partij werd in Saksen-Anhalt gehalveerd. Merz noemde het de zwaarste verkiezingsuitslag voor de CDU/CSU in decennia. In Berlijn staat de AfD volgens recente peilingen op 18 procent. De CDU en Die Linke staan daar net boven met 19 tot 21 procent.

Onvrede zittende politiek

Dat is anders in Mecklenburg-Voor-Pommeren. Daar staat de AfD duidelijk op kop met zo'n 35 tot 37 procent, tegenover 28 tot 32 procent voor de regerende centrumlinkse SPD. Weinig optimistisch zijn de verwachtingen voor de CDU van bondskanselier Merz. Die partij staat in Mecklenburg-Voor-Pommeren op 8 tot 10 procent.

De AfD profiteerde in Saksen-Anhalt onder meer van de grote onvrede over de zittende politiek. Uit de verkiezingsdagpeiling van Infratest dimap blijkt dat slechts een derde van de kiezers tevreden was over de door de CDU-geleide deelstaatregering. In Mecklenburg-Voor-Pommeren is het beeld evenwichtiger: daar is 49 procent tevreden.

Hanco Jürgens van het Duitslandinstituut verwacht daarom dat de AfD daar minder kan profiteren van onvrede over de huidige deelstaatregering.

Basta-kanselier

Merz zelf stelt dat het verlies van de CDU te maken heeft met de hervormingen die zijn partij aan het uitvoeren is. Politicoloog Muno deelt die mening en zegt dat die hervormingen "nu eenmaal nodig zijn. "Maar deze moeten wel evenwichtig en sociaal eerlijk zijn." Zo is driekwart van de Duitsers tegen de huidige pensioenhervorming. "En de communicatie moet beter. Zijn zogeheten Basta-stijl valt bij veel Duitsers slecht"

Daarmee doelt Muno op de kritiek die Merz geregeld krijgt: hij zou een directe, weinig compromisgerichte manier van besturen hebben. Ook Jürgens ziet een probleem met de manier waarop Merz zijn beleid presenteert. Volgens hem ontbreekt het de bondskanselier vooral aan een positief verhaal dat mensen vertrouwen geeft. "Alles verloopt moeizaam en er is veel strijd."

Handtekeningen, selfies en braadworsten

"Dat terwijl de AfD juist positiviteit uitstraalt", zegt Jürgens. Muno vult aan: "Ulrich Siegmund had een goede campagne met familiefeesten, braadworst, handtekeningen en selfies."

Siegmunds campagne begon met het zaaien van angst, zegt Muno. De voormalige parfumverkoper schetste een somber beeld van de huidige situatie in Duitsland, onder meer rond migratie en veiligheid. Maar daartegenover zette Siegmund een optimistische belofte: "Onder leiding van de AfD zou alles beter worden." Juist die combinatie heeft volgens de politicoloog de kiezer aangesproken.

Muno ziet daarin een les voor de gevestigde partijen: zij moeten kiezers niet alleen met beleid en cijfers proberen te overtuigen, maar ook met een positiever en vooral emotioneler verhaal.

Nederlandse tieners lezen amper nog, laat staan dikke en intellectuele boeken. Waarom vinden ze die zo stom?

We vragen het leesvaardigheidonderzoeker Yra van Dijk. En we bezoeken lerares Bregje Cobussen in Weesp: "Tien jaar geleden kon ik ze een wat langer artikel van De Correspondent voorleggen. Dat was toen nog behapbaar. Maar als ik nu in 4 havo een A4 die dubbel bedrukt is laat zien, beginnen ze te zuchten en te steunen."

Deel 2: De rol van AI

Deskundigen zijn het erover eens dat AI veel invloed heeft op onze leesvaardigheid. Zo vragen veel scholieren aan programma's als ChatGPT om teksten samen te vatten. Hoe onwenselijk is dat?

Deel 3: De rol van de docent

Goed leren lezen, begint bij een goede docent. Maar lezen onze Nederlands-docenten in opleiding zélf nog wel? En wat vinden zij van het onderwijs dat ze straks zelf moeten geven?

Deel 4: Extra leeslessen, maar welke dan?

Sommige scholen kiezen een offensieve aanpak in het leesprobleem door juist vol in te zetten op extra (voor)leeslessen. Zo leest docent Rajaa van het Ir. Lely Lyceum in Amsterdam-Zuidoost élke ochtend voor voor de hele klas. Hoe nuttig en nodig is dat?

Deel 5: Staatssecretaris Tielen over de leesvaardigheid van Nederlandse scholieren

Uit het nieuwe PISA-rapport blijkt dat de leesvaardigheid van Nederlandse jongeren verder is gedaald. Bijna 40 procent van de 15-jarigen kan niet goed genoeg lezen om mee te komen op school. Hoe kan het tij worden gekeerd? Staatssecretaris Judith Tielen van Onderwijs schuift aan in de studio.

De nood in Oekraïne groeit nu de Russische luchtaanvallen steeds heviger worden. Dat komt enerzijds door het tekort aan luchtafweergeschut (luchtverdediging) in Oekraïne. Daarnaast spelen ook Russische technologische innovaties een rol.

Het Kremlin is er namelijk in geslaagd de van oorsprong Iraanse Shahed-drones zo door te ontwikkelen dat ze veel moeilijker te onderscheppen zijn en meer schade aanrichten. Afgelopen weekend nog werd het hoofdkantoor van de Oekraïense veiligheidsdienst geraakt, met zeker zeven gewonden tot gevolg.

Reden voor de Oekraïense defensieminister Jevheni Chmara om de UDCG weer bijeen te roepen. Zijn regering dringt al maanden aan op extra luchtafweergeschut, maar nu vraagt hij ook expliciet om financiële steun. Het defensiebudget bestemd voor de tweede helft van dit jaar is namelijk nu al op.

Nieuwe drones vliegen hoger en sneller

De eerste maanden van dit jaar leek Oekraïne meer en meer de overhand te krijgen op het strijdtoneel. Maar dat beeld kantelt. Rusland speelt met geüpdatete Shahed-drones in op het luchtverdedigingsprobleem van Oekraïne.

Die drones worden al vanaf het begin van de oorlog gebruikt. De eerste versies hadden een propellermotor, maar de nieuwere exemplaren - ook wel Geran 4 en Geran 5 genoemd - doen het met een straalmotor. Daardoor kunnen ze veel sneller en hoger vliegen en zijn ze moeilijker te onderscheppen.

De oude Shahed-drones hebben een maximumsnelheid van 200 kilometer per uur. Het Oekraïense leger had daar een oplossing op gevonden: onderscheppingsdrones die 350 kilometer per uur kunnen. "Die konden de Shaheds inhalen en neerschieten", zegt defensie-expert Patrick Bolder van het Den Haag Centrum voor Strategische Studies.

Maar de nieuwe Geran-drones kunnen snelheden tot wel 600 kilometer per uur bereiken. "Dus de onderscheppingsdrones kunnen die niet bijhouden."

Drones in golven

Daar komt nog bij dat de explosieve lading van de drones is gegroeid van 50 naar 90 kilogram. Oftewel: de bommen zijn groter.

Dat beaamt ook de Oekraïense drone-expert Anatoly Chraptsjinski. Hij vertelt hoe Rusland steeds vaker drones "in golven" afvuurt: hele reeksen luchtaanvallen met tussenpozen van een minuut of twintig. Poetins leger probeert zo het Oekraïense defensiepersoneel uit te putten.

De nieuwe Geran-drones worden gemaakt in fabrieken zoals die in de stad Jelaboega, duizend kilometer ten oosten van Moskou. Nieuwsuur maakte vorig jaar deze video over die fabriek:

De nieuwe Russische drones zijn relatief goedkoop om te maken. Ze neerhalen is juist heel duur, vertelt Chraptsjinski. Daarom is het volgens hem logisch dat er naast nieuwe wapens ook extra geld vanuit het Westen komt.

Met de herfst en winter in aantocht is de behoefte aan nieuwe luchtverdedigingswapens groot. "Sneeuw, mist en regen zullen het zicht flink verminderen. Dus hebben we andere systemen nodig." Chraptsjinski hoopt vooral op betere radarsystemen en warmtecamera's.

Oekraïne-verslaggever Gert-Jan Dennekamp vanuit Kyiv:

"Zelensky vraagt al langer om westerse hulp bij de luchtverdediging. Maar tot nu toe ging het vooral over Patriot-raketten. Die heeft Oekraïne nodig om de geavanceerde ballistische raketten van Rusland uit de lucht te schieten. Maar nu zijn er tekorten op heel veel terreinen. Er zijn ook te weinig raketten die de F-16's nodig hebben om drones te onderscheppen. Oekraïne heeft systemen uit Frankrijk gekregen, maar dat is vooralsnog niet genoeg."

In de Duitse deelstaat Saksen-Anhalt heeft de radicaal-rechtse AfD gisteren een forse verkiezingswinst geboekt. Veel Duitsers zijn daar bezorgd over, want de partij is controversieel. Sommigen bestempelen de AfD zelfs als extreemrechts of nazistisch. Hoe terecht is dat?

Ook kijken we naar andere Duitse deelstaten waar dit jaar verkiezingen zijn. Hoe groot is de kans dat de AfD ook daar wint?

Onze worsteling met water

De zeespiegel stijgt en tegelijk kampt Nederland 's zomers vaak met droogte. Hoe kunnen we ons de komende decennia zo goed mogelijk wapenen tegen de gevaren die met water te maken hebben?

We vragen het Deltacommissaris Co Verdaas. Hij biedt minister Karremans van Infrastructuur en Waterstaat vandaag de resultaten aan van de zesjaarlijkse herijking van de Nederlandse wateraanpak.

Hoe goed kunnen jongeren nog lezen?

Hoe staat het met de leesvaardigheid van onze scholieren? Die vraag wordt morgen beantwoord: onderzoekers van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling meten elke drie of vier jaar de vaardigheden van 15-jarigen wereldwijd, en morgen komen ze met nieuwe resultaten. De vrees is dat Nederland slecht scoort, zoals in 2023 ook al gebeurde.

Vandaag in Nieuwsuur de laatste aflevering van onze serie over leesvaardigheid. We bezoeken een lerares in Amsterdam-Zuidoost die iedere ochtend haar leerlingen voorleest.

De rechts-radicale partij Alternative für Deutschland (AfD) is in de deelstaat Saksen-Anhalt zoals verwacht de grootste geworden. De partij krijgt volgens een exitpoll van de publieke zender ARD 44,5 procent van de stemmen. Dat is niet voldoende voor een absolute meerderheid van de zetels in het deelstaatparlement. Maar omdat van één partij onzeker is of die de kiesdrempel haalt, kan dat nog veranderen. Verslaggever Dieuwke van Ooij is regelmatig voor Nieuwsuur in Duitsland en schuift aan in de studio.

Vredesoverleg Kyiv

Na gisteren volgens Rusland "constructieve gesprekken" te hebben gevoerd met president Poetin, hadden de Amerikaanse gezanten Steve Witkoff en Jared Kushner vandaag in Kyiv een "zeer bemoedigend" onderhoud met Zelensky. Dat zeggen de Amerikanen in een eerste reactie. Over wat er precies is besproken, is vooralsnog niets bekend. We schakelen met verslaggever Gert-Jan Dennekamp in Kyiv.

Ook latere slachtoffers 9/11 herdacht

De aanslag op de Twin Towers in New York, vrijdag 25 jaar geleden, was met bijna drieduizend slachtoffers de dodelijkste terreurdaad ooit. Maar het aantal slachtoffers van de giftige stoffen die uit de puinresten van de torens vrijkwamen, is inmiddels vele malen hoger. Ongeveer negenduizend mensen zijn daar aan overleden, zo is de schatting. Vanaf dit jaar wordt tijdens de herdenking ook bij die slachtoffers stilgestaan.

Rol van docenten bij leesvaardigheid

Het gaat niet goed met de leesvaardigheid van Nederlandse scholieren. Daarom kijken we in onze serie 'Het lezen verleerd?' naar het leesonderwijs in Nederland. Vandaag richten we de blik op de rol van docenten Nederlands. Want goed leren lezen, begint bij een goede docent.

De aanslag was met bijna drieduizend slachtoffers de dodelijkste terreurdaad ooit. Maar het aantal slachtoffers van de giftige stoffen die uit de puinresten van de torens vrijkwamen, is inmiddels vele malen hoger. Ongeveer negenduizend mensen zijn daar aan overleden, zo is de schatting.

Vanaf dit jaar wordt tijdens de herdenking ook bij die slachtoffers stilgestaan. Er klinken niet langer zes bellen, voor elke gebeurtenis van de aanslag één, maar zeven: speciaal voor de mensen die later overleden aan 9/11-gerelateerde ziektes.

Neem brandweerman Bill Gormley. Hij was een van de eersten op de rampplek en werkte er vervolgens maandenlang. Volgens zijn dochter Bridget had Bill wel een zuurstofmasker, maar dat was te onpraktisch. Daarom werkten zijn collega's en hij meestal zónder masker.

"Ze waren zich bewust van de risico's en grapten dat het hen waarschijnlijk ooit het leven zou kosten", vertelt Bridget, die de vrienden van haar vader sprak voor haar documentaire Dust. Daarin is ook een opname te zien van Bill zelf, die de rampplek beschrijft: "Ik zag niets dan staal en stof."

Haar vader kreeg in 2016 een agressieve vorm van kanker. Een halfjaar later stierf hij. "De zevende bel is een gepaste, stijlvolle en perfecte manier om ook de mensen die later zijn overleden, en nog steeds sterven aan de gevolgen van 9/11, te herdenken", vindt Bridget.

Het luiden van de zevende bel is mede te danken aan de inspanningen van aannemer John Feal. Zijn rubberen laarzen smolten als sneeuw voor de zon, toen hij in de dagen na 11 september over de smeulende resten van het World Trade Center in New York liep. Zelfs het plexiglas van zijn graafmachine smolt. "De geur zal me de rest van mijn leven najagen, dat ruiken wens ik m'n ergste vijand niet toe." Wat hij toen nog niet wist, was hoe giftig die geur was.

Feal leidde puinruimwerkzaamheden op Ground Zero, maar belandde in het ziekenhuis nadat 3.500 kilogram staal op zijn voet terechtkwam tijdens bergingswerkzaamheden. Daardoor kreeg hij gangreen (het afsterven van weefsel) en sepsis, ook wel bloedvergiftiging genoemd, wat leidde tot orgaanfalen. "Ik was bijna dood", zegt hij. Hij moest 46 keer worden geopereerd.

In de jaren die volgden, nam Feal het initiatief voor het Glade-monument ter herinnering aan de latere 9/11-slachtoffers. Ook richtte hij de FealGood Foundation op. Samen met tv-comedian Jon Stewart lobbyde hij onvermoeibaar in Washington DC voor hulpverleners en anderen die gewond raakten of ziek werden in de nasleep van de aanslagen. Het leidde tot de totstandkoming van de Zadroga Act, vernoemd naar James Zadroga, een politieagent die overleed aan een longziekte die hij opliep tijdens het werk op Ground Zero.

69 vormen van kanker

De wet maakte schadevergoedingen en een gratis gezondheidsprogramma mogelijk voor mensen die zich de maanden na de ramp in Lower Manhattan bevonden, en pas later de gevolgen ondervonden. Als ze na verloop van tijd kanker krijgen, gaat de Amerikaanse overheid ervan uit dat dit verband houdt met hun blootstelling. Het gaat om 69 vormen van kanker.

Niet alleen Amerikanen komen in aanmerking voor de schadevergoedingen van 250.000 dollar, benadrukt letselschadeadvocaat Michael Barash. "Ook Nederlanders en andere niet-Amerikanen die er rond die tijd woonden of werkten." Familieleden van kankerpatiënten die komen te overlijden, kunnen aanspraak maken op drie tot vier ton.

Het advocatenkantoor van Barash ligt drie blokken van Ground Zero en behartigt de belangen van tienduizenden 9/11-slachtoffers. "Wij hebben dezelfde lucht ingeademd, met dezelfde gevolgen. Ik heb zelf twee vormen van kanker. Mijn zakenpartner, mijn secretaresse en een jurist kregen het ook. Twee andere collega's stierven al voor hun vijftigste aan kanker."

Beurs weer open

Volgens Feal zijn er inmiddels zo'n negenduizend mensen overleden aan ziekten die verband houden met de giftige stoffen. "De lokale autoriteiten beweerden al kort na de aanslag dat de lucht veilig in te ademen was, zodat de beurs op Wall Street weer open kon."

Recent zette de regering-Trump kwaad bloed met forse bezuinigingen op de gezondheidszorg. Ook het WTC Health Program werd flink gekort. Na publieke en politieke verontwaardiging is die ingreep teruggedraaid, maar volgens John Feal hebben tientallen ontslagen medewerkers hun baan nog steeds niet terug.

Dat er vrijdag tijdens de herdenking officieel wordt stilgestaan bij de groep waar Feal zich al 25 jaar voor inzet, biedt troost. "Het betekent alles voor me dat ik er deel van mag uitmaken."

Waarom zijn de gevechten juist nu weer hervat? En belangrijker: hoe komen beide partijen er nog uit?

Waar staan we nu?

Zes maanden na het begin van de oorlog zit het conflict in een patstelling. De Amerikaanse en Israëlische luchtaanvallen op Iran van de afgelopen maanden hebben het regime ernstig verzwakt, maar niet op de knieën gekregen.

Van de militaire route stapte de VS daarom over naar de economische. Vorige week kondigde de Amerikaanse minister van Financiën Scott Bessent nieuwe sancties af, in wat hij "economic D-day" noemde. Hij dreigde onder meer om buitenlandse bedrijven, banken en scheepvaartmaatschappijen te straffen als zij Iran blijven helpen bij de verkoop van olie.

Teheran regeerde nuchter. "Ze spelen keer op keer dezelfde film af", aldus de Iraanse minister van Buitenlandse Zaken Abbas Araghchi. "Ook deze keer is die gedoemd te falen."

Het Iraanse regime lijkt dus nog niet te buigen en dat heeft de VS weer naar militaire middelen doen grijpen, zegt Amerikadeskundige Casper Thomas. "Deze oorlog wordt inmiddels ook wel de 'start-stop-oorlog' genoemd: het ligt even stil, en dan worden de gevechten weer hervat."

De economische druk loopt op

Toch is het de vraag hoelang Teheran deze cyclus kan volhouden. Door de Amerikaanse blokkade van Iraanse havens ligt de olie-export ver onder het niveau van voor de oorlog. De inflatie op voedingsmiddelen is torenhoog en de waarde van de Iraanse munt bereikte deze week een dieptepunt.

De nieuwe sancties dreigen de economie nog verder te verzwakken, met maatschappelijke onrust als gevolg. De eerste effecten daarvan zijn al zichtbaar, zegt Babak Rezaeedaryakenari, universitair hoofddocent internationale betrekkingen aan de Universiteit Leiden. "We zien op social media dat de onvrede onder Iraniërs toeneemt. Het hoofd van de rechterlijke macht, Gholam-Hossein Mohseni-Ejeif, heeft al publiekelijk gewaarschuwd dat nieuwe protesten hard zullen worden neergeslagen. Het regime lijkt dus nerveus te worden."

Maar ook Amerikanen voelen de oorlog in hun portemonnee. De dieselprijs bereikte deze week een record en dat merken Amerikanen niet alleen aan de pomp, maar ook in de supermarkt. Thomas: "De Democraten grijpen dit in de campagne van de tussentijdse verkiezingen aan om te zeggen: Trump beloofde geen nieuwe oorlogen te starten. Kijk waar we nu staan."

Onenigheid in de top

En ook achter de schermen rommelt het in beide kampen. Binnen de regering-Trump bestaan grote meningsverschillen over de aanpak van de Iran-oorlog. De afgelopen tijd stapten meerdere functionarissen binnen de krijgsmacht op of werden ontslagen. En de onvrede binnen de Amerikaanse legertop over defensieminister Pete Hegseth neemt toe.

Amerikakenner Thomas: "Dat is het logische gevolg van een oorlog die maar voortduurt, zonder duidelijke uitweg. Als er extern geen successen zijn, loopt intern de frustratie op."

Ook in Iran is er nauwelijks sprake van eensgezindheid binnen het regime, zegt hoogleraar Rezaeedaryakenari. Sinds de dood van opperste leider Ali Khamenei en andere politieke en geestelijke leiders, "spreekt het regime niet meer met één stem". "President Pezeshkian en buitenlandminister Araghchi willen onderhandelen, hardliners in de top willen dat absoluut niet."

Khamenei's zoon, ayatollah Mojtaba Khamenei, volgde zijn vader op, maar raakte zelf ernstig gewond bij de aanval die zijn vader het leven kostte. Sindsdien is hij niet in het openbaar verschenen. "Los daarvan heeft hij niet de ervaring en het charisma van zijn vader", zegt Rezaeedaryakenari.

Hoe nu verder?

Amerika en Iran zitten beide niet te wachten op een terugkeer naar een grootschalige oorlog, zeggen de analisten. Thomas verwacht dat het conflict voorlopig blijft "smeulen", zonder formeel einde. "Trump wil geen gezichtsverlies. Maar hoe langer dit voortsleept, hoe moeilijker het wordt om deze oorlog als een succes te verkopen."

Rezaeedaryakenari ziet voor Iran twee mogelijk uitkomsten: ofwel het volk komt weer in opstand, waarna de VS zich zal terugtrekken in de hoop dat het volk zelf het regime ten val brengt. "Of de economische druk wordt zo groot dat het regime terug aan de onderhandelingstafel wordt gedwongen. Maar het is zeer de vraag wie dan als eerste bereid is concessies te doen."

Onder andere door de oorlog in Iran komt de bodem van de westerse luchtafweervoorraad in zicht. "Amerika kan geen twee oorlogen tegelijk voeren":

Nederland kent die wettelijke mogelijkheid ook, maar maakt daar in de praktijk weinig gebruik van, tenminste als het om asielzoekers en statushouders gaat. Kamerleden willen dat asielminister Bart van den Brink uitzoekt waarom Nederland de Duitse aanpak niet toepast. Ze vinden dat hij vaart moet maken.

Zware daders

In Baden-Württemberg, bestuurd door de Groenen en de CDU, is de nieuwe taskforce een succes. De lokale regering maakte miljoenen vrij voor zestig politie-, justitie- en IT-specialisten, die zich samen met de vreemdelingendienst richten op het versneld uitzetten van de zwaarste criminelen.

Al in een vroeg stadium gaat de 'Speciale Taskforce voor Gevaarlijke Buitenlanders' op zoek naar de identiteit van verdachten en starten de onderhandelingen, ook met het land van herkomst. Hoe eerder er een akkoord is over strafvermindering, hoe groter de kans op medewerking van de veroordeelden aan uitzetting.

Siegfried Lorek, staatssecretaris van Justitie en Migratie in de Duitse deelstaat, is tevreden. "Het gaat vooral om zeer zware daders, moordenaars en gevaarlijke personen. We kregen deze mensen moeilijk het land uit. Met veel personeel maken we de uitzettingen nu mogelijk of organiseren we 'gecontroleerde' terugkeer."

De aanpak geldt als voorbeeld voor heel Duitsland. Zeker na de beloften van de conservatieve regering van bondskanselier Friedrich Merz, die een hardere lijn wil volgen als het gaat om migratie.

Verschil tussen Nederland en Duitsland

In Nederland kunnen veroordeelde vreemdelingen ook strafkorting krijgen in ruil voor een definitief vertrek. Vorig jaar maakten 330 mensen er gebruik van. vooral uit landen waarnaar uitzetting relatief eenvoudig is, zoals Schengenlanden, het Verenigd Koninkrijk, de Verenigde Staten en Suriname. Deze landen werken doorgaans mee aan terugkeer. De groep zwaarcriminelen die sneller werd uitgezet, is relatief klein: 46 mensen.

In Baden-Württemberg ligt dat anders. Daar werden vorig jaar 655 vreemdelingen met strafkorting uitgezet, onder wie 105 zware delinquenten. Vaak mensen uit landen als Afghanistan, Irak, Marokko en Algerije.

De Duitse taskforce staat onder leiding van de hoofdcommissaris van de politie. "Om bij ons in beeld te komen moet iemand binnen korte tijd meerdere strafbare feiten hebben gepleegd. Geen kleine zaken, maar zware geweldsdelicten", zegt Marcus Winter, hoofdcommissaris én projectleider.

Zo werd een grote Syrische familie, verdacht van meer dan 160 misdrijven als afpersing, mishandeling en poging tot doodslag, bijna geheel het land uit gezet, vrijwillig. Per persoon kregen ze ruim 1000 euro mee. Volgens Lorek "aanzienlijk goedkoper" dan wanneer ze in Duitsland waren gebleven.

"Het OM beslist wanneer we iemand kunnen uitzetten", zegt Lorek. "Meestal na de helft van de straf. Dat bespaart ook kosten: detentie kost zo'n 200 euro per dag." De opgelegde straf blijft staan, zegt Lorek. Uitgezette criminelen die opnieuw naar Europa komen, riskeren onmiddellijke uitlevering aan Duitsland en moeten alsnog de rest van de straf uitzitten.

Advocatenkantoren die asielzoekers en statushouders bijstaan, merken dat vrijwel iedereen akkoord gaat met het aanbod. "Ze moeten hun leven in Duitsland achterlaten. Maar als ze na hun detentie sowieso al worden uitgezet, dan kiezen velen voor het minste kwaad: vertrekken na de helft van hun straf", zegt advocaat Marie Wenger.

Al is er ook vrees voor een glijdende schaal. "Als er geroepen wordt om meer en meer uitzettingen, dan kunnen ook mensen die helemaal niet zo gevaarlijk zijn, toch worden uitgezet. Mensen met lichtere strafbare feiten, die geen gevaar vormen voor de Duitse samenleving", zegt Wenger.

Problemen in de uitvoering

In Nederland ontbreekt voor zwaargestrafte vreemdelingen nog altijd een goede oplossing, vinden verschillende Kamerleden. "Waarom doen wij dit niet? Want het kan gewoon. Ik zeg: maak er vaart mee", zegt VVD-Kamerlid Ulysse Ellian.

Volgens hoogleraar Criminologie Joanne van der Leun blijft Nederland voortdurend in algemeen beleid hangen. "Er is de roep om nieuw beleid. Maar praktisch komt het moeilijk van de grond. Terwijl wij deze wetgeving ook hebben. De problemen zitten in de uitvoering: het delen van informatie en diensten die elkaar niet goed weten te vinden. We kiezen dan voor de makkelijker uit te zetten vreemdelingen, voor de minder serieuze criminaliteit. Dat is zonde."

Asielminister Van den Brink benadrukt dat Nederland gebruik maakt van een veel breder palet aan mogelijkheden. "Ook strafonderbreking, het afgelopen jaar hebben we dat ook gedaan. Maar de Dienst Terugkeer en Vertrek heeft veel meer instrumenten. Wij proberen eigenlijk op al die zaken tegelijkertijd in te zetten", zegt hij tegen Nieuwsuur.

CDA-Kamerlid Jeltje Straatman vindt dat nu veel beter gekeken moet worden naar de Duitse aanpak. "Dat maakt de Nederlandse samenleving veiliger." Over de kosten van de aanpak maakt ze zich geen zorgen. "We hebben een cellentekort, dus het kan ook geld opleveren."

Straatman stelt Kamervragen aan minister Van den Brink, tevens haar partijgenoot. "Hoe kan het dat we dit niet op bredere schaal toepassen? De minister kan gewoon een kostenplaatje laten zien: wat kost het en wat levert het op?"