Britse commando's enterden zondag in alle vroegte een olietanker die Het Kanaal wilde doorvaren. De tanker, genaamd Smyrtos, behoorde tot de Russische schaduwvloot: schepen die Rusland gebruikt om sancties te omzeilen. Vaak hebben die schepen een registratie in een ander land dan waartoe het schip behoort en varen ze ook onder een andere vlag.

De Russische schaduwvloot, bestaande uit meer dan 700 schepen, is al jaren een hoofdpijndossier voor de Europese Unie en de VS. De vloot vervoert zo'n 75 procent van de gesanctioneerde olie uit Rusland. En die olie vormt weer een belangrijke inkomstenbron voor Rusland om de oorlog tegen Oekraïne te financieren.

Maar een schip op zee enteren, ook als het een schip van een schaduwvloot is, kan niet zomaar. "Er is afgesproken dat schepen op zee een zekere bescherming genieten", zegt emeritus hoogleraar Internationaal Recht Fred Soons (Universiteit Utrecht). "Zeker een land als Nederland is traditioneel terughoudend ten aanzien van optreden op zee tegen schepen onder een vreemde vlag."

Panama en Kameroen

Verschillende landen waarvan de schaduwvloot de vlag gebruikte, hebben maatregelen genomen. Bijvoorbeeld Panama: na internationale druk trok dat land registraties in.

"Het grote probleem is nu dat de schepen worden geregistreerd onder Kameroense vlag", zegt Luke Wickerden. Hij werkt voor het Finse onderzoeksbureau CREA, dat de Russische schaduwvloot al jaren volgt. "De een na grootste groep schaduwvlootschepen voert nu de vlag van Kameroen."

Volgens Wickerden is dit een legitiem schepenregister. "Maar er zijn aanwijzingen dat de overheid van Kameroen niet zelf het register beheert."

Ook op Kameroen wordt sinds kort diplomatieke druk uitgeoefend, waarop het land recentelijk 35 registraties introk. Oók die van de Smyrtos. Daarmee voer het schip feitelijk zonder vlag en dat maakte ingrijpen wél mogelijk. Met als resultaat de actie van zondag.

De Britten voerden die operatie uit in samenwerking met Frankrijk, dat al eerder schepen van de Russische schaduwvloot enterde. Het VK, Frankrijk en een handvol andere Europese landen hebben recentelijk hun nationale wetgeving aangepast zodat zij een schip mogen benaderen als het zonder vlag vaart. Nederland heeft dit nog niet gedaan.

Toch is het volgens hoogleraar Soons niet moeilijk om dit te regelen. "Het is een kwestie van prioriteiten stellen. Het had al veel eerder geregeld kunnen zijn."

Dit zorgt weer voor chagrijn in Europa. Zweden, dat de nationale wetgeving ook al heeft aangepast, riep EU-lidstaten gisteren in een brief op om de Russische schaduwvloot beter aan te pakken. "Het is van cruciaal belang dat alle lidstaten de verantwoordelijkheid delen om het ecosysteem dat deze schepen ondersteunt, te beperken."

Risico's

Onderzoeker Wickerden zegt dat sommige EU-lidstaten bang zijn voor het precedent dat wordt geschapen als ze hun wetgeving aanpassen. Wickerden noemt die angst "overdreven". "Er zijn al precedenten. Het komt nu eigenlijk neer op politieke wil. Alle EU-lidstaten moeten als één optreden om dit aan te pakken."

Minister Vincent Karremans (Infrastructuur en Waterstaat) zegt tegen Nieuwsuur dat nieuwe wetgeving in de maak is. "We zijn als een gek aan het werk op het ministerie om ervoor te zorgen dat die wet heel snel naar de Kamer gaat." Hij verwacht dat de wet vóór het zomerreces nog ter beoordeling naar de Raad van State kan. "Want we willen natuurlijk heel graag die schaduwvloot aanpakken."

Vandaag begint dat driedaagse staatsbezoek van Naruhito en keizerin Masako. Op de eerste dag leggen zij een krans bij het Nationaal Monument op de Dam, waar Nederland zijn oorlogsslachtoffers herdenkt. Ook de Nederlanders die stierven door Japans oorlogsgeweld.

426 jaar betrekkingen

De relatie tussen Nederland en Japan begon al in 1600, toen het schip De Liefde de kust van Japan bereikte. Eeuwenlang mochten de Nederlanders als enige westerse mogendheid in het land zijn. Daardoor werd Nederland voor Japan een venster op Europa. Westerse kennis stond er zelfs bekend als rangaku: Hollandse studies.

Ook tussen de vorstenhuizen bestaan warme banden. Prinses Beatrix bezocht Japan in 1963; als koningin ging zij in 1991 opnieuw. Keizer Hirohito kwam in 1971 naar Nederland en zijn zoon keizer Akihito en keizerin Michiko brachten in 2000 een staatsbezoek aan Nederland. Naruhito en Masako waren toen ook aanwezig en kwamen vervolgens in 2006 zelf naar Nederland voor een privébezoek. In 2014 brachten Willem-Alexander en Máxima een staatsbezoek aan Japan.

Slachtoffers van Japans geweld

Deze lange geschiedenis kent ook zwarte bladzijden. Japan bezette voormalig Nederlands-Indië van 1942 tot 1945. Tienduizenden mensen belandden in interneringskampen. Militairen werden krijgsgevangen gemaakt en vaak als dwangarbeider ingezet. Dat ging gepaard met honger, ziekte, geweld en vernederingen. Duizenden militairen en 19.000 Nederlanders burgers kwamen om het leven. Ook werden vrouwen tot seksuele slavernij gedwongen. Voor veel families in de Indische gemeenschap blijft dit een groot trauma.

Naruhito koos in aanloop naar het staatsbezoek daarom zorgvuldig zijn woorden. In Nederland wil hij stilstaan bij mensen die "tot op de dag van vandaag pijn uit die tijd met zich meedragen". Ook zei hij "nederig van de geschiedenis" te leren en "het wederzijds begrip te verdiepen en een geest van vrede te bewaren".

Programma eerste dag staatsbezoek

Het staatsbezoek begint in de ochtend met een kranslegging bij het Nationaal Monument op de Dam. 's Middags brengen de koning en de keizer een bezoek aan kennisinstituut Deltares en de dag wordt afgesloten met een staatsbanket in het Paleis op de Dam.

Volgens historicus Ethan Mark komen de woorden van de keizer oprecht over, maar vormen ze geen excuses. "Sinds de naoorlogse grondwet van 1947 heeft de keizer ook geen politieke macht meer." Hij is "symbool van de staat". Voor officiële handelingen, zoals nationale excuses, is goedkeuring van het kabinet nodig.

"Dat komt voort uit de Amerikaanse bezetting na de oorlog", zegt Mark. Hirohito mocht op de troon blijven, uit angst dat Japan anders moeilijk bestuurbaar zou worden. "Door de schuld van alle oorlogsmisdaden bij zijn adviseurs te leggen, werd hij ook gevrijwaard van verantwoordelijkheid. Tegelijk betekent het dat de keizer nu niet meer vrijuit kan spreken."

En volgens Mark is de politiek het grootste probleem in de Japanse omgang met het oorlogsverleden. Tegen het buitenland spreekt Japan vaak verzoenend, met nadruk op vrede en geleerde lessen. Maar in eigen land bedienen conservatieve politici geregeld een achterban die vindt dat Japan genoeg excuses heeft gemaakt. "Ze paaien radicaal-rechts", concludeert Mark.

De hulpdiensten kregen kort voor middernacht de eerste melding over de brand. Toen de brandweer aankwam, sloegen de vlammen al uit het dak.

Onduidelijkheid over slachtoffers

Mogelijk is er nog iemand in de woning, maar de brandweer kan voorlopig nog niet naar binnen vanwege verder instortingsgevaar. "De persoon die mogelijk nog in het pand zou zijn is nog steeds vermist", zegt een woordvoerder van de veiligheidsregio.

Er is met een drone over het huis gevlogen om een beeld te krijgen van de situatie in het pand. Omdat dat nog geen duidelijk beeld gaf, wordt met een specialistisch team gekeken hoe de brandweer het pand veilig kan betreden in verband met het instortingsgevaar.

"De hulpdiensten en het bouw- en woningtoezicht van de gemeente maken een plan om de woning na het blussen van de brand veilig te kunnen betreden voor nader onderzoek", laat de brandweer weten.

Omroep Brabant meldt dat de brand veel bekijks trok. De Hoofdstraat werd afgesloten en omstanders werden op afstand gehouden. De brandweer heeft onder andere een hoogwerker ingezet om de brand te bestrijden.

NRC schrijft dat Solvinity aan de krant heeft gemeld dat het bedrijf de zorgen van de overheid serieus neemt, maar ook helderheid nodig heeft over de feitelijke en juridische grondslag van het besluit om weloverwogen vervolgstappen te kunnen zetten.

Volgens de woordvoerder van Aerdts ligt het verzoek nu bij de rechter en kan het ministerie van Economische Zaken, waar Aerdts onder valt, er daarom verder niets over zeggen.

Aerdts kwam tot haar besluit op advies van toezichthouder Bureau Toetsing Investeringen (BTI) die onderzoek doet naar mogelijke risico's voor de nationale veiligheid bij bepaalde investeringen, fusies en overnames. "Het is een besluit dat ik niet lichtzinnig heb genomen, want ingrijpen in de markt is een zwaar middel", aldus Aerdts. "Maar het feit dat we de risico's niet weg konden nemen en het publiek belang niet konden garanderen, maakt ingrijpen noodzakelijk."

Gegevens in Amerikaanse handen

Een meerderheid in de Tweede Kamer verzette zich tegen de Amerikaanse overname en IT-experts spraken hun zorgen uit. Het van oorsprong Nederlandse bedrijf Solvinity dat inmiddels in Britse handen is, levert de infrastructuur voor DigiD. De Amerikaanse overheid zou na een overname in bepaalde gevallen de toegang tot DigiD kunnen blokkeren of gegevens kunnen opvragen.

Cloud- en infrastructuurbedrijf Kyndryl liet na het overnameverbod weten "uiterst teleurgesteld" te zijn over het besluit van Aerdts.

Het viertal verkeert niet in levensgevaar. De militairen zijn ter plekke behandeld en daarna naar een ziekenhuis gebracht. Er zijn geen verdere details over hun verwondingen bekendgemaakt.

Boxer rijdt tegen Fennek

Het ongeluk gebeurde in de omgeving van de plaats Munster, ten zuiden van Hamburg. Een Boxer-pantservoertuig kwam in botsing met een Fennek-verkenningsvoertuig. Het ene voertuig weegt enkele tientallen tonnen, het andere zo'n 10 ton.

De aanrijding gebeurde tijdens oefening 'Fighter Lion'. Deze operatie is een samenwerking tussen de Duitse en Nederlandse strijdkrachten. Aan de oefening doen zo'n 7000 militairen van de Koninklijke Landmacht mee. Daarmee is het de grootste trainingsmissie van dit jaar. De oefening duurt nog tot en met begin juli.

Het komt geregeld voor dat militairen op oefening gewond raken of zelfs overlijden. Zo kwam in oktober vorig jaar een 28-jarige korporaal om het leven door een ongeluk in Duitsland.

Het Contactorgaan Moslims en Overheid (CMO) start een meldpunt voor vandalisme en geweld tegen moskeeën. Ook pleit de organisatie voor geld vanuit de overheid voor de bescherming van islamitische gebedshuizen.

Hakenkruizen

Vorig weekend was de Noeroel Islam Moskee uit Den Haag doelwit. Het gebouw werd beklad met hakenkruizen en racistische leuzen.

Al jaren zijn er zo nu en dan gevallen van vandalisme en intimidatie rond moskeeën. Hoewel de incidenten niet centraal worden bijgehouden, zeggen CMO en de Islamitische Stichting Nederland dat moskeeën de afgelopen jaren vaker doelwit zijn.

CMO-voorzitter Muhsin Köktaş linkt dat aan de verharding van het politieke klimaat. Haat tegen moslims wordt openlijker geuit, ook online. "In Nederland zijn meer dan een miljoen moslims. In elke gemeenschap heb je rotte appels. Maar die worden zo uitvergroot alsof 1,2 miljoen moslims zo zijn."

De organisaties willen dat de incidenten wél centraal worden bijgehouden, om duidelijk te krijgen hoe vaak moskeeën doelwit zijn. De gebeurtenissen hebben namelijk grote impact op de moslimgemeenschap, zeggen de organisaties.

Zoals in Rotterdam, waar eind mei de Mevlana-moskee werd bekogeld. Veel mensen vinden daar dat de politiek de negatieve opvattingen over moslims aanwakkert. "Ik houd m'n hart vast voor het sentiment dat ontstaat."

Burgemeester Carola Schouten ziet het klimaat voor moslims verslechteren: "We hebben een meldpunt voor moslimdiscriminatie in de stad. Daar zien we een stijging van het aantal meldingen. Dat geeft aan dat het een wezenlijk probleem is."

Bij de Mevlana-moskee kwam de politie pas na twee uur langs, volgens het moskeebestuur na meerdere telefoontjes. Schouten: "Daar hebben we meteen van gezegd: dit had anders gemoeten."

Ministerie: geen extra geld

Het CMO start volgende maand met hun meldpunt. Voorzitter Köktas zou ook graag meer actie zien vanuit het kabinet. Dat zet al geld opzij voor de beveiliging van synagogen vanwege toegenomen antisemitisme. "Ik snap die gevoeligheid van de overheid bij joodse instellingen. Iedereen moet beschermd worden. Daar horen wij ook bij. Wij willen een gelijke behandeling, maar dat zien wij niet."

Het ministerie laat Nieuwsuur weten dat financiering voor moskeebescherming "niet aan de orde" is. "De beslissing om instellingen aanvullend te beveiligen wordt altijd gemaakt op basis van actuele dreigingsinformatie en risicobeoordeling en niet op basis van de identiteit van de instelling", zegt een woordvoerder. "Dat uitgangspunt geldt voor alle religieuze gemeenschappen gelijkelijk. De verantwoordelijkheid voor het treffen van aanvullende maatregelen ligt bij het lokaal bevoegd gezag."

Tegen alle verwachtingen in wonnen de Drenten. Veel details over de veldslag zijn onbekend, zoals waar deze precies begonnen is. Wel vonden hobby-archeologen de afgelopen jaren objecten in de omgeving van Holthone die erop duiden dat daar gevochten is.

In de regio leeft het verhaal nog steeds, zegt Jos Stöver, erfgoedspecialist bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE). "Er is ook een monument voor opgericht. Het sentiment is: 'wij wonnen tegen de hoge heren uit Utrecht'."

Volgend jaar is de slag precies 800 jaar geleden. Samen met de Stichting Overstichtse Oorlogen vond de RCE dat een mooie aanleiding om het slagveld systematisch te analyseren. Nooit eerder werd in Nederland een middeleeuws slagveld onderzocht.

De Slag bij Ane

De aanleiding voor de slag was een conflict over belastingen en bestuurlijke macht. De Drentse boeren wilden meer vrijheden, terwijl bisschop Otto II van Utrecht zijn gezag wilde handhaven. Een leger onder leiding van Rudolf van Coevorden versloeg uiteindelijk het ridderleger van de bisschop. Dat was onverwacht, omdat het ridderleger groter was en bovendien professioneler ingericht.

De sleutel tot overwinning was het landschap, zegt historicus Bert Finke. "Het veld zag er groen uit, maar daaronder zat een drassige ondergrond. Daar zakten de zwaarbewapende ridders met hun paarden doorheen."

Vervolgens was het voor de lichtbewapende Drenten makkelijk om korte metten te maken met hun tegenstanders. "Die zijn compleet afgemaakt", aldus Finke.

Ane ligt, net als Holthone, in het huidige Overijssel tussen Hardenberg en Coevorden. Rondom de plek waar 800 jaar geleden een bloedbad plaatsvond in moerassig landschap, hangt nu een gemoedelijke sfeer. Er lopen zo'n vijftien oud-militairen rond, af en toe klinkt een piep die erop duidt dat een metaaldetector een signaal heeft opgepikt.

Ze zijn in Holthone terechtgekomen via Stichting Recovery on the Battlefield (ROTB). ROTB biedt een ondersteuningsprogramma voor veteranen die worstelen met PTSS en/of een fysieke beperking, schreef RTV Oost eerder.

"Slagveldarcheologie is belangrijk, omdat het voor veteranen herkenbaar terrein is", zegt voorzitter Corstiaan de Haan.

De aanwezige veteranen komen uit verschillende generaties en hebben in verschillende landen gediend. "Ze delen ervaringen met elkaar terwijl ze bezig zijn", zegt De Haan. "Een gesprek ontstaat zo makkelijker dan in een formele setting."

De tenten verderop zijn aangeleverd door de Landmacht. "Daar komen de meeste getraumatiseerde veteranen vandaan", weet De Haan. Zelf heeft hij gediend in Bosnië.

Het was voor sommige deelnemers van ROTB slikken toen ze de legertent voor het eerst zagen, zegt hij. "Het is toch een confrontatie met militair zijn. Maar nu iedereen gesetteld is, vinden ze de bivak ook grappig. Iedereen hangt er een beetje omheen en zo krijgen ze er ook weer een positievere associatie mee."

Pommel

Behalve veteranen en professionele archeologen zijn ook vrijwilligers betrokken, zoals Jurrien Toenhake. Voor hem is dit een bijzondere zoektocht. 36 jaar geleden vond hij, niet al te ver van het huidige zoekgebied vandaan, een bijzonder object in de grond met een metaaldetector.

Hij dacht er niet veel van maar hield het toch bij zich. Twee jaar geleden besloot hij zijn hobby weer op te pakken en ging een nieuwe metaaldetector kopen in Lutten. Voor de zekerheid nam hij het voorwerp dat hij in 1990 had gevonden mee. De verkoper herkende het direct als een pommel. Dat is het bovenste deel van de greep van een middeleeuws zwaard of dolk.

Nooit eerder werd zo'n vondst gedaan in Nederland, en zelfs wereldwijd is die uniek. De meeste pommels die gevonden zijn, komen namelijk van zwaarden. Dit exemplaar komt van een dolk en dateert uit circa op 1195. Aan het familiewapen te zien, komt het object van een ridderlijke familie. De kans is groot dat de dolk die eraan vastzat is gebruikt bij de Slag bij Ane.

Voor Toenhake is de cirkel rond nu hij opnieuw meezoekt rondom Hothone. De pommel wil hij het liefst in een museum zien pronken.

Munten en moertjes

Inmiddels zijn al heel wat vondsten gedaan. Het gaat dan om munten, stukken aluminium en moertjes of andere kleine ijzerdeeltjes waar de metaaldetector op aansloeg.

De komende tijd worden de voorwerpen onderzocht en gedateerd. Het gros van de gevonden objecten zal waarschijnlijk uit de afgelopen 200 jaar stammen, zegt Stöver van de RCE. De hoop en verwachting is dat bij het graven dieper in de grond ook middeleeuwse spullen tevoorschijn komen.

De 37-jarige man werd op 15 februari in Pernis ontvoerd en vervolgens dagenlang vastgehouden en mishandeld. Dat gebeurde in een garagebox in Rotterdam en in een appartement in Utrecht.

Op 24 februari wist de man te ontsnappen en nam hij contact op met de politie. Een ruzie over drugs was vermoedelijk de aanleiding voor de ontvoering, zegt de politie.

Huiszoekingen

Nadat er bij onder meer het tv-programma Opsporing Verzocht aandacht werd besteed aan de zaak, werden de drie verdachten van tussen de 20 en 36 jaar vandaag opgepakt.

Ook deed de politie huiszoekingen in Amsterdam, Den Haag, Utrecht en Pernis. Daarbij is onder meer een vuurwapen gevonden.

Eind februari en begin maart werden in de zaak al twee verdachten aangehouden.

Een relatief ruime strook van 1 kilometer rond een gebied betekent dat sommige bedrijven in de zone mogelijk veel moeten reduceren, terwijl andere bedrijven buiten schot kunnen blijven. Hoeveel de uitstoot verminderd moet worden, zal per natuurgebied verschillen.

Rond kleinere natuurgebieden komen zones van maximaal 500 meter. Voor boerenbedrijven in deze zones betekent het dat ze moeten verdwijnen, verhuizen of innoveren om minder stikstof uit te stoten.

Uitstootplafond per sector

Maar het kabinet heeft nog meer bedacht om Nederland na jaren van het stikstofslot te krijgen. Naast de zones zal per sector een uitstootplafond gaan gelden. Voor melkvee (koeien) zal die emissiegrens als eerste worden bepaald, daarna komen andere sectoren.

Wat de grens wordt, is nog niet duidelijk. De komende dagen wordt er op verschillende plekken nog over de invulling van de maatregelen gesproken.

Daarnaast staat in de plannen dat er verschillende normen komen voor de hoeveelheid dieren die gehouden mag worden per hectare grond. De precieze norm staat nog niet vast - ook die gesprekken lopen nog - maar wel is duidelijk dat de regels gaan verschillen per grondsoort.

Veehouders op stikstofgevoeligere zandgrond zullen een strengere norm krijgen dan veehouders op kleigrond. In Noord-Brabant, waar relatief veel intensieve veehouderij is, is veelal zandgrond.

Halve mol

Het kabinet wil verder, volgens ingewijden, de rekenkundige ondergrens verhogen naar een halve mol stikstof per hectare. Projecten (bijvoorbeeld de bouw van woningen of uitbreiding van stallen) die onder de grens blijven, hoeven geen natuurvergunning aan te vragen.

De rekenkundige ondergrens ligt nu nog op 0,005 mol (ongeveer nul), wat in de praktijk betekent dat overal een natuurvergunning voor moet worden aangevraagd, ook voor heel kleine (bouw)projecten. Met de verhoging van de ondergrens wordt het dus makkelijker om te bouwen.

Een andere maatregel die in het vat zit, is de invoering van dierrechten voor meer soorten. Nu geldt dat stelsel, waarin bepaald wordt hoeveel dieren er gehouden mogen worden, nog alleen voor kippen, varkens en koeien. Als het aan het kabinet ligt, gaat dat ook gelden voor bijvoorbeeld geiten en eenden. Op die manier kan het aantal dieren makkelijker worden begrensd.

Sanctie

Om de rechter te overtuigen van het stikstofpakket, heeft het kabinet een 'stok achter de deur' voor ogen. Gedacht wordt aan een zogenoemde generieke korting op dierrechten. Het Rijk kan dan bijvoorbeeld tegen provincies zeggen dat ze minder dieren mogen houden als de normen worden overschreden. Provincies moeten dan zelf uitzoeken hoe ze dat voor elkaar krijgen.

De afgelopen jaren zetten rechters vaak een streep door stikstofbeleid van het kabinet, omdat doelen (die in de wet staan) niet werden gehaald of niet zouden worden gehaald. Met deze sanctie hoopt het kabinet de rechter te overtuigen dat het dit keer geen vrijblijvend beleid is.

Nog geen meerderheid

De stikstofplannen zijn in grote lijnen gisteren vastgesteld in het Catshuis waar elf bewindspersonen bij elkaar waren. De drie coalitiepartijen D66, VVD en CDA zijn aan boord, maar daarmee is er nog geen meerderheid.

Achter de schermen klinkt de verwachting dat het moeilijk 'nee' zeggen is tegen plannen die Nederland van het slot halen. Maar partijen waarnaar gekeken wordt voor een meerderheid, JA21 en Pro, zijn in deze fase nog niet op de hoogte gesteld van de plannen.

Het kabinet wil het stikstofpakket overigens niet in één wet gieten. Het zal gaan om verschillende wetten, waar per plan dus een meerderheid voor moet worden gevonden.

Landbouwminister Van Essen (D66) wil vandaag niet ingaan op de uitgelekte plannen, maar benadrukt wel de samenhang en dat het pakket alleen "werkt als geheel". Op 26 juni moeten de plannen af zijn en wil Van Essen "het totaal presenteren".

Bronnen waarschuwen wel dat het pakket niet betekent dat Nederland in een keer van het stikstofslot gaat. Uiteindelijk moet per natuurgebied worden vastgesteld hoe het ervoor staat, om op die plekken weer vergunningen te kunnen afgeven.

Waarom zitten we op een stikstofslot?

Nederland is volgens Europese afspraken verplicht om ruim 160 natuurgebieden te beschermen. Maar dat lukt niet, doordat de stikstofuitstoot hoog is. Daardoor verdwijnen planten, insecten en vogels.

In 2015 werd een oplossing bedacht: het Programma Aanpak Stikstof (PAS). Bedrijven die stikstof wilden uitstoten, bijvoorbeeld om meer koeien te houden of een weg aan te leggen, kregen alvast toestemming om dat te doen. De compensatie voor de natuur zou later komen.

Alleen werd die laatste belofte niet nagekomen want de stikstofneerslag bleef te hoog. De Raad van State zette daarom in 2019 een streep door de PAS-regeling, waardoor in één klap duizenden bedrijven illegaal werden. Ook vergunningen voor nieuwe projecten zijn sindsdien lastig te krijgen: rechters oordelen vaak dat daarvoor de stikstofuitstoot te hoog is.

Nederland zit daardoor al jaren grotendeels op slot: bedrijven kunnen niet uitbreiden, woningen kunnen niet worden gebouwd en wegen kunnen niet worden aangelegd. Volgens verschillende schattingen loopt de schade voor de economie intussen in de miljarden tot tientallen miljarden per jaar.

Rond twintig grote natuurgebieden komen zones van 1 kilometer waarin veel minder stikstof mag worden uitgestoten. Dat staat in het ingrijpende stikstofpakket van het kabinet dat zo goed als af is, melden bronnen aan de NOS. Het gaat onder meer om de Peel in Brabant en de Veluwe in Gelderland. We bespreken de plannen met politiek duider Arjan Noorlander.

Geweld bij moskeeën

Verschillende islamitische belangenorganisaties maken zich zorgen om de veiligheid rond moskeeën. Recent waren er meerdere gevallen van vandalisme en intimidatie. De organisaties spreken van een verslechterend klimaat voor moslims.

Het Contactorgaan Moslims en Overheid (CMO) start een meldpunt voor vandalisme en geweld. Ook pleit de organisatie voor meer geld vanuit de overheid voor de bescherming van islamitische gebedshuizen.

Schaduwvloot Rusland

Landen van de G7 zijn het eens geworden over nieuwe sancties tegen Rusland. De grootste klap die uit te delen is, is het aanpakken van de Russische schaduwvloot: schepen die Rusland gebruikt om sancties te omzeilen. Eergisteren lieten de Britten al zien dat ze bereid zijnde tanden te laten zien, toen de Britse krijgsmacht een olietanker enterde. Nederland is terughoudend. Waarom? We schakelen met EU-correspondent Kysia Hekster.

Zo ook gisteravond in een hotel bij Breukelen. Op tafel liggen ontwerpen van een hoogspanningsstation dat vlakbij moet worden gebouwd. In een kring luisteren de tientallen aanwezigen naar een uitleg hoe aangeplante bomen het straks aan het oog moeten onttrekken.

Jaarlijks houden netbeheerders 300 van dit soort avonden om buurtbewoners te informeren en mee te laten praten. En dat worden er alleen maar meer. Bijna overal knelt het stroomnet, dus netbeheerders proberen in hoog tempo nieuwe voorzieningen te bouwen.

Stroomnet vol

In de regio Utrecht, waar Breukelen ligt, is de nood helemaal hoog. Vanaf 1 juli is het stroomnet vol. Zelfs mensen die thuis een zwaardere aansluiting willen, komen op een wachtlijst. De drukte op het stroomnet is ook een rem op de huizenbouw en de economie van de regio. Dit nieuwe hoogspanningsstation is daarom hard nodig.

"Ik onderschrijf wel de noodzaak van zo'n station", zegt buurtbewoner Gert Cazant. Dat geldt ook voor andere bezoekers. "Ze zeggen dat het in het landsbelang is", merkt iemand op. Maar dat gaat ten koste van Cazants eigen belang. Zijn huis kocht hij acht jaar geleden juist voor het vrije zicht over de weilanden.

Cazant is ontevreden over de procedure. Een eerdere zoektocht naar een locatie leverde niets op. "Daar hebben ze alle procedures doorlopen en zijn ze stukgelopen", zegt Cazant. Daarna kozen netbeheerder Tennet en de provincie Utrecht een plek buiten het gebied waar ze aanvankelijk keken. "En toen moest het er bij ons nog even doorheen gejast worden. Dat is het gevoel dat heerst."

Tennet benadrukt dat de locatiekeuze uitzonderlijk moeilijk was. Het gaat om een druk gebied waar Maarssen en Utrecht liggen. Veel open gebied is beschermd. De Nieuwe Hollandse Waterlinie is Unesco-werelderfgoed, daarbuiten zijn er rustgebieden voor ganzen en liggen landgoederen. Uiteindelijk is er volgens Tennet maar een goede plek: pal achter het tankstation langs de A2 tussen Breukelen en Maarssen.

Focus op dialoog

Omwonenden zitten vanavond niet in rijen te luisteren, zoals in een klassiek zaaltje. In plaats daarvan liggen de ontwerpen op tafel en lopen de mensen eromheen. Om vragen te beantwoorden zijn er ingenieurs, landschapsarchitecten, ecologen en planologen. Verderop staan informatieborden met uitleg. Hoe boor je bijvoorbeeld een stroomkabel zo de grond in dat de aarde niet helemaal wordt omgewoeld?

"We kiezen bewust voor deze opzet", zegt woordvoerder Simone Neuvel van Tennet. Zo kunnen mensen gericht op zoek naar de informatie die ze willen. Maar, erkent Neuvel, het format moet ook garanderen dat experts niet op een podium komen te staan tegenover een vijandige zaal. "We proberen juist de focus te leggen op een dialoog met de omgeving."

De ervaring leert dat de gemoederen hoog kunnen oplopen. Soms is er beveiliging nodig. Vanavond gaat het er rustig aan toe. Maar dat betekent niet dat iedereen tevreden is. Er wordt gemopperd dat bepaalde experts er niet zijn en dat het toch vooral "nepinspraak" is, waarbij buurtbewoners geen wezenlijke invloed hebben op het eindresultaat.

Toch proberen sommige mensen het ontwerp een duwtje in hun richting te geven. "We zijn niet blij met dit station", zegt Sjaak Doornekamp, die actief is bij Stichting Behoud Veenweidegebied Kockengen. In het ontwerp is niet het hele station omringd met groen en dat hoopt hij te veranderen. "We willen dat het zodanig met groen wordt omringd dat je dit lelijke ding niet ziet."

De opmerking van Doornekamp komt, met heel veel andere opmerkingen, op een post-it. Die plakt iemand van de provincie op het ontwerp, en daar wordt dan later naar gekeken. "De toegevoegde waarde van zo'n informatiebijeenkomst is dat alle partijen met elkaar het gesprek kunnen voeren", zegt Neuvel van Tennet.

Mensen kunnen hun zorgen delen en volgens Tennet wordt er echt geluisterd. Maar dat betekent niet dat mensen hun zin krijgen. Er komt zo veel kijken bij de bouw en er zijn zo veel belangen dat in een dichtbevolkt land als Nederland er altijd mensen zijn die worden teleurgesteld.

De geschatte totaalwaarde van het beslag is zo'n 3,3 miljoen euro. Bronnen bekend met de zaak bevestigen dat het gaat om een aandeelhouder van het uitzendbureau RMS Meat Specialist uit 's-Heerenberg.

De beslaglegging vindt plaats in het kader van een langlopend strafrechtelijk onderzoek van de Opsporingsdienst onder leiding van het Openbaar Ministerie. Daarin worden het uitzendbureau en de aandeelhouder verdacht van verduistering van 2,1 miljoen euro. "Daarnaast zou de verdachte zo'n 2,4 miljoen euro uit opbrengsten van vergelijkbare strafbare handelingen hebben verkregen", schrijft de Opsporingsdienst in een persbericht.

De zaak draait om de verduistering van salaris van uitzendkrachten. Volgens de Opsporingsdienst kregen arbeidsmigranten hun salaris niet uitbetaald op hun eigen bankrekening. Door wijzigingen in de salarisadministratie ging het loon naar andere bankrekeningen. Het vermoeden bestaat dat medewerkers van het uitzendbureau die gewijzigde bankrekeningen beheerden.

Duitse woekerhuurzaak

RMS Meat Specialist, voorheen bekend als Reyhan, is een uitzendbureau dat arbeidsmigranten levert voor de vleessector. Het bedrijf uit 's-Heerenberg, tegen de Duitse grens, kwam de afgelopen jaren verschillende keren negatief in de publiciteit, onder meer vanwege slechte huisvesting en te lage lonen.

Een manager van RMS werd vijf jaar geleden veroordeeld voor mishandeling. Vorige maand onthulde Nieuwsuur nog dat drie bestuurders van het uitzendbureau in Duitsland worden vervolgd voor het vragen van woekerhuur aan voornamelijk Roemeense arbeidsmigranten.

Een woordvoerder van RMS Meat Specialist reageert aan Nieuwsuur dat "de Inspectie hier een powerplay lijkt te willen spelen". "Wat ons betreft is er sprake van disproportioneel handelen, gelet op de omstandigheden van deze zaak. Het laatste woord hierover is nog niet gesproken, evenmin over de schade die hierdoor kan ontstaan. Uiteindelijk is het aan de rechter om hierover te oordelen, niet de media."

De zaak komt in augustus voor de rechter in een regiezitting.

Ultimatum vleessector

In de vleessector werken veel arbeidsmigranten die vaak slecht worden behandeld of gehuisvest. Minister Vijlbrief van Sociale Zaken en Werkgelegenheid dreigde eerder deze maand met een uitzendverbod als de branche niet snel actie zou ondernemen. Zo'n verbod houdt in dat bedrijven geen uitzendkrachten meer mogen inhuren.

De Nederlandse vleesindustrie belooft dat de werkomstandigheden in slachthuizen en bij vleesverwerkingsbedrijven zullen verbeteren. De eerste stappen daarvoor zijn al gezet, verzekerde brancheorganisatie VleesNL gisteren in Nieuwsuur.

Nieuwsuur ging onlangs nog op pad met de huisvestingsmanager van RMS Meat Specialist in de Duitse grensstreek, waar veel arbeidsmigranten worden gehuisvest. Hij wordt niet verdacht:

Dat blijkt uit twee nieuwe onderzoeken van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum (WODC) naar ongelijkheid in het afhandelen van strafzaken.

De onderzoeken laten zien dat verschillen niet alleen zitten in de hoogte van straffen, maar ook in de manier waarop zaken worden afgehandeld en in welk deel van het strafproces dat gebeurt.

Vooral werk en opleiding

Zo worden zaken van verdachten met een sterkere sociaaleconomische positie vaker afgehandeld zonder tussenkomst van een rechter, bijvoorbeeld met een boete, taakstraf of strafbeschikking. Verdachten met een zwakkere positie komen relatief vaker bij de rechter, die vervolgens een straf oplegt.

Ook speelt mee op welk moment in het strafproces een zaak wordt afgerond, bijvoorbeeld bij de politie, het OM of de rechter. Hoe verder een zaak in die keten komt, hoe groter de kans op zwaardere straffen en hoe zichtbaarder de zaak wordt in het strafrecht.

Volgens het WODC leidt dit op het niveau van alle zaken samen tot structureel ongunstigere uitkomsten voor verdachten met een zogenoemde zwakkere sociaaleconomische positie. De onderzoekers keken onder meer naar opleiding, inkomen, arbeidsmarktpositie en woonsituatie. Vooral werk en opleiding lijken van invloed: verdachten met werk of een opleiding krijgen gemiddeld lichtere straffen dan verdachten zonder werk of opleiding.

Migratieachtergrond kleinere rol

De twee rapporten bouwen voort op eerder WODC-onderzoek naar etnische selectiviteit in de strafrechtsketen. Daaruit bleek dat de migratieachtergrond van een verdachte invloed heeft op wat er met diegene gebeurt als hij met justitie in aanraking komt.

Uit het vervolgonderzoek blijkt dat migratieachtergrond een kleinere rol speelt dan sociaaleconomische kenmerken. Maar het is niet volledig neutraal. Zo komen verdachten met een tweedegeneratie-migratieachtergrond vaker bij de rechter terecht en krijgen zij gemiddeld zwaardere straffen, ook als rekening wordt gehouden met sociaaleconomische verschillen.

In 2024 onderzocht NOS op 3 in samenwerking met onderzoeksjournalisten van Investico ook al de straffen van mensen die een vergelijkbaar misdrijf plegen. Ook hier bleek dat het opleidingsniveau van de verdachte het grootste verschil geeft, maar dat ook migratieachtergrond een rol speelt.

Vast woonadres

Ook mensen zonder vast woonadres krijgen relatief vaak een gevangenisstraf opgelegd. Hoewel deze verschillen niet automatisch betekenen dat sprake is van bewuste ongelijkheid of discriminatie, wijzen de onderzoekers van WODC op mogelijke verklaringen. Zo kan de communicatie tussen verdachte en rechters, officieren van justitie en andere betrokkenen invloed hebben op hoe iemands houding en persoonlijke omstandigheden beoordeeld worden. Bijvoorbeeld hoe iemand overkomt tijdens een verhoor of zitting, of hoe iemand zijn of haar situatie uitlegt.

Ook lijkt de kans op succesvolle terugkeer in de samenleving volgens rechters en OM mogelijk groter bij mensen met een baan. "De beslissers in het strafrecht zien vaker mogelijkheden voor alternatieve of lagere straffen als er verzachtende omstandigheden zijn, bijvoorbeeld als iemand een baan heeft", schrijven de onderzoekers. "De kans op resocialisatie lijkt dan groter."

Ook zeiden rechters met wie NOS op 3 eerder sprak al dat iemand die hoger op de maatschappelijke ladder staat, meer te verliezen heeft. "Die persoonlijke omstandigheden vallen uiteen in drie categorieën: werk, wonen en welke relatie dan ook", zei persrechter Jacco Jansen. "Dan speelt daar dat voordeel, als we op de wip zitten tussen gevangenisstraf en taakstraf, dat we proberen om mensen die een baan hebben die baan te laten behouden. Als we die weghalen zijn we misschien verder van huis en is de maatschappij daar ook niet bij gebaat."

Terugkerend patroon

Daarnaast spelen zogeheten "mentale shortcuts" een rol. Dat zijn snelle denkpatronen die betrokkenen in het strafrecht gebruiken om in korte tijd beslissingen te nemen op basis van beperkte informatie. Bijvoorbeeld het (bewust of onbewust) koppelen van werkloosheid of eerdere politiecontacten aan een grotere kans op herhaling van strafbaar gedrag.

Het WODC wijst er ook op dat de politie, officieren van justitie en rechters veel zelf kunnen afwegen in hun beslissingen. Tegelijk zijn de eisen voor het motiveren van die keuzes beperkt. Daardoor is niet altijd goed zichtbaar waarom vergelijkbare zaken verschillend worden behandeld.

De onderzoekers spreken daarom van sociaaleconomische selectiviteit: verdachten met verschillende sociaaleconomische achtergronden krijgen gemiddeld verschillende uitkomsten in het strafrecht. De onderzoekers kunnen niet zeggen of dat in afzonderlijke zaken terecht was, maar zien wel dat dit patroon steeds terugkomt.

Dat blijkt uit een NOS-analyse van beschikbare beelden van 48 recente protesten in 25 verschillende plaatsen sinds afgelopen september. De NOS bekeek ook ruim 7000 Facebookberichten van betrokken groepen. Eén man was bij 31 van die 48 verschillende demonstraties te zien; een andere bij 21.

Het laatste gewelddadige protest was afgelopen vrijdag in Wijk bij Duurstede. Daar werden de ruiten van het gemeentehuis ingegooid en zeven mensen aangehouden. Volgens de burgemeester waren er "mensen uit de wijde omgeving" onder de zestig demonstranten. Onder wie diverse leden van Defendgroepen, liet de politie weten.

Defend steeds vooraan te vinden

Afgaand op alle bekeken foto's en video's zijn er meestal drie verschillende groepen aanwezig bij anti-azc-demonstraties. De grootste bestaat uit buurtbewoners die hun onvrede willen uiten over de komst van asielopvang. Daarnaast zijn er mensen uit verschillende delen van het land die spontaan reageren op de online oproepen omdat zij de onvrede over het asielbeleid delen. Tot slot is er de kleine, vaste groep actievoerders die geregeld op verschillende locaties aanwezig is, consequent vooraan te vinden is en ook geregeld het woord voert.

Het actiefst in die laatste categorie zijn de eerdergenoemde Defendgroepen, die ontstonden ten tijde van de coronaprotesten en een impuls kregen na het uit de hand gelopen asielprotest op het Haagse Malieveld van afgelopen september. De Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) sprak in coronatijd van "anti-overheidsgroepen met mogelijk extreemrechtse invloeden". Zelf ontkent Defend extreemrechts te zijn.

Zelfde mensen in verschillende groepen

Andere kleine groepen die bij demonstraties in verschillende plaatsen aanwezig waren, hebben namen als Nationale Trots, Vaderlandsliefde, Freedom Fighters en Brigade Holland. Vaak trekken zij op locatie samen op en ook online werken zij geregeld samen. Sommige personen zijn voor meerdere groepen tegelijk actief.

Identitair Verzet, onderdeel van een Europese beweging, maakt volgens sommige berichten momenteel ook een opleving door, maar daar zijn geen harde aanwijzingen voor. Verantwoordelijk voor de zichtbare activiteiten lijkt vooral een kleine groep van vier actievoerders, die eveneens actief zijn binnen Defend. Eén van hen was op verschillende locaties betrokken bij het ophangen van banners van Identitair Verzet.

Emblemen online te koop

Vorige maand maakte minister Van den Brink van Asiel bekend dat de AIVD onderzoek doet naar "georganiseerde acties" bij asielprotesten die uitlopen op geweld. Recent laaide dat geweld behalve in Wijk bij Duurstede ook op in Vriezenveen in Twente. Uit eerder onderzoek van de NOS kwam naar voren dat vier op de tien opgepakte relschoppers bij lokale protesten een 'buitenstaander' is afkomstig uit andere gemeenten.

Defend is bij de protesten vrijwel altijd goed zichtbaar, mede dankzij de emblemen op kleding, die ook online te koop zijn. Bij 43 van de 48 onderzochte protesten was er ten minste één iemand van deze groep aanwezig, meestal meer.

Herkenbare werkwijze

Defend kent inmiddels tientallen plaatselijke groepen in het land, maar de online analyse geeft de indruk dat er maar enkele daadwerkelijk actief zijn. Het gaat dan met name om de 'chapters' in Den Bosch, Den Haag, Rivierenland en sinds kort Loosdrecht.

Deze actieve leden hanteren sinds kort een herkenbare werkwijze: ze benadrukken dat er protesten avond na avond zijn en geven die online een nummer ("Dag 31") om te benadrukken dat het om één in een reeks gaat. De bedoeling is het lokale bestuur zo extra onder druk te zetten.

Het daadwerkelijk organiseren van onrust door Defend kan niet worden aangetoond, maar voormannen hebben wel herhaaldelijk benadrukt dat die onrust helpt om ervoor te zorgen dat plannen worden geschrapt of aangepast.

'Meerkerk, dit kan beter!'

Online hebben de Facebookpagina's van Defend duizenden volgers. Ook die worden vooral beheerd door een kleine groep. De Facebookberichten worden onder meer gebruikt om muziek te verspreiden die op demonstraties te zien en te horen is.

Anti-migratieprotesten trekken geregeld honderden mensen, maar er zijn er ook waar de plaatselijke bevolking in de minderheid is. Zoals in Meerkerk, waar afgelopen april tegen de opvanglocatie voor zestien Oekraïners werd gedemonstreerd. Daar was het vooral Defend dat aanwezig was en het woord voerde. Actievoerders klaagden achteraf online over de lage opkomst van lokale bewoners: "Meerkerk, dit kan beter!!"

Oproep voor identificatieplicht ME'ers

Sommige Facebookberichten bevatten oproepen om geweld achterwege te laten. Zo schreef Strijders Noord, een chapter van Nationale Trots: "Geweld, bedreigingen of provocaties helpen niemand".

Maar niet alle berichten zijn vredelievend. Op het account van White Boys Europe waren oproepen te vinden waarin wordt opgeroepen vuurwerk te gebruiken en waarin mensen van Antifa worden bedreigd, die zich schuldig zouden hebben gemaakt aan doxing (het delen van adressen). Vaderlandsliefde deelde een oproep voor identificatieplicht voor ME'ers, waarmee de verantwoordelijkheid voor het geweld bij protesten volledig bij de politie wordt gelegd en vervolging van individuele ME'ers werd bepleit.

De NOS heeft contact gehad met Defend Netherlands, maar dat wilde niet officieel reageren.

Deze aflevering kun je beluisteren via NPO Luister en alle andere podcastkanalen. Bevalt het? Vergeet je dan niet te abonneren!

NOS-collega en Duitsland-kenner Ulrike Nagel legde voor podcast De Dag contact met Isabel Ströh en Isabell Beer van de NDR. Zij doen al jaren onderzoek naar een internationaal netwerk van Telegram-groepen en pornosites, waarop beelden van gedrogeerde en misbruikte vrouwen worden gedeeld. Ze vertellen hoe ze toegang kregen tot deze groepen, waar ze op stuitten en hoe hun meldingen bij politie en justitie niet serieus werden genomen. Pas nadat de zaak van Gisèle Pelicot in de publiciteit kwam, veranderde de houding van de autoriteiten. Maar ondertussen zagen ze in de Telegram-kanalen iets anders: daar werd het juist drukker.

Reageren? Mail dedag@nos.nl

Presentatie en montage: Elisabeth Steinz

Redactie: Ulrike Nagel

Eindredactie: Rosanne Sies

De politie kwam de verdachte op het spoor toen tipgevers hem herkenden op foto's die afgelopen november werden getoond in opsporingsprogramma's. De politie houdt hem verantwoordelijk voor openlijke geweldpleging. Zo zou hij op de A12 een flare, een soort fakkel, naar de politie hebben gegooid. Later op de dag zou de man tijdens een ruzie in de binnenstad tegen een tafel hebben getrapt.

De man zou in de tussentijd ook een politiewagen in brand hebben gestoken, een beeld dat door media wereldwijd werd gebruikt bij berichtgeving over de rellen. De ruiten van de auto waren volgens de politie door anderen al ingegooid en er werd vuurwerk naar binnen gegooid. Het OM zegt dat de verdachte werd herkend als degene die een brandende flare in de auto gooide.

'Orgie van geweld'

In september vorig jaar liep een anti-immigratiedemonstratie op het Malieveld in Den Haag volledig uit de hand. Relschoppers trokken van het Malieveld de stad in en zorgden voor flink wat vernielingen. Agenten kregen vrijwel meteen te maken met agressie. Ze werden aangevallen en met allerlei voorwerpen bekogeld.

De officier van justitie noemde de gebeurtenissen een "orgie van geweld". Zeker vier politieagenten en zes journalisten raakten gewond en de materiële schade was groot. Er werd schade aangericht aan een gebouw op het Binnenhof, de ruiten van het D66-partijkantoor in het centrum van Den Haag werden ingegooid, en ook werd een container in brand gestoken. De politie hield zeker dertig mensen aan.

Honderden uren beeldmateriaal

Tijdens het onderzoek is ruim 1700 uur aan beeldmateriaal bekeken. Daarop is de route van de verdachte volgens de politie te volgen. "Hij wordt herkend aan zijn kleding, gelaatstrekken en loopt een groot deel van de dag met een opvallend flesje in zijn achterzak", schrijft het OM. "Zo is hij door beeldspecialisten van de politie gekoppeld aan de verschillende geweldplegingen."

De rechtbank doet over twee weken uitspraak in de zaak.

Acht maanden cel

Het OM heeft inmiddels al 42 verdachten voor de rechter gebracht, van wie 37 zijn veroordeeld. Er werden veelal gevangenisstraffen opgelegd of taakstraffen in combinatie met een voorwaardelijke gevangenisstraf. Ook moeten meerdere veroordeelden de aangerichte schade vergoeden.

In januari kreeg een 33-jarige man uit Raalte (Overijssel) acht maanden cel opgelegd voor het gooien van illegaal vuurwerk in een politieauto, die daardoor volledig uitbrandde. Naast de celstraf moest John B. ook een schadevergoeding van 34.000 euro aan de politie betalen.

Het onderzoek naar de rellen loopt nog. Het OM sluit meer aanhoudingen niet uit. Er staan meerdere themazittingen gepland en een zitting bij de kinderrechter.

Gemeentes, provincies en het Rijk spraken in 2020 af meer te doen tegen fijnstof en stikstofoxide in de lucht. Er zou gekeken worden hoe de uitstoot kon worden teruggebracht van huishoudens, de industrie, het verkeer en de landbouw. Er werd bijvoorbeeld ingezet op het terugdringen van vervuilende dieselaggregaten, nieuwe emissie-eisen voor fabrieken en strengere normen voor voertuigen.

Door dat soort maatregelen blijft de gemiddelde Nederlander straks 4 maanden langer leven ten opzichte van ijkjaar 2016, toen volgens het RIVM Nederlanders gemiddeld 9,5 maanden eerder stierven als gevolg van vervuilde lucht. Naar verwachting zullen er ook minder gevallen van kinderastma en hart- en vaatziekten zijn.

Elektrische auto's

Het RIVM berekent elke twee jaar hoeveel winst in levensverwachting er wordt geboekt met de voorgestelde plannen. Hoofddoel was om de verloren tijd door vervuilde lucht in 2023 met de helft terug te dringen. In 2024 waarschuwde het RIVM nog dat dat net niet gehaald zou worden: in plaats van 50 procent gezondheidswinst dreigde het resultaat slechts 46 procent te zijn.

Met vier maanden extra komt de verwachting van dit jaar uit op 55 procent. Dat het streven nu wel gehaald wordt, komt deels doordat er sneller meer elektrische auto's worden gekocht dan eerder geraamd. Daarnaast is ook een verbeterde rekenmethode gebruikt die gunstiger uitvalt. Al met al is de uitstoot van stikstofoxiden in 2030 ongeveer 8 procent lager dan aanvankelijk gedacht.

Het RIVM waarschuwt wel dat stikstofdioxiden gevaarlijker zijn dan eerder werd aangenomen. Bovendien zal Nederland in 2030 nog niet overal voldoen aan strengere Europese normen die dan ook gaan gelden. Voor plekken als Schiphol, de Rijnmond en langs verschillende snelwegen zijn daarvoor extra maatregelen nodig.

In het onderzoek is te lezen dat de dalende interesse in nieuws niet een typisch Nederlands verschijnsel is. Het is in alle onderzochte landen een trend. De interesse daalt in alle leeftijdsgroepen, maar met name onder jongeren.

Zij gebruiken in toenemende mate sociale media voor nieuws. Van de 18- tot 34-jarigen is voor 33 procent sociale media de belangrijkste bron van nieuws, waar dit nog 20 procent was in 2018, toen het onderzoek voor het eerst werd gedaan. Wel tekenen onderzoekers erbij aan dat jongeren naast sociale media ook nieuwssites en -apps gebruiken.

AI-chatbots sociale media

Sociale media worden niet doelbewust gebruikt voor nieuws; gebruikers zeggen dat ze ervan uitgaan dat het nieuws uiteindelijk bij ze terechtkomt en dat ze er niet actief naar hoeven te zoeken. Een andere opmerkelijke trend is dat de helft van de 18- tot 24-jarigen zogeheten nieuwsinfluencers volgt.

Dat zijn bijvoorbeeld influencers die over nieuws praten of accounts die nieuws van andere media verder verspreiden, zoals het Nederlandstalige kanaal Cestmocro, dat 1,2 miljoen volgers heeft maar waarvan onbekend is wie erachter zit.

Een deel van de Nederlanders van 18 jaar of ouder gebruikt ook AI-chatbots voor nieuws. Dat nam licht toe tot 7 procent. Jongeren doen dit met 13 procent vaker dan 35+'ers, van wie 4 procent AI-chatbots gebruiken voor nieuws.

Paradox

Dat sociale media steeds vaker gebruikt worden voor nieuws, betekent niet per se dat mensen het nieuws dat daar verschijnt vertrouwen. 51 procent maakt zich namelijk zorgen over het nieuws op dit soort platforms en maar 12 procent vertrouwt het nieuws op sociale media.

Het Commissariaat spreekt van een paradox. "Het nieuws op sociale media wordt niet vertrouwd, maar toch is sociale media van steeds groter belang voor het nieuwsgebruik." Datzelfde geldt voor AI-chatbots, schrijft het CvdM. Het gebruik daarvan neemt toe, ondanks het lage vertrouwen.

Een op de drie mensen die AI-chatbots gebruiken voor nieuws, klikt door op de link naar de nieuwssite of bron in het antwoord dat de AI heeft gegenereerd. Het Commissariaat voor de Media noemt dat risicovol, omdat het belangrijk is dat de weg wordt gevonden naar originele bronnen en journalistieke nieuwsmedia.

Vertrouwd

Als het om journalistieke nieuwsmedia gaat, is de NOS net als eerdere jaren het nieuwsmerk dat het meest vertrouwd wordt, gevolgd door persbureau ANP en RTL Nieuws. Net als bij deze nieuwsmerken, is bij de landelijke kranten de Volkskrant, NRC, Trouw en De Telegraaf een lichte stijging in het vertrouwen te zien.

Ook regionale dagbladen scoren hoog op vertrouwen. Volgens het Commissariaat komen deze als betrouwbaar over omdat iedereen de meeste feiten waarover deze media schrijven gemakkelijker zelf kan checken.

Wel wordt de groep mensen die het nieuws wantrouwt steeds groter. In 2018 ging dat om 11 procent van de ondervraagden, in 2026 was dat gegroeid tot 21 procent. Bijna de helft van deze groep vertrouwt het nieuws dat ze zelf gebruiken ook niet. Volgens de onderzoekers hangt het vertrouwen in nieuwsmerken samen met in hoeverre mensen denken dat het nieuws wordt beïnvloed door de eigenaren van mediabedrijven en bijvoorbeeld politici of werknemers van de overheid.

Al met al concludeert de voorzitter Amma Asante van het Commissariaat voor de Media dat het vertrouwen in Nederland in nieuws en nieuwsmerken hoog is, en dat het werk van journalisten hoger gewaardeerd wordt dan in andere landen. "Dat is positief. We hebben dus iets te verliezen dat we moeten beschermen."

In 1992 was al een deel van de thermen (het badhuiscomplex) gevonden, nu er gebouwd gaat worden op het terrein is ook de rest van het gebied grondig onderzocht en het gehele badhuis blootgelegd. Het stond in de Romeinse stad Ulpia Noviomagus, zoals Nijmegen in de Romeinse tijd heette.

Projectleider Erik Verhelst wijst erop dat de stad rond het jaar 100 na Christus stadsrechten kreeg van keizer Trajanus. "En die werd toen meteen voorzien van grote publieke gebouwen die opgetrokken waren uit natuursteen."

Zo moet het badhuis er ongeveer uitgezien hebben:

Het complex had een oppervlakte van minimaal 4900 vierkante meter. Daarmee was het minstens twee keer zo groot als Romeinse badhuizen die eerder zijn onderzocht in Voorburg en Heerlen.

Uit het onderzoek blijkt dat de bewoners van dit deel van de stad ongeveer 1800 tot 1900 jaar geleden in grote welvaart leefden. Archeologen vonden onder meer sieraden, zegelringen, munten en delen van bronzen standbeelden.

Een van de opvallendste vondsten is een bronzen buste van de Romeinse wijngod Bacchus. Ook zijn honderden haarspelden van been opgegraven en een aantal dobbelstenen.

Hieronder zijn een aantal van de opgegraven vondsten te zien:

De resten van het badhuis laten zien dat het eens een sjiek gebouw was. De binnenwanden van de baden waren bekleed met marmer en de vloeren bestonden uit zwarte en witte kalkstenen tegels.

Delen van het complex zijn opmerkelijk goed bewaard gebleven. Zo vonden archeologen waterafvoerkanalen, vloeren en resten van een hypocaustum, het Romeinse systeem voor vloerverwarming. Twee stenen funderingen zijn tot twee meter hoog intact gebleven.

"Die hypocaustvloeren waren voor vloerverwarming, maar ook voor wandverwarming", zegt Verhelst. "Die baden bestonden uit een vast stramien van warme baden, lauwe baden, koude baden en saunaruimtes. In alle verwarmde ruimtes had je zo'n vloer- en wandverwarmingssysteem."

Volgens de onderzoekers behoren die muren tot het best bewaarde Romeinse muurwerk van Nijmegen.

Stad bleef langer bewoond dan gedacht

De opgravingen geven ook nieuwe inzichten in de geschiedenis van Nijmegen in de Romeinse tijd. Op basis van onder meer gevonden munten denken archeologen dat dit deel van Nijmegen tot ver in de derde eeuw na Christus in gebruik bleef.

Bijzonder zijn de vele munten uit de tijd van keizer Postumus, die regeerde tussen 260 en 269 na Christus. Ook zijn honderden haarspelden van dierlijk bot opgegraven. De haarspelden werden versierd met katfiguren. "Eén daarvan heb ik zelf gevonden", zegt Verhelst. "Dat is een staand katje met zijn staart omhoog. Misschien is hij boos, ik weet het niet." Volgens Verhelst zijn vele honderden van die haarnaalden gevonden. "Ze zien er vergelijkbaar uit, en zijn dus waarschijnlijk door dezelfde persoon gesneden."

Op de plek van de opgraving verrijst de komende jaren een nieuwe woonwijk. Er zijn plannen om de resten zichtbaar te houden in de toekomstige nieuwbouw.

De coalitie presenteert vandaag het manifest Groene ruimte, koele steden tijdens een hittesymposium van de Hogeschool van Amsterdam. Daarin roepen zij het kabinet op om landelijke minimumnormen voor openbaar groen en bomen vast te leggen. Ook zouden gemeenten meer financiële steun moeten krijgen om straten, pleinen en buurten te vergroenen.

Aan het manifest doen onder meer Natuur & Milieu, Aedes, de Woonbond, Vereniging Eigen Huis, de ANWB, FNV en IVN Natuureducatie mee. Tegelijkertijd starten de organisaties een landelijke petitie waarmee inwoners hun steun kunnen uitspreken voor meer groen in de openbare ruimte.

Groen is geen luxe

Volgens de coalitie wordt de urgentie steeds groter. Nederland krijgt vaker te maken met langdurige hittegolven en juist in dichtbebouwde buurten lopen de temperaturen hoog op. In binnensteden kan het volgens cijfers van de Atlas voor de Leefomgeving tot 8 graden warmer zijn dan in het buitengebied. Op straat kan de gevoelstemperatuur tijdens hete dagen oplopen tot 45 graden Celsius.

De gevolgen zijn niet alleen merkbaar in het dagelijks leven, maar ook voor de gezondheid. Volgens cijfers van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) veroorzaakt hittestress momenteel ongeveer 250 extra sterfgevallen per jaar. Zonder aanvullende maatregelen kan dat aantal volgens prognoses oplopen tot ongeveer 3800 per jaar in 2050.

"Groen is geen luxe, maar een basisvoorwaarde voor gezonde en leefbare buurten", zegt Rob van Tilburg van Natuur & Milieu. Volgens hem ontbreken in veel versteende wijken schaduwrijke plekken, grote bomen en toegankelijke groene ruimtes, waardoor bewoners minder bescherming hebben tegen hitte en schadelijke uv-straling.

Hulp vanuit regering

Naast gezondheidsrisico's heeft hitte volgens de organisaties ook gevolgen voor de leefbaarheid van buurten. Openbare ruimtes worden minder aantrekkelijk om te verblijven en bewoners blijven vaker binnen. Ook neemt de kans op schade door droogte, hitte en extreme neerslag toe.

De coalitie wil dat het kabinet landelijke normen vastlegt voor de hoeveelheid groen en boomkroonbedekking in buurten. Met boomkroonbedekking wordt de hoeveelheid oppervlakte bedoeld die wordt overschaduwd door bladeren en takken. Daarnaast willen de samenwerkende instantie dat er een actieplan komt om uiterlijk in 2035 de meest versteende wijken aan te pakken.

Volgens de initiatiefnemers kunnen gemeenten die opgave niet alleen uitvoeren. Zij willen daarom dat het kabinet landelijke normen vastlegt en gemeenten financieel ondersteunt bij de vergroening van buurten.