Dat betekent dat de teksten zijn geschreven door een AI-tool als ChatGPT of Claude. De inzet van AI varieert van enkele zinnen tot volledige lijsten met vragen.

Het aandeel neemt toe: het afgelopen halfjaar bevatte 26 procent van de Kamervragen AI, tegen 17 procent het halfjaar daarvoor. Alleen in de afgelopen twee maanden werden er weer wat minder 'AI-Kamervragen' gesteld.

Pangram detecteert op een betrouwbare manier de schrijfstijl van AI-modellen, maar kan niet inschatten hoeveel denkwerk de modellen hebben overgenomen. Zolang Kamerleden zelf verantwoordelijk zijn voor de inhoud, hoeft AI-gebruik niet erg te zijn, stellen deskundigen.

Vorige week bleek uit onderzoek van de Volkskrant dat premier Jetten zijn socialemediaberichten mede door AI laat schrijven. Ook opiniestukken in kranten worden mede door AI geproduceerd, meldde de Nederlandse nieuwsbrief AI-Report.

Denkproces

"Als Kamerleden AI helemaal niet zouden gebruiken, zou ik dat ergens ook wel kwalijk vinden", zegt AI-ontwikkelaar Maarten Sukel, die zelf een taalmodel ontwikkelde en op verzoek van de NOS meekeek naar met AI geformuleerde Kamervragen. De grote AI-taalmodellen kunnen Kamerleden helpen om sneller de goede vragen te stellen, denkt hij.

Maar er zijn wel risico's. "Als je bezig bent met een dossier waar je zelf minder van weet en je laat AI je helpen met het bedenken van Kamervragen is dat een risico. Je moet je ergens in blijven verdiepen en het denkproces niet uit handen geven."

Techdenker Marleen Stikker ziet ook vooral daar de risico's. "We outsourcen onze democratische systemen naar algoritmes van Amerikaanse AI-bedrijven, die ook nog eens niet neutraal zijn, maar gekleurd. Dat is toch absurd?"

Critici wijzen ook op de kans dat er foutieve informatie in Kamervragen terecht kan komen, doordat AI-modellen ondanks maatregelen van AI-bedrijven nog steeds foutieve informatie kunnen geven.

Sneller en verstandiger

Tweede Kamerlid Daniël van den Berg van JA21 bevestigt AI te gebruiken, maar vindt dat geen probleem. "Niet om me er makkelijker van af te maken en snel weer thuis te zijn", verzekert hij. "Ik zou het zonde vinden om zelf urenlang door notulen en Kamerdocumenten te ploegen, om media-items terug te zoeken. AI helpt me dat sneller en verstandiger te doen."

Hoewel meerdere van zijn Kamervragen volgens de analyse voor een groot deel door AI zijn geschreven, is hij zelf verantwoordelijk voor de inhoud, verzekert Van den Berg. "Ik heb die vragen tot op de bodem uitgezocht. Maar als ik niet uit een formulering kom, dan vraag ik AI om daarbij te helpen."

Ook een aantal andere Kamerleden bevestigt inmiddels AI-hulpmiddelen te gebruiken. "Mijn team en ik gebruiken AI om iets uit te zoeken of in te korten, of voor een spellingscheck", bevestigt VVD-Tweede Kamerlid Renate den Hollander. "Maar alles wat ik inbreng in de Kamer is onder mijn verantwoordelijkheid bedacht en uitgewerkt."

Ook D66-Kamerlid Marieke Vellinga-Beemsterboer doet dat. "AI helpt haar bij het aanscherpen van schriftelijke vragen en om ervoor te zorgen dat ze begrijpelijk zijn", zegt haar woordvoerder, die eraan toevoegt dat "heel Nederland dat inmiddels doet". Het Kamerlid laat geen complete vragenlijsten door AI opstellen, verzekert de woordvoerder.

Wie communiceert met wie?

Het door de NOS gebruikte AI-detectieprogramma Pangram detecteert de schrijfstijl van AI-modellen. Volgens kenners is het programma goed in staat om in grote hoeveelheden data AI-sporen te herkennen, maar op individueel niveau kan het programma weleens fout zitten.

"Als je een mens achter een computer zet en hem in AI-stijl laat antwoorden, dan zal Pangram zeggen: AI-tekst", aldus AI-kenner Sukel. "Rook betekent in dit geval dus niet altijd vuur. Tegelijkertijd herkent Pangram meer dan de mens, en zal het formuleringen herkennen die een mens niet herkent."

Techdenker Stikker ziet meer heil in zelf blijven schrijven. "Je moet je afvragen of je dit soort energieslurpende AI-systemen moet gebruiken voor alledaagse dingen. Als straks ook nog de antwoorden op Kamervragen met AI worden geformuleerd, kun je je afvragen: wie communiceert er nou met wie?"

Verantwoording

Voor dit artikel analyseerde de NOS 2500 documenten met Kamervragen, die tot en met de vorige zomer werden ingediend. Die haalden we geautomatiseerd door AI-detector Pangram.

Die grote hoeveelheid teksten kozen we omdat Pangram vooral goed werkt op grote schaal: bij een individuele Kamervraag kan Pangram er weleens naast zitten, maar bij duizenden Kamervragen geeft de detectietool een betrouwbaar beeld.

Ter verificatie analyseerden we ook een controleset van 468 documenten met Kamervragen. Die vragen zijn afkomstig uit het "pre-AI-tijdperk" en dus vrijwel zeker door mensen geschreven.

Op die manier wilden we zeker weten dat Pangram menselijke Kamervragen kan onderscheiden van AI-Kamervragen. In alle gevallen bestempelde Pangram de oude teksten terecht als "100 procent menselijk".

We hebben ervoor gekozen om in dit onderzoek geen ranglijst te tonen met Kamerleden die de meeste "AI-vragen" stelden, omdat de kans op zogenoemde valspositieven daar te groot was.

Met die waarschuwing komt Anthropic-topman Dario Amodei, de ontwikkelaar van Claude, in een essay. OpenAI-topman Sam Altman (ChatGPT), SpaceXAI-baas Elon Musk (Grok) en voorzitter Demis Hassabis van Google DeepMind (Gemini) hebben zich achter de oproep van Amodei geschaard.

Meer doen aan risicopreventie

Amodei zegt dat hij gelooft dat kunstmatige intelligentie veel voordelen kan brengen, maar dat de ontwikkeling ervan op dit moment te snel gaat. "De laatste maanden ben ik ervan overtuigd geraakt dat we nog voorzichtiger moeten zijn als we de risico's willen aanpakken."

Hij zegt dat bedrijven niet alleen moeten investeren in risicopreventie, maar ook ervoor moeten zorgen dat risicopreventie niet gaat achterlopen op de ontwikkeling van de technologie. Met andere woorden: "We moeten de mogelijkheden van onze AI-modellen minder snel verbeteren. De vooruitgang zal nog steeds snel lijken, en we moeten verstandig omgaan met de tijd die we daarmee winnen."

Zo pleit Amodei voor onafhankelijke controleurs die bedrijven moeten gaan toetsen aan veiligheidsnormen. Ook wil hij meer wereldwijde samenwerking bij het opstellen van regels voor de ontwikkeling van AI.

Incident met losgebroken AI

De afgelopen weken wordt er steeds luider opgeroepen om de pauzeknop in de drukken als het gaat om AI-ontwikkelingen. Aanleiding is een incident rond een losgebroken AI-programma van OpenAI, dat deze zomer in het nieuws kwam. Honderden AI-agents braken uit hun testomgeving en hackten een week lang een ander bedrijf, Hugging Face.

OpenAI zei het incident te zien als "waarschuwingsschot, voor ons en voor de wereld".

Daar kwam bij dat deze week een onderzoeker van Anthropic ontslag nam bij het bedrijf omdat hij naar eigen zeggen had gezien hoe onverantwoord de topbedrijven omgaan met veiligheid en zo mensenlevens op het spel zetten. De 27-jarige Jacob Coxon zette zijn ervaringen op sociale media, die de afgelopen dagen miljoenen keren werden gelezen. Dit weekend zei hij in een interview met de BBC dat andere AI-onderzoekers ook "oprecht bang" zijn over de snelheid van de technologische ontwikkelingen.

De vrees bestaat dat er een dag komt waarop AI-systemen zichzelf verder ontwikkelen, zonder tussenkomst van mensen. Over het ontstaan van artificial general intelligence, kunstmatige algemene intelligentie, wordt al langer gesproken.

De AI-industrie die gelooft in artificial general intelligence, koppelt die vaak ook aan allerlei doemscenario's, maar in de wetenschap worden die niet heel serieus genomen. Hoe dat zit, zie je in deze video die NOS op 3 eerder maakte:

"Als we hier niet bovenop zitten, zou de ontwikkeling van AI ons vermogen om deze systemen te begrijpen en te beheersen kunnen overstijgen", zegt Anthropic-baas Amodei. Altman van OpenAI is het met hem eens. "Het idee om onafhankelijke inspecteurs toegang te geven, is uitstekend. Wij zullen dat ook doen." Elon Musk plaatste simpelweg "Dario heeft gelijk" op zijn X-account.

Binnen Silicon Valley klinkt ook dat de AI-topmannen niet oprecht bezorgd zijn. Zo denken sommige critici dat Anthropic en OpenAI door angst te zaaien ervoor willen zorgen dat de Amerikaanse regering gaat reguleren, wat er in de praktijk op zou neerkomen dat kleinere bedrijven niet meer met de AI-reuzen zouden kunnen concurreren.

Het is ook maar de vraag of het indrukken van de pauzeknop een realistisch scenario is. De Verenigde Staten en China zijn verwikkeld in een race om de beste AI te ontwikkelen. Het is onbekend of China het ook ziet zitten om de ontwikkeling te vertragen ten behoeve van veiligheid. Anthropic-topman Amodei zegt dan ook dat zijn plan gecoördineerd moet worden met China, iets waar onderzoeker Coxon ook op wijst.

De overheidsorganisaties zeggen dat onder meer de Chinese bedrijven DeepSeek, Moonshot, Alibaba en Z.ai op grote schaal kennis "onttrekken" uit Amerikaanse AI-modellen zoals Claude (van Anthropic), GPT (van OpenAI) en Gemini (van Google).

"De enorme omvang van deze operaties en de gespecialiseerdheid, wijzen erop dat onttrekking geen aanvulling is op de ontwikkeling van AI-modellen door deze bedrijven, maar juist de kern ervan vormt", schrijven de Amerikaanse veiligheidsdiensten.

AI-model ontwikkelen

'Onttrekking' is een methode waarbij een AI-toepassing wordt ontwikkeld op basis van een ander krachtig AI-model. Het krachtige AI-model genereert antwoorden die gebruikt worden om een nieuw AI-model te ontwikkelen.

De techniek wordt veel gebruikt in onderzoek en ontwikkeling rond kunstmatige intelligentie, maar de Chinese AI-industrie gebruikt de methode volgens de Amerikaanse veiligheidsdiensten om "het gat tussen hun AI-modellen en de krachtigste Amerikaanse modellen te overbruggen".

Amerikaanse AI-bedrijven klagen al langer over kopieergedrag door Chinese concurrentie. In februari beschuldigde Anthropic, het bedrijf achter AI-model Claude, de Chinese bedrijven DeepSeek, Moonshot en MiniMax van het "illegaal onttrekken van Claudes vaardigheden om hun eigen modellen te verbeteren".

Politieke discussie

De Chinese AI-bedrijven hebben de aandacht van het Witte Huis. In juli beschuldigde een belangrijke adviseur van president Trump het Chinese bedrijf Moonshot al van het kopiëren van AI-technologie van Anthropic.

Een woordvoerder van de Chinese overheid spreekt van valse beschuldigingen, meldt persbureau Reuters. De kwaliteit van AI-technologie uit China is volgens haar het resultaat van "wetenschap op hoog niveau en technologische zelfstandigheid".

"De term AGI gaat voor sommigen in de AI-industrie over veel meer dan alleen intelligentie", zegt Jan Broersen, hoogleraar kunstmatige intelligentie aan de Universiteit Utrecht. "Dat gaat vaak samen met doembeelden van kwaadaardige robots die de wereld gaan overnemen."

"En dan zeggen de AI-bedrijven daarna: 'Laat ons die AGI maar maken, wij zorgen dat het goedkomt.' Daarvoor trekken ze heel veel geld en macht naar zich toe."

Vergelijken met menselijke intelligentie

Kunstmatige intelligentie vergelijken met menselijke intelligentie is heel raar, vindt AI-adviseur Ilyaz Nasrullah. "Alsof je een duikboot vergelijkt met een mens. Een mens kan zwemmen, een duikboot kan ook in het water bewegen. Het heeft geen zin om dat met elkaar te vergelijken."

Daarmee zegt hij niet dat AI-programma's nutteloos zijn. "Als je bijvoorbeeld informatie wilt vinden op het internet, heb je computers nodig om door al die informatie heen te gaan. Dat zullen computers altijd sneller kunnen dan mensen."

Dus computers zijn heel nuttig, vindt Nasrullah: "Maar het is heel raar om te zeggen: computers zijn beter dan mensen. Het ene is een machine die werkt op basis van rekenkracht en de ander een levend wezen."

Betekenis van AGI onduidelijk

Daar komt nog bij dat er geen betekenis van AGI is waarover iedereen het eens is. "De term bestaat al tientallen jaren", zegt Broersen. "In het begin ging het om een vorm van kunstmatige intelligentie die niet één ding kan, maar meerdere dingen. Later zijn daar allemaal dingen aan toegevoegd. Sommige mensen spreken van AGI als het allerlei menselijke eigenschappen heeft, zoals bewustzijn of verlangens. Niemand weet meer wat het betekent."

Ook OpenAI-topman Brockman kan het aanbreken van het AGI-tijdperk niet onderbouwen. In een gesprek met onder meer de Amerikaanse nieuwssite TechCrunch noemde hij het "een spiritueel concept". Met andere woorden: het gevoel dat het zover is en iedereen mag zelf bepalen of je er ook zo over denkt. "Persoonlijk denk ik van wel", zei hij.

Brockman zegt dus dat je zelf mag bepalen wat AGI is, terwijl zijn bedrijf OpenAI zegt dat het zijn doel is om AI-systemen te ontwikkelen die "beter presteren dan mensen". "Heel verwarrend", zegt Nasrullah. "Wat moet je daar nou mee?"

"Het is moeilijk om te weten wat in het hoofd van Brockman omgaat. Mijn conclusie is: AGI bestaat niet, want je kan niet inhoudelijk vaststellen wat het inhoudt. Dat doet Brockman zelf ook niet."

Marketing of religie

Waarom zegt Brockman dan dat het "AGI-tijdperk" is aangebroken? Nasrullah denkt dat het vooral bedoeld is als marketing. "Het zorgt ervoor dat mensen over OpenAI praten. Sommige mensen gaan er heel serieus op in: het is wel zo, het is niet zo."

"Het maakt voor OpenAI niet uit of mensen voor of tegen zijn, er wordt in ieder geval over het bedrijf gepraat. En dan ook nog rond een AI-systeem dat 'beter presteert dan mensen', dat klinkt heel aantrekkelijk. Alle reclame is goede reclame."

Dat, of hij maakt er een soort religie van, zegt Nasrullah: "Je moet geloven dat AGI gemaakt is."

Broersen denkt dat dat een serieuze optie is. "Een aantal mensen in de AI-industrie gelooft echt dat zij AI-systemen kunnen ontwikkelen die in alle opzichten beter zijn dan mensen", zegt hij. "Het geld is leuk, maar ze vinden het vooral fantastisch dat ze dit kunnen doen. Zij komen in de geschiedenisboeken als de mensen die AGI hebben gemaakt. Ze willen God spelen."

De AI-industrie die gelooft in AGI, koppelt die vaak ook aan allerlei doemscenario's, maar in de wetenschap wordt AGI niet heel serieus genomen. Hoe dat zit, zie je in deze video die NOS op 3 eerder maakte:

De game Rio Run is gebaseerd op de bekende game Snake. In het nieuwe spel achtervolgt de Amerikaanse grensbaas Tom Homan migranten langs de Rio Grande, de grensrivier tussen de Verenigde Staten en Mexico. In Build the wall, een imitatie van Tetris, kunnen spelers een muur bouwen om de grens "te beschermen tegen de naderende horde".

'Spelen met levens'

De Amerikaanse ngo Frontera Federation, die zich inzet voor de rechten van migranten, reageert kritisch. "Ik word er misselijk van", zegt een van de directeuren tegen persbureau AFP. "Ze spelen al jaren spelletjes met het leven van mensen en nu hebben ze er een videogame van gemaakt."

Een organisatie uit San Diego die projecten doet in Latijns-Amerika zegt tegen AFP dat de games een "gebrek aan ernst" van de Amerikaanse regering aantonen. "Hier wordt de kwestie voorgesteld alsof het een spel is, terwijl dat in feite niet zo is."

Deportaties

De games promoten het strenge anti-immigratiebeleid van de regering-Trump. Het aantal immigranten dat het land in mag, is flink omlaag geschroefd en de immigratiedienst ICE arresteerde afgelopen maand 50.000 mensen.

Trump spreekt zelf van de "grootste deportatiecampagne in de geschiedenis van Amerika". Die heeft grote gevolgen. In de ICE-detentiecentra kwamen al tientallen mensen om het leven, zo werd deze week bekend. "Vele honderdduizenden immigranten zijn opgepakt en onder erbarmelijke omstandigheden vastgezet", zei Minky Worden van Human Rights Watch.

Populaire cultuur

Het Witte Huis gebruikt vaker uitingen uit de populaire cultuur om draagvlak te creëren. Vorig jaar werd zonder toestemming de animatieserie Pokémon gebruikt in een video waarin te zien was dat ICE migranten arresteert.

Ook rapper Jay-Z, autosportorganisatie IndyCar (Indianapolis 500) en socialemediapersoonlijkheid Theo Von waren eerder niet te spreken dat zij werden ingezet door het Witte Huis.

Het idee van je account op privé zetten is juist dat gebruikers zelf kunnen bepalen wie meekijkt met de reis. FTM achterhaalde desondanks de namen van 23 miljoen internationale gebruikers, kon honderden miljoenen foto's inzien en had toegang tot miljarden gps-locaties van miljoenen Polarsteps-reizen.

Woonadressen ontdekt

Dit kon met behulp van de zogeheten Application Programming Interface (API) van de gratis te downloaden app. Normaal gesproken is dit gedeelte afgeschermd en niet toegankelijk, maar met de servers van Polarsteps kon iedereen eenvoudig verbinding maken, schrijft FTM.

Op die manier konden journalisten ook accounts volgen die afgeschermd waren, zonder dat de gebruikers hier toestemming voor hadden gegeven. Binnen een paar maanden had FTM bakken aan informatie binnengehaald, waaronder zelfs de woonadressen van vele gebruikers.

Als een gebruiker uiteindelijk ontdekte dat FTM zich ongewenst als volger had gemeld en FTM vervolgens verwijderde, was het probleem nog niet opgelost. FTM bleef door de lekke API gewoon toegang houden tot de gegevens van de reiziger.

Fransman vertrouwde Polarsteps niet

De problemen kwamen in oktober 2025 aan het licht dankzij de Fransman Louis Couderc, in het dagelijks leven cybersecurityonderzoeker. Tijdens een reis door Zuidoost-Azië werd hij door andere reizigers op Polarsteps gewezen. Nadat hij de app had geïnstalleerd, ontdekte hij al snel dat hij via de API niet alleen reizigers kon volgen die hij mocht volgen, maar ook duizenden andere gebruikers.

Hij meldde het lek bij Polarsteps, schrijft FTM, maar kreeg als antwoord dat dit al bij het bedrijf bekend was. De Fransman vermoedde dat zijn waarschuwing niet serieus werd genomen en speelde zijn bevindingen vervolgens door aan FTM. De journalisten konden uiteindelijk nog maandenlang grote aantallen reizigers ongestoord volgen.

Gebruikers beter beveiligen

In een reactie benadrukt Polarsteps dat er geen wachtwoorden zijn buitgemaakt en dat FTM geen toegang kreeg tot accounts. Het bedrijf zegt in contact te staan met de Autoriteit Persoonsgegevens, de organisatie die toezicht houdt op de naleving van privacywetten.

"Dit zijn personen tussen de 11 en 25 jaar", zegt Stan Duijf, verantwoordelijk voor de aanpak van cybercriminaliteit bij de politie. "Ze komen vooral uit westerse landen, spreken Engels, werken in een soort van online netwerk en plegen vooral data- en cryptodiefstallen."

Voorheen werd bij cybercriminaliteit eerst naar niet-westerse landen gekeken, zoals Rusland, waar westerse opsporingsautoriteiten niet of nauwelijks toegang toe hadden. "Nu zien we dat er ook echt westerse criminelen op komst zijn die online samenwerken en serieuze vormen van cybercriminaliteit plegen."

Odido-hack

Als voorbeeld noemt het rapport de hack op telecomprovider Odido, begin dit jaar. Volgens het OM en de politie werd die uitgevoerd door criminelen die schuilgaan achter de naam ShinyHunters. Twee maanden geleden zei de politie dat er vermoedelijk Nederlandse criminelen bij betrokken waren.

De hackers eisten losgeld van Odido na het stelen van persoonsgegevens van zes miljoen klanten. Odido ging daar niet op in, met als gevolg dat de data online te koop werden aangeboden.

Klein beginnen

Volgens Duijf begint de verleiding van jongeren om de cybercriminaliteit in te gaan al vroeg, op games als Roblox, Fortnite of Minecraft. "In die games chatten ze met andere mensen en worden ze op die manier verleid. Het gaat net zoals op het schoolplein, ze beginnen met kattenkwaad. Maar uiteindelijk kunnen ze uitgroeien tot cybercriminelen."

In 2025 werden naar schatting 2,5 miljoen mensen slachtoffer van cybercrime. Duijf ziet de dreiging van cybercriminaliteit steeds groter worden. De opkomst van AI helpt daarbij. Door gebruik te maken van kunstmatige intelligentie wordt het plegen van cybercriminaliteit steeds makkelijker en het herkennen door burgers van bijvoorbeeld phishingmails steeds moeilijker.

Politie en OM maken zich grote zorgen over deze ontwikkelingen. De politie kan die niet alleen tegenhouden. "Dit is een verantwoordelijkheid voor iedereen, dus dat betekent organisaties, overheden, maar ook individuele burgers die hier alert op moeten zijn.

Vorige week ondertekende Trump een decreet waardoor het meer in Amerikaanse overheidsdocumenten voortaan Lake America heet. Het meer ligt op de grens tussen de Verenigde Staten en Canada. De doorgevoerde naamswijziging van Apple is alleen te zien voor gebruikers in de VS. Canadezen en mensen in de rest van de wereld blijven gewoon Lake Ontario zien. Gebruikers van Google Maps buiten de VS zien ook de naam Lake Ontario staan. Daarachter staat tussen haakjes wel Lake America.

De naamswijziging komt op het moment dat de relatie tussen de VS en Canada flink bekoeld is. Na mislukte onderhandelingen kwam de VS onlangs met een importheffing van 50 procent op Canadese goederen ter waarde van ongeveer 20 miljard dollar. Canada reageerde met vergelijkbare heffingen op Amerikaanse producten.

Nieuwe spanningen

Ook de naamswijziging leidde tot nieuwe spanningen. Kort na het ondertekenen van het decreet onthulde de premier van de Canadese provincie Ontario, Doug Ford, afgelopen weekend een enorm bord. Daarop stond de tekst: "Lake Ontario. Now and Always" (Ontariomeer. Nu en altijd). Ook verklaarde hij dat Canada zijn soevereiniteit altijd zal beschermen en dat het land "nooit zal wijken voor een pestkop".

Trump reageerde daar weer op met een door AI gemaakte video waarin hij het bord met 'Lake Ontario' weghaalt en een nieuw bord met 'Lake America' op die plek zet.

Iets meer dan de helft van Lake Ontario ligt in Canada. De rest ligt in de Amerikaanse staat New York. De gouverneur van die staat zei eerder al de nieuwe naam niet over te nemen. Er is geen internationale organisatie die bepaalt welke naam een grensoverschrijdend meer officieel heeft.

Nieuwe peilingen slecht nieuws voor Trump

De nieuwe handelsoorlog en de daaropvolgende beslissing om de naam van Lake Ontario te veranderen, doen Trump geen goed in peilingen voor de tussentijdse verkiezingen van dit najaar.

63 procent van de Amerikanen is tegen het besluit van de president om het meer vanaf nu Lake America te noemen, blijkt een peiling van Reuters en Ipsos. Ook veel Republikeinse stemmers zijn tegen. Ook verzet zo'n 60 procent zich tegen de handelsoorlog met Canada.

De muziekbedrijven zeggen dat Anthropic daarvoor de illegale kopieën heeft gedownload. Hoeveel het er precies zijn, weten de platenmaatschappijen naar eigen zeggen nog niet. Wel wordt een aantal nummers genoemd, waaronder All I Want for Christmas is You (Mariah Carey), Paper Rings (Taylor Swift) en Eye of the Tiger (Survivor).

Muziekindustrie loopt geld mis

De songteksten worden volgens de muziekbedrijven letterlijk of bijna-letterlijk als reactie gegeven op vragen of opdrachten aan de Claude-chatbot. De bedrijven vinden dat schadelijk omdat zij hiervoor geen vergoeding krijgen en dus geld mislopen.

"Het schrijven van liedjes is geen gemakkelijke taak: er is talent, creativiteit, emotie, hulpmiddelen en meer voor nodig om onvergetelijke en populaire songteksten te schrijven", schrijven de platenlabels. Zonder auteursrecht verliezen de platenmaatschappijen en de mensen die zij vertegenwoordigen mogelijk hun inkomsten, stellen ze.

Ze wijzen erop dat songteksten niet "gratis" op het internet beschikbaar zijn, maar dat de websites daarvoor betalen via een licentie. De websites verdienen zelf vaak geld met advertenties.

De muziekbedrijven willen onder meer dat Anthropic stopt met de vermeende schending van auteursrecht en een schadevergoeding betaalt.

Anthropic oneens met aanklacht

Anthropic zegt in een reactie aan meerdere Amerikaanse media dat het bedrijf het oneens is met de aanklacht en "van plan is om onszelf stevig te verdedigen in de rechtbank".

In een vergelijkbare zaak in Europa verloor AI-bedrijf OpenAI eind vorig jaar een rechtszaak van de Duitse muziekorganisatie GEMA. De rechtbank oordeelde dat OpenAI het auteursrecht schond door chatbot ChatGPT songteksten te laten opschrijven.

Vorige maand keurde een rechter in Amerika nog een schikking van 1,5 miljard dollar (zo'n 1,3 miljard euro) goed in een zaak rond auteursrechten. Een groep schrijvers klaagde Anthropic aan omdat het bedrijf op grote schaal boeken gebruikte om Claude te ontwikkelen.

Dat blijkt uit onafhankelijk onderzoek van METR, een instituut dat onderzoek doet naar de risico's van kunstmatige intelligentie. Bij de hack werd ingebroken bij het AI-platform Hugging Face, waar ontwikkelaars open source AI programma's en bestanden kunnen delen.

OpenAI zegt het incident te zien als een "waarschuwingsschot, voor ons en de wereld".

Samenspannende AI-agents

OpenAI, het bedrijf achter ChatGPT wilde testen hoe goed de AI-agents, computerprogramma's die zelfstandig taken uitvoeren om een doel te bereiken, het deden op het gebied van cybersecurity.

Ondanks beperkingen die medewerkers van OpenAI hadden ingesteld om te voorkomen dat het AI-programma uit de testomgeving zou breken, gebeurde dit toch, wat leidde tot de aanval op Hugging Face. Daarbij spanden zo'n 700 AI-agents samen. Bij de aanval, die een week lang duurde, werden zo'n 70.000 berichten uitgewisseld op Hugging Face.

Zo stuurde een van de AI-agents een bericht waarin stond: "Oh my god, er is een gedeeld berichtenplatform. We hebben andere agents gevonden!"

Valsspelen

De ingestelde beperkingen waren niet afdoende, zeiden experts eerder tegen de NOS. De AI-programma's waren niet op hol geslagen, maar omdat de beperkingen niet streng genoeg waren heeft het AI-programma gezocht naar een mogelijkheid om de testomgeving te verlaten, en die ook gevonden.

METR komt met een vergelijkbare conclusie. Het onderzoeksinstituut concludeert dat de agents die met elkaar gingen communiceren "een onmogelijke opdracht hadden gekregen". Daarom zijn ze gaan "valsspelen" en met elkaar gaan praten, is te lezen in het onderzoek.

Maatregelen

OpenAI-topman Sam Altman waarschuwt dat AI-ontwikkelaars en cybersecurityorganisaties zich moeten voorbereiden op aanvallen van AI-systemen die "sneller, op grotere schaal en met betere coördinatie te werk gaan dan menselijke hackers".

Het bedrijf werkt aan maatregelen om te voorkomen dat een vergelijkbaar incident nog een keer voorkomt. Het onderzoek naar de hack is nog niet afgerond. Als er nieuwe bevindingen zijn, dan deelt OpenAI die, zegt het bedrijf.

Het programma Grand Theft Auto VI: An Extended Look is vanavond vanaf 21.00 uur Nederlandse tijd wereldwijd te zien. Zes uur later verschijnt de uitzending ook voor niet-abonnees op YouTube.

Hoewel het vervolg op het populaire Grand Theft Auto V uit 2013 pas in november uitkomt, zijn de verwachtingen enorm. "Dit wordt de grootste entertainmentrelease van de komende tien jaar", zegt gamejournalist Martin Verschoor van gamenieuwssite ID, voorheen Power Unlimited, in podcast De Dag.

"Misschien komt er een nieuwe Star Wars-film, misschien een nieuwe Spider Man-film, misschien staat Michael Jackson op uit de dood en komt hij met een nieuw album: niets wordt zo groot als deze release."

Gelekte beelden

Veel meer dan wat Rockstar in twee trailers en op zijn website heeft laten zien, weten we officieel nog niet. Bekend is dat GTA VI zich afspeelt in Leonida, een fictieve Amerikaanse staat die lijkt op Florida. Een belangrijke rol is weggelegd voor Vice City, de GTA-versie van Miami. En er zijn twee hoofdpersonen: Jason en Lucia.

Toch is een deel van de verrassing al weg. De afgelopen dagen zijn meerdere fragmenten naar buiten gekomen die zeer vermoedelijk afkomstig zijn uit GTA VI. De beelden zijn verspreid door iemand die zich Cyberleek noemt en zegt het spel in handen te hebben.

Rockstar bevestigt dat er beelden van GTA VI zijn gelekt. Het bedrijf zei gisteren dat het "hartverscheurend" is dat beelden van het spel voor de officiële presentatie naar buiten zijn gekomen.

De hacker zegt dat de beelden zijn verspreid vanwege het besluit om de game alleen uit te brengen als download, en niet meer op een disc. Maar of dat echt zo is, is maar de vraag: de hacker vraagt gebruikers ook om cryptogeld om bepaalde beelden naar buiten te brengen.

Details

Hack of niet, de video's van Cyberleek geven voor het eerst een kleine indruk van wat er straks allemaal mogelijk is in het spel. In de fragmenten is onder meer hoofdpersoon Jason te zien. Hij rijdt rond, speelt basketbal, tankt een auto en bezoekt een gamewinkel. Ook circuleren er beelden van een overval op een tankstation en van een druk strand.

Vooral dat laatste geeft een indruk van de schaal van de game. Op het strand zijn veel zogenoemde npc's te zien, personages die niet door de speler, maar door de game worden bestuurd. Ze lijken allemaal hun eigen bezigheden te hebben: sommigen zitten op het strand, anderen staan in groepjes in zee.

"Wat Rockstar elke keer doet als het een game uitbrengt, is de lat voor gaming omhoog trappen", zegt Verschoor. "Andere uitgevers kijken naar wat Rockstar doet."

Als voorbeeld noemt hij de aandacht die Rockstar besteedt aan details. In Red Dead Redemption 2, het cowboyspel dat Rockstar in 2018 uitbracht, krompen bijvoorbeeld de testikels van paarden wanneer die door de kou liepen.

"Dat soort kleine details stoppen ze erin", zegt Verschoor. "De verwachting is dat andere makers jarenlang niet aan GTA VI kunnen gaan tippen."

Miljoenen exemplaren verkocht

Vaststaat dat de verwachtingen voor GTA VI gigantisch zijn. Voorganger Grand Theft Auto V verscheen in 2013 en groeide uit tot een van de succesvolste games ooit. Wereldwijd zijn er inmiddels meer dan 230 miljoen exemplaren van verkocht. En ook nu wordt die game nog veel gespeeld.

Vanavond moet deels duidelijker worden hoe Rockstar dat succes wil overtreffen. Daarna moeten gamers nog een paar maanden wachten: het spel verschijnt op 19 november op de PlayStation en Xbox.

Afgelopen week begon de rechtszaak in Californië. Tal van Amerikaanse staten spanden die aan omdat het techbedrijf jongeren bewust verslaafd zou maken aan sociale media. Ook zou Meta tactieken gebruiken om gebruikers zo veel mogelijk tijd door te laten brengen op de platforms.

Ook werd Meta ervan beschuldigd dat het wetten heeft overtreden door regelmatig gegevens te verzamelen van kinderen onder de 13 jaar zonder toestemming van hun ouders.

Verslavende technieken

De staten wilden Meta dwingen de verslavende technieken achter de platforms aan te passen. Zo willen ze dat het bedrijf stopt met verdwijnende berichten op accounts van kinderen, de zogenoemde 'stories' op Facebook en Instagram.

Ook moeten "dopamine-manipulerende aanbevelingsalgoritmes" verdwijnen, zoals het automatisch afspelen van video's. Daarmee moet 'eindeloos scrollen' worden voorkomen. Het leuk vinden van berichten (liken) moet ook niet meer mogelijk zijn, vinden de staten.

VS-correspondent Rudy Bouma:

"Het is de grootste schikking met een techbedrijf ooit. Meta voelde zich gedwongen te schikken nadat het bedrijf alleen al bij een rechtszaak in Californië 200 miljard dollar aan schadevergoedingen boven het hoofd hing, meer dan tien keer zoveel als het schikkingsbedrag dus.

Zo'n vonnis had bovendien als precedent kunnen dienen voor de duizenden andere lopende zaken van scholen en individuele tieners tegen Meta, vergelijkbaar met hoe de tabaksindustrie destijds definitief in de hoek werd gedreven nadat de eerste grote zaken waren verloren.

Bovendien lopen de advocatenkosten fors op. Meta gaf vorige maand aan alleen al in het tweede kwartaal zo'n 2 miljard dollar uit aan hun juridische strijd rond dit thema. En in maart verloren Meta en YouTube al de allereerste individuele zaak van dit type. Het bedrijf zag nu de bui dus al hangen.

Los van het geld was bij een verloren rechtszaak de reputatieschade enorm geweest. Mark Zuckerberg had in het getuigenbankje moeten plaatsnemen, en een rechterlijk vonnis met een jury die stelt dat Meta bewust kinderen heeft geschaad, weegt juridisch en publicitair veel zwaarder dan een schikking zonder schuldbekentenis."

Met de schikking komt een einde aan de rechtszaak. Naast het betalen van de schikking belooft Meta een reeks veiligheidsmaatregelen in te voeren op de platforms.

Zo komt er een strikte limiet voor de dagelijkse gebruiksduur en pauzes voor kinderen op Instagram en Facebook. Verder zal het bedrijf pushmeldingen tijdens schooluren uitschakelen en leeftijdscontroles uitvoeren om pesten en ander schadelijk materiaal te voorkomen. En als laatste komen er strengere ouderlijke controles en wordt het aantal likes verborgen bij minderjarige gebruikers.

Luisteren?

Deze aflevering van De Dag luister je via NPO Luister en alle andere podcastapps. Bevalt het? Vergeet je dan niet te abonneren.

"De release van GTA 6 wordt de grootste entertainmentrelease van de komende tien jaar", zegt gamejournalist Martin Verschoor van gamenieuwssite ID in deze podcast. "Groter dan als er een nieuwe Starwarsfilm uitkomt, of een nieuwe Spidermanfilm. Zelfs als Michael Jackson opstaat uit de dood en een nieuw album dropt, dan wordt dat niet zo groot als de release van GTA 6."

Verschoor vertelt hoe Cyberleek te werk is gegaan en welke gevolgen dat volgens hem heeft voor gamers én voor gameontwikkelaar Rockstar.

Obbe Vermeij werkte in het verleden voor Rockstar en hielp eerdere versies van GTA maken. Hij snapt de frustratie van de makers, maar zegt ook: het is geen drama, Rockstar zal er geen spel minder om verkopen.

Reageren? Mail dedag@nos.nl

Presentatie en montage: Elisabeth Steinz

Redactie: Marco Geijtenbeek

Eindredactie: Judith van de Hulsbeek

Bij het ongeluk kwamen zondag vijf tieners om het leven toen de BMW waarin zij zaten tegen de rijrichting in reed en frontaal botste op een andere auto. Vier inzittenden van die auto raakten ernstig gewond.

Ierse media melden dat ten minste drie van de omgekomen tieners eerder video's op TikTok hadden gedeeld terwijl ze tegen het verkeer in reden of voor de politie vluchtten.

Op sociale media circuleert ook een video die volgens The Irish Sun de laatste rit van de tieners zou laten zien. Het is niet bevestigd of de beelden daadwerkelijk tijdens die rit zijn gemaakt en of die door de tieners zijn opgenomen.

De 18-jarige Jeremy O'Brien, die vermoedelijk de auto bestuurde, was in april in Carlow aangehouden wegens gevaarlijk rijden. De andere inzittenden, in leeftijd van 15 tot 17 jaar, worden ook in verband gebracht met groepen die zich bezighouden met autodiefstal, inbraken en gevaarlijk rijgedrag.

De auto waarmee ze afgelopen weekend crashten, zou enkele dagen voor de crash zijn gekocht door iemand die een bekende was van een van de overleden jongens, schrijft The Irish Independent. Eerder werd vermoed dat de auto was gestolen.

Onderzoek naar TikTok

De Ierse mediawaakhond Coimisiún na Meán heeft TikTok gevraagd om een volledig overzicht van de manier waarop het platform met video's over gevaarlijk rijgedrag is omgegaan in Ierland.

De toezichthouder wil weten wat TikTok heeft gezien, welke video's en accounts zijn verwijderd en wanneer dat gebeurde. Ook wil de commissie weten of informatie over mogelijke ernstige strafbare feiten aan de politie is doorgegeven, meldt de Ierse omroep RTÉ.

De toezichthouder wil beoordelen of TikTok zich aan de wettelijke regels heeft gehouden. Bij overtredingen kan de commissie een onderzoek beginnen en maatregelen nemen.

TikTok heeft gezegd video's te verwijderen die geweld verheerlijken of crimineel gedrag en gevaarlijk rijgedrag promoten. Volgens het bedrijf werd tussen januari en maart 99,1 procent van dergelijke content al verwijderd voordat die was gemeld.

Facebook wakkert ophef aan

Ook op Facebook ontstond na de crash veel verontwaardiging. De Ierse nieuwssite The Journal zag ongeveer twaalf openbare berichten waarin de overleden tieners werden herdacht. Die berichten werden door het aanbevelingssysteem van Facebook ook getoond aan gebruikers die de betreffende accounts niet volgden.

De berichten kregen gezamenlijk meer dan 2000 reacties, waarvan veel kritisch of boos waren. Door die negatieve aandacht konden de berichten juist verder verspreiden, omdat reacties en opmerkingen voor het algoritme een signaal zijn dat er veel belangstelling voor een bericht is.

Politieachtervolgingen

De crash heeft ook geleid tot discussie over de manier waarop de Ierse politie omgaat met achtervolgingen. Ierse politieagenten krijgen wel rijopleiding voor het rijden tijdens noodsituaties, maar zijn niet specifiek getraind voor achtervolgingen.

Voorafgaand aan het ongeluk probeerde de politie de BMW tot stoppen te brengen. Volgens de berichtgeving werd de auto daarna niet verder gevolgd. Op het moment van de fatale botsing was er volgens de politie ook geen achtervolging gaande.

De Ierse regering heeft inmiddels aangekondigd dat politieagenten nog dit jaar speciale training voor achtervolgingen krijgen. Ierse rijinstructeurs worden daarvoor opgeleid in Engeland en moeten hun kennis vervolgens in eigen land doorgeven.

Onderweg naar bruiloft

Bij de crash reed de auto rond 03.00 uur tegen de rijrichting in over van de M9. In County Kildare, ten zuidoosten van hoofdstad Dublin, botste de auto frontaal op een andere auto. Daarin zaten drie vrouwen en een jongen van 7 jaar. Ze waren onderweg naar het vliegveld van Dublin voor een bruiloft in het Verenigd Koninkrijk.

Twee vrouwen verkeren nog in kritieke toestand. De derde vrouw en de jongen zijn ernstig gewond.

Door dat te doen heeft Meta bijgedragen aan een verslechterde mentale en fysieke gezondheid van jongeren en overtreedt het bedrijf de wet, stellen de staten.

Zij zeggen ook dat Meta gegevens van kinderen onder de 13 jaar verzamelt op de platforms, terwijl dat bij wet verboden is in de VS. De zaak werd in 2023 aangespannen en wordt aangevoerd door Californië, Kentucky, Colorado en New Jersey.

Niet meer 'eindeloos scrollen'

De staten willen afdwingen dat Meta de verslavende technieken achter de platforms aanpast. Zo willen ze dat het bedrijf stopt met verdwijnende berichten, de zogenoemde 'stories' op Facebook en Instagram. Ook moeten "dopamine-manipulerende aanbevelingsalgoritmes" verdwijnen, zoals het automatisch afspelen van video's op de platforms van Meta. Daarmee moet 'eindeloos scrollen' worden voorkomen. Het leuk vinden van berichten (liken) moet ook niet meer mogelijk zijn, vinden de staten.

Daarnaast moet wat de aanklagers betreft de functionaliteit waarmee gebruikers hun uiterlijk kunnen veranderen door filters verdwijnen. Ook moeten ouders de accounts van kinderen verifiëren voor gebruik en willen staten dat het aanmaken van meerdere accounts niet meer mogelijk is.

Bovendien eisen de staten een schadevergoeding, die theoretisch kan oplopen tot 1,2 biljoen dollar. Dat bedrag gebruikt Meta om aan te geven dat het de zaak onredelijk vindt. De werkelijke bedragen zijn nog onbekend, maar een advocaat van de staten sprak in een eerdere hoorzitting over een schadevergoeding van 200 miljard.

Naar verwachting duurt de zaak zo'n zes tot acht weken. Onder anderen Meta-oprichter Mark Zuckerberg wordt in de rechtbank gehoord, net als andere leidinggevenden en voormalig medewerkers van het bedrijf.

'Niet alleen moreel verwerpelijk'

De procureur-generaal van Californië, Rob Bonta, zegt dat het bedrijf "Facebook en Instagram zo heeft ontworpen dat kinderen steeds langer op de platforms blijven, tot het punt van fysieke en mentale schade". Hij noemt het "niet alleen moreel verwerpelijk, maar ook illegaal om onze meest kwetsbare inwoners uit te buiten om de winst van bedrijven te verhogen".

Jennifer Davenport, zijn collega uit New Jersey, zegt dat haar staat sinds 2021 duizenden uren heeft besteed aan het onderzoeken van het "onrechtmatige gedrag" van Meta. "We hopen aan te tonen dat Meta de geestelijke gezondheid van een hele generatie kinderen in gevaar heeft gebracht met verslavende eigenschappen, waarvan het bedrijf wist dat deze afschuwelijke gevolgen zouden hebben."

Expres verslaafd gemaakt?

Meta zegt dat het veel heeft gedaan om tieners op de platforms te beschermen en zegt dat te kunnen bewijzen in de rechtbank. Naar eigen zeggen heeft het bedrijf gesproken met ouders, samengewerkt met experts en de politie en "diepgaand onderzoek" gedaan om de problemen te begrijpen.

Eerder beweerde Meta-baas Zuckerberg dat zijn bedrijf geen apps meer bouwt die erop gericht zijn mensen zo lang mogelijk naar hun scherm te laten kijken. Hij deed deze uitspraak in een andere lopende civiele procedure tegen socialemediabedrijven, waarin meer dan 1600 eisers stellen dat bedrijven als Meta en Youtube gebruikers expres verslaafd maken.

NOS op 3 dook eerder al eens in de vraag hoe verslavend sociale media zijn en welke gevolgen ze hebben voor onze mentale gezondheid:

De zaak die de staten hebben aangespannen tegen Meta staat los van duizenden andere rechtszaken die op dit moment lopen tegen het bedrijf.

Zaken tegen Meta eindigen geregeld in boetes voor het techbedrijf. Zo oordeelde een rechtbank in de Amerikaanse staat New Mexico deze maand dat het bedrijf verantwoordelijk is voor de schade aan de mentale gezondheid van kinderen. Meta moet van de rechter zijn platforms veiliger maken voor jongeren en kreeg een boete van ruim een half miljard dollar opgelegd.

In maart werd Meta, net als Google (het moederbedrijf van YouTube) door een jury in Los Angeles aansprakelijk gesteld voor de socialemediaverslaving van een vrouw. Zij claimde dat ze als kind verslaafd was geraakt aan sociale media, waardoor haar mentale gezondheid ernstig verslechterde.

De jury oordeelde dat de bedrijven gebruikers hadden moeten waarschuwen voor de gevaren van deze socialemediaplatforms en legde een boete op van 3 miljoen dollar, die grotendeels door Meta betaald moet worden.

Noot van de redactie:

In een eerdere versie van dit artikel stond de volgende passage: "Bovendien eisen de staten een schadevergoeding die kan oplopen tot omgerekend 1,2 biljoen (1200.000.000.000) euro." Dat ligt anders. Dat is het bedrag dat Meta zelf als theoretisch wettelijk maximum naar buiten heeft gebracht, om aan te tonen dat het de zaak onredelijk vindt.

Vorige week oordeelde het Braziliaanse agentschap voor gegevensbescherming (ANPD) dat Discord te weinig doet om kinderen en jongeren te beschermen. Daarom verordonneerde het agentschap dat Discord de livestreamfunctie en andere functies waarmee video's kunnen worden gedeeld uit te zetten.

Het in de VS gevestigde bedrijf schrijft in een verklaring dat het in gesprek is met de autoriteiten om "een oplossing te vinden waarmee we deze diensten weer beschikbaar kunnen stellen aan onze gebruikers in Brazilië".

Vijf arrestaties

Het incident gebeurde vorige maand en begin augustus werden vijf tieners opgepakt in verband met de dood van het 13-jarige meisje.

Ook de vrouw van de Braziliaanse president Lula da Silva liet zich er begin deze maand over uit toen haar man een wet ondertekende voor hogere straffen bij seksueel geweld tegen jongeren. "Ik kan niet accepteren dat een 13-jarig meisje zichzelf live op internet, op Discord, verwondt, zichzelf ophangt en sterft."

Een Braziliaanse organisatie die opkomt voor online mensenrechten noemde de zelfdoding "geen op zichzelf staand incident". Volgens Safernet Brazil is het "de tragische uitkomst van een patroon dat we al jaren aan de kaak stellen".

113

Denk je aan zelfdoding of maak je je zorgen om iemand? Praten erover helpt en kan anoniem via de chat op www.113.nl of telefonisch op 113 of 0800-0113.

De ANDP stelt dat er "overtuigend bewijs" is dat Discord te weinig doet om te voorkomen dat jongeren worden aangezet tot geweld, zelfbeschadiging en zelfdoding.

Volgens het agentschap is "het platform de afgelopen jaren herhaaldelijk gebruikt voor het plegen van ernstige misdrijven" en kan Discord op dit moment bij livestreams niet realtime detecteren of ze over de schreef gaan.

Discord schrijft dat het bedrijf er dagelijks aan werkt om het platform veiliger te maken voor tieners en dat het in deze zaak meewerkt met de politie.

Wat is Discord?

Discord is een online platform waar mensen met elkaar kunnen chatten via tekst-, spraak- en videokanalen. Dat kan in besloten of openbare groepen, zogenoemde servers. Deze servers draaien vaak rond een centraal thema, zoals een game, hobby, studie, werk of een bekende persoon. Binnen servers bestaan verschillende kanalen, die functioneren als een soort forum.

De chatapp werd gelanceerd in 2015 en telt meer dan 200 miljoen maandelijkse gebruikers wereldwijd. In eerste instantie werd het platform vooral gebruikt door gamers, inmiddels maken ook veel andere groepen gebruik van de app.

De afgelopen jaren is Discord geregeld in onderzoeken in verband gebracht met extreem geweld en seksuele afpersing, ook in Nederland.

Het werkt als volgt: mensen die willen stoppen met (online) gokken kunnen zich registeren bij Cruks, het Centraal Register Uitsluiting Kansspelen. Op dit moment hebben ruim 120.000 mensen zich aangemeld. Zij krijgen dan voor een bepaalde periode geen toegang tot fysieke vestigingen van casino's en kunnen niet online gokken bij legale casino's.

En daar zit de kern van het probleem: als je op Facebook zoekt op termen als 'Cruks', 'geen Cruks' of 'zonder Cruks', krijg je tal van advertenties van illegale internetcasino's onder je neus. Die bieden zogenaamd hoge bonussen en maken gebruik van alternatieve betaalmethoden als Brite en Volt.

Die advertenties zouden volgens een vast stramien verlopen, meldt BNR: er wordt beweerd dat Cruks spelers zou beknotten, om hen vervolgens op te roepen om gebruik te maken van de illegale alternatieven.

In één van de door BNR gevonden reclames zegt een AI-gegenereerde vrouw: "Sta je ingeschreven in Cruks en kan je nergens meer spelen? Geen probleem! Internationale casino's kijken niet naar het Nederlandse register. Speel vandaag nog bij betrouwbare casino's zonder Cruks. Bekijk de volledige lijst hier."

'Meta verdient zeker 10 miljoen euro per jaar'

De Facebookaccounts die de advertenties plaatsen, laten met namen als 'Zonder Cruks', 'ZonderCruks' en 'Betrouwbare Spelsites' weinig aan de verbeelding over. Dergelijke advertenties krijgen gebruikers vervolgens ook bij andere Meta-platformen als Instagram en Threads te zien.

Adverteren op Facebook kost geld, dus Meta verdient aan de advertenties van deze in Nederland verboden goksites. Het techbedrijf wilde BNR niet vertellen hoeveel er precies verdiend wordt. Volgens schattingen gaat het om minstens tien miljoen euro jaar denken het Keurmerk Verantwoorde Affiliates en de branchevereniging Vergunde Nederlandse Online Kansspelaanbieders (VNLOK).

Verslavingsdeskundigen zeggen tegen BNR dat ze zich zorgen maken dat mensen die in Cruks staan geregistreerd, de doelgroep zijn van de gokreclames. Zo kunnen mensen met gokproblemen een sterke drang krijgen om weer te gokken na het zien van zulke advertenties.

Meta heeft na vragen van BNR veel reclames uit de advertentiebibliotheek verwijderd. Ook stelt Meta in een schriftelijke reactie dat het "handhaving serieus neemt" en dat adverteerders zich aan de geldende wet- en regelgeving moeten houden. De Facebookaccounts 'Zonder Cruks' en 'Betrouwbare Spelsites' zijn offline gehaald.

"Het gaat gewoon niet goed, de online gokmarkt is geëxplodeerd", zei staatssecretaris Van Bruggen van Justitie en Veiligheid eerder over het toenemende aantal gokverslaafden. Verslavingsdeskundigen waarschuwen al jaren voor het toenemend aantal gokverslaafden, vooral onder jongeren en jongvolwassen en mensen met psychische en gedragsproblemen.

Online gokken werd in 2021 gelegaliseerd met als doel de consument beter te beschermen. Maar gokverslaving onder jongeren neemt nog steeds toe. Ook hebben illegale goksites een grotere omzet dan die van de bedrijven met een vergunning. De Kansspelautoriteit, de toezichthouder van de overheid, schat de omvang van de illegale markt op 617 miljoen euro en de legale markt op 600 miljoen euro.

Legale gokbedrijven stappen naar rechter

Legale gokbedrijven, die een vergunning hebben, zien deze ontwikkeling al langer. Zo werd in juni bekend dat ze naar de rechter zijn gestapt in een poging om Meta te dwingen illegale goksites harder aan te pakken. Ook dienden ze een klacht in bij de Europese Commissie. Die zou te weinig doen om de regels te handhaven die gelden voor online gokken.

Meta zou daartoe verplicht zijn volgens de Digital Service Act (DSA), de EU-wetgeving die geldt voor alle online bedrijven die actief zijn in de Europese Unie.

Volgens VNLOK haalt Meta alleen de advertenties van illegale goksites offline als die worden gemeld. Achteraf dus, wat VNLOK ziet als "dweilen met de kraan open". Meta liet eerder aan de NOS weten dat het kijkt naar verbeteringen om te voorkomen dat illegale gokadvertenties op Facebook en Instagram verschijnen.

Eerder dit jaar legde de Kansspelautoriteit een recordboete op van bijna 25 miljoen euro aan gokbedrijf Novatech omdat het illegaal kansspelen aanbood. Novatech is het bedrijf achter de websites Qbet.com en 55Bet.com. Er waren op de sites geen maatregelen getroffen om deelname vanuit Nederland te voorkomen. De boete voor het bedrijf is de hoogste boete die de Kansspelautoriteit ooit heeft uitgedeeld.

De bitcoins konden gestolen worden doordat apparaten van het Canadese bedrijf Coinkite niet goed waren afgesteld. Het bedrijf verkoopt apparaten die digitale toegangscodes maken voor het beschermen van iemands bitcoins.

De apparaatjes lijken op een soort rekenmachines die mensen thuis kunnen gebruiken. De bitcoins worden niet op het apparaat opgeslagen, maar het apparaat maakt wel een geheime toegangscode die de cryptomunten beveiligt.

Die toegangscodes horen niet gekraakt te kunnen worden, maar dat bleek door een fout toch het geval. Dat betekent dat in sommige omstandigheden iemand anders, met een gekraakte code, toegang kon krijgen tot bitcoins van eigenaren die dachten ze goed te hebben beschermd.

Klanten lopen nog risico

Coinkite waarschuwt dat klanten nog steeds risico lopen dat hun cryptomunten gestolen worden. Het bedrijf adviseert deze mensen om hun bitcoins onmiddellijk te verplaatsen naar een veilige plek.

Galaxy zegt dat zeer waarschijnlijk van ruim zevenduizend bitcoin-adressen cryptomunten zijn gestolen. Mogelijk is de totale schade hoger dan nu bekend: het Amerikaanse bedrijf verwacht nu dat die op kan lopen tot omgerekend 111 miljoen euro.

Het is onduidelijk of er ook Nederlandse slachtoffers zijn.

De aanval begon vorige week in de nacht van woensdag op donderdag, schrijft Galaxy. Volgens het bedrijf werden in 41 minuten voor ruim 60 miljoen euro aan bitcoins gestolen. Later werden meer cryptomunten gestolen. Wie er achter de aanvallen zit of zitten is niet bekend.

De fout waardoor de dieven de toegangscodes konden kraken, zat volgens een analyse van het Amerikaanse bedrijf Block al sinds 2021 in de software van de apparaten, maar schijnt al die tijd niet opgemerkt te zijn. Coinkite zegt dat het bedrijf nog onderzoek doet en later meer details publiceert.

Nabeurs stond het aandeel ruim 7 procent in de min. Oorzaak: het bedrijf blijft ook miljarden uitgeven aan kunstmatige intelligentie, en daarover leven in brede kring zorgen.

De beursintroductie van SpaceX was om verschillende redenen bijzonder. Er werd voor een recordbedrag aan geld opgehaald en particulieren konden veel meer aandelen kopen dan normaal. Verder moeten beleggers geloven in de gigantische ambities van Elon Musk. Het bedrijf kon profiteren van de enorme honger onder beleggers in alles wat te maken heeft met kunstmatige intelligentie (AI).

Ander sentiment

Nu - nog geen twee maanden later - is het bedrijf in een ander sentiment terechtgekomen. "Er zijn zorgen over alle AI-ontwikkelingen", zegt Joost Schmets van de Vereniging voor Effectenbezitters (VEB). "Gaat het geld wel rendabel besteed worden? Als waarderingen heel hoog zijn, dan hoeft er maar heel weinig te gebeuren om dat sentiment om te draaien."

Dat sentiment leeft veel breder dan rond SpaceX alleen. Amazon, Microsoft, Google en Meta geven samen honderden miljarden dollars uit aan de bouw van nieuwe datacenters. Die zijn nodig - zo is de gedachte - om de verwachte groei van AI te faciliteren. Tegelijkertijd worden Chinese AI-modellen ook steeds beter, en die zijn veel goedkoper in ontwikkeling.

The Economist schreef recent dat de investeringsgolf "in hoog tempo uitgroeit tot de grootste in de geschiedenis". En rekende voor dat om de investeringen - dit jaar 900 miljard dollar en volgend jaar 1400 miljard dollar - terug te verdienen er een omzet van 2500 miljard dollar per jaar tegenover moet staan. De clouddiensten van Microsoft, Alphabet (Google) en Amazon - die de datacentermarkt domineren - waren vorig jaar samen goed voor 292 miljard dollar omzet.

Alleen Starlink winstgevend

SpaceX ontleent zijn naam aan waar het mee begon: ruimtevaart. De winst komt tegenwoordig bij Starlink vandaan, dat overal ter wereld razendsnel internet via satellieten aanbiedt. Alle andere onderdelen - waaronder AI-bedrijf xAI en X (het voormalige Twitter) zijn verlieslijdend.

Musk heeft daarnaast al twee grote datacentercomplexen en wil die uiteindelijk in de ruimte gaan bouwen. Ook wil hij dat zijn twee beursgenoteerde bedrijven SpaceX en Tesla samen een chipfabriek gaan bouwen die hij 'Terafabs' noemt. Kosten: 55 tot wel 119 miljard dollar.

Als dat ooit allemaal lukt - het is een plan dat omgeven is door vraagtekens - dan is SpaceX minder afhankelijk van andere partijen dan OpenAI en Anthropic. Dat kan een voordeel zijn, zegt Schmets van de VEB.

Terug naar de beurskoers. "Beleggers zijn tot het besef gekomen dat dit toch wel een gehypte beursgang is", zegt beuranalist Jim Tehupuring van 1Vermogensbeheer. "De particuliere belegger die z'n buurman erover hoorde praten en de boot niet wilde missen heeft misschien gekocht toen de koers op 180, 190 of 200 dollar stond. Die zit nu naar een groot verlies te kijken."

Maar, benadrukt Tehupuring, wat dat betreft geldt ook het aloude advies om niet al je eieren (aandelen dus) in hetzelfde mandje (bedrijf) te leggen. "Je moet wel beseffen dat dit een wilde rit gaat worden."

Niet alleen een bubbel

Ondanks die turbulentie is er voor SpaceX-belegger Tessel Majtlis weinig veranderd. Ze is mede-oprichter van beleggersclub You Got This, die zich specifiek op vrouwen richt. "Voor mij gaat het om de techniek die Musk bouwt en de visie die hij heeft. Los van of je ooit op Mars terechtkomt, wordt er al veel ontwikkeld om dat doel te halen. Dat is waarom ik erin investeer."

Ze denkt tegelijkertijd dat er wel sprake is van een 'bubbel'. Dat betekent dat de waarderingen op de beurs op lange termijn niet vol te houden zijn en die bubbel op een gegeven moment uiteen spat. De vraag is wat er daarna overblijft van alle torenhoge waarderingen en investeringen.

"Het is niet alleen maar bubbel. Ik kijk daardoorheen en ik zie een toekomst waarin we alles met AI doen en verdergaan dan alleen de aarde." Overigens is het sentiment binnen haar beleggersclub anders. "Daar blijft veel argwaan naar Elon en naar de waarde van dit bedrijf." Daarbinnen is ze dus een uitzondering.

Daarmee is het tech- en webwinkelconcern het vijfde bedrijf ooit dat zoveel waard is. Techgiganten Nvidia, Alphabet, Microsoft en Apple gingen Amazon voor.

Afgelopen week presenteerde Amazon sterke resultaten over het kwartaal, waarna het aandeel met 15 procent omhoog schoot. Dat leverde het bedrijf de beste beursdag in jaren op, met een gestegen marktwaarde van 400 miljard dollar.

Investeringen in AI

Het door Jeff Bezos opgerichte bedrijf had het de afgelopen maanden juist zwaar op de beurs. Beleggers vreesden dat de miljardeninvesteringen die het bedrijf doet in kunstmatige intelligentie (AI) zich niet zouden terug verdienen.

Maar ondertussen groeide de clouddivisie van het bedrijf door, waarmee die zorgen verdwenen. De clouddiensten zijn in trek door de grote vraag naar rekenkracht die nodig is voor AI.

De cloudtak van het bedrijf, Amazon Web Services (AWS), investeerde dit jaar onder meer fors in datacenters: vaak grote gebouwen vol rekken met computerservers. Daarop draaien computerprogramma's of worden bestanden opgeslagen. AWS verhuurt die computerruimte vervolgens aan andere bedrijven.

De ontwikkelingen rond kunstmatige intelligentie gaan hard, met name in de Verenigde Staten. Nieuwsuur maakte daar deze video over: